Chương 7. Trong các mối quan hệ, cuộc sống sáng tạo, quá trình phát triển cá nhân và công việc của mình, chúng ta có thể thúc đẩy sự tiến bộ này theo hai cách, đó là phát triển theo chiều rộng (việc chúng ta làm - những kỹ năng ta có được, chủ đề ta nói đến, con đường ta khám phá) và theo chiều sâu (chúng ta làm việc của mình tốt đến mức độ nào - mức độ chăm chú lắng nghe của chúng ta, mức độ hòa mình vào thế giới). Một người lái tàu muốn giữ những cánh buồm căng gió thì phải đón được chiều gió; còn người chơi quần vợt thì luôn cảm thấy vui vẻ hơn và hưng phấn hơn khi được chơi với đối thủ giỏi hơn mình một chút. Thế nhưng chúng ta cũng cần chú ý cách mình phát triển và lý do tại sao ta cần phát triển như vậy. Điều đó có nghĩa là chúng ta chọn chiều rộng và chiều sâu phù hợp với những giá trị mà ta thật sự coi trọng, chứ không phải tùy tiện mở rộng chỉ vì ta có thể hoặc vì áp lực phải trở thành người giỏi nhất, thông minh nhất hay tuyệt vời nhất. Hãy nhớ bạn đang xây dựng cuộc đời mà bạn muốn sống chứ không phải cố làm cho mình thêm bận rộn hoặc tạo thêm những “việc phải làm” cho bản thân. Lời nguyền của sự thoải mái Ý tưởng đạt đến vùng tối ưu của bản thân nghe có vẻ hấp dẫn. Nó giống như bài phát biểu của tác giả có sách bán chạy Tony Robbins ngay trước khi bắt đầu các hoạt động truyền cảm hứng khai phá sức mạnh nội tại do ông hướng dẫn, hoặc trong bài hát Climb Every Mountain (tạm dịch: Vượt ngàn đồi núi) được hát ở các buổi lễ tốt nghiệp trung học ở Mỹ. Hiển nhiên là nó có thể tác động đến khát vọng học hỏi và phát triển của đứa trẻ bốn tuổi bên trong chúng ta. Vậy tại sao chúng ta lại thường rơi vào tình trạng ngồi bất động trên chiếc bập bênh có một đầu chới với trên cao và đầu còn lại thì mắc kẹt dưới đất? Nguyên nhân lớn nhất chính là sự sợ hãi. Bên cạnh bản năng khám phá, chúng ta cũng có bản năng bảo vệ mình an toàn, và bộ não của ta lẫn lộn sự an toàn với sự thoải mái, kiểu thoải mái có thể làm chúng ta bị mắc câu. Nếu một thứ gì đó mang lại cho chúng ta cảm giác thoải mái - chẳng hạn như sự quen thuộc,dễ nắm bắt và phù hợp - não sẽ phát ra tín hiệu rằng chúng ta hài lòng với vị trí hiện tại và chúng ta không cần làm gì thêm. Còn nếu thứ gì đó khiến ta cảm thấy mới mẻ, khó khăn hoặc có chút không hài hòa thì sự sợ hãi liền xuất hiện.
125 Mặc dù có muôn hình vạn trạng và đôi khi xuất hiện dưới lớp ngụy trang (như sự trì hoãn, sự cầu toàn, ngắt kết nối, không tự tin hoặc những cái cớ), nỗi sợ chỉ biết nói một từ: “không”, như trong “Không, tôi sẽ chỉ làm hỏng việc mà thôi”, “Không, tôi không quen biết người nào ở đó”, “Không, tôi mặc bộ đồ này nhìn ghê lắm”, “Không, cảm ơn, tôi sẽ không tham gia chuyện này”. Cách nói “không” này có nguồn gốc từ quá trình tiến hóa của loài người. Ở mức độ cơ bản nhất - và ngoại trừ trường hợp “chết cứng” vì sợ hãi - hành vi của động vật bao gồm hai lựa chọn là “tiếp cận” hoặc “tránh đi”. Hàng triệu năm trước, nếu một trong những tổ tiên người tiền sử của chúng ta thấy một cái gì đó trông giống như thức ăn hoặc cơ hội ghép đôi, họ sẽ tiếp cận nó. Nếu nó trông giống như rắc rối, họ sẽ tránh xa. Chạy thật nhanh và trốn thật kỹ! Theo thời gian, sự tiến hóa bắt đầu có lợi cho chủng tiền Homo sapiens, giống loài mà trong quá trình phát triển bình thường và khỏe mạnh thì bộ não lớn của họ sẽ dẫn dắt họ “tiếp cận” đủ loại trải nghiệm mới chỉ để thỏa mãn mong muốn được trải nghiệm. Giống như cậu bé George Jr với chiếc dao cạo râu an toàn, những đứa trẻ của chủng tiền Homo sapiens có thể không sợ gì cả, trừ những lúc căng thẳng - khi sự tiến hóa đảm bảo rằng một nửa bản năng còn lại của chủng loài cổ đại sắp phát huy tác dụng và khiến sinh vật vốn tò mò trở nên né tránh những gì xa lạ, ngay cả khi đó là bà ngoại, cho tới khi bà ở bên cạnh một thời gian và bày ra những chiếc bánh táo thơm ngon. Đến tận ngày nay, những đứa trẻ vẫn chạy về bên những con thú bông sờn rách quen thuộc của mình mỗi khi thấy khó chịu hoặc sợ hãi. Hành vi của người lớn chúng ta cũng không khác gì mấy. Gần như ai cũng có một chiếc áo “vía” cũ mèm mà họ rất thích mặc hoặc một nơi yêu thích (có thể đó là nơi “ai cũng biết tên bạn”) mà họ lui tới mỗi khi buồn bã, mệt mỏi hoặc gặp quá nhiều áp lực. Các nghiên cứu cho thấy khi phải đánh giá rủi ro, chúng ta có khuynh hướng thiên vị những điều quen thuộc. Ví dụ, người ta cho rằng công nghệ, các khoản đầu tư và các hoạt động giải trí càng quen thuộc thì càng ít rủi ro hoặc ít khó khăn hơn, ngay cả khi thực tế cho thấy điều ngược lại. Khuynh hướng này lý giải tại sao có nhiều người rất sợ đi máy bay, dù theo số liệu thống kê thì nguy cơ tử vong vì tai nạn xe hơi cao hơn nguy cơ chết do sự cố máy bay rất nhiều. Đơn giản là vì đối với hầu hết mọi người, lái xe là một hoạt động quen thuộc hằng ngày, còn đi máy bay thì bất thường và ít quen thuộc hơn. Khả năng tiếp cận - mức độ dễ hiểu của một vấn đề hay sự việc nào đó - là một yếu tố khác khiến não phát đi tín hiệu an toàn và thoải mái. Trong một nghiên cứu, những người tham gia được phát hai bản hướng dẫn có nội dung như nhau cho cùng một hoạt động. Một bản được in bằng kiểu chữ dễ đọc, trong khi bản còn lại thì hơi khó đọc một chút. Những người tham gia được yêu cầu ước tính khoảng thời gian họ cần để hoàn thành hoạt động như mô tả trong bản hướng
126 dẫn. Khi xem các bản hướng dẫn được trình bày dễ hiểu hơn (nhờ kiểu chữ dễ đọc), họ dự kiến thời gian hoàn thành là khoảng tám phút, nhưng khi xem cùng một nội dung đó trong bản hướng dẫn có kiểu chữ khó đọc hơn, họ ước tính mình cần khoảng mười lăm phút để hoàn thành công việc được mô tả trong đó. Sự thiên vị của chúng ta đối với sự quen thuộc và khả năng tiếp cận có thể ảnh hưởng đến cả những gì chúng ta xem là sự thật: chúng ta tin tưởng nhiều hơn vào các ý kiến có vẻ được đón nhận rộng rãi. Vấn đề là chúng ta không giỏi theo dõi tần suất mình nghe nói về một chuyện nào đó hoặc chuyện đó được truyền đạt bởi ai. Điều này có nghĩa là nếu một ý tưởng đơn giản (dễ tiếp cận) được lặp lại thường xuyên và chúng ta không lắng nghe nó với một tư duy phản biện thì rất có thể chúng ta sẽ chấp nhận nó như là sự thật, ngay cả khi nguồn tin chỉ đến từ một người quá khích (hoặc từ người cha, người mẹ ưa chỉ trích) cứ lặp đi lặp lại một ý. Lời nguyền của sự thoải mái - sự thiên vị mặc định đối với những gì quen thuộc và dễ tiếp cận - sẽ không phải là một vấn đề nghiêm trọng nếu việc duy nhất mà nó làm là dẫn bạn đi dọc theo lối đi trong siêu thị, bỏ qua những món đồ không quen thuộc, các loại thực phẩm có cái tên kỳ lạ và thẳng tiến đến kệ bơ đậu phộng yêu thích của bạn. Thế nhưng tác động của lời nguyền này lại diễn ra âm thầm và lan rộng hơn nhiều. Nó có thể gây ra những sai lầm khiến chúng ta lãng phí thời gian và không đến được nơi mình muốn, đôi khi đúng theo nghĩa đen. Hãy tưởng tượng bạn sắp trễ một cuộc hẹn quan trọng và tuyến đường bạn thường đi thì đang kẹt xe. Bạn biết có một lối tắt nhanh hơn nhưng cần phải băng qua vài con đường nhỏ xa lạ mà bạn chỉ mới lái xe qua một hoặc hai lần. Khi đang gặp áp lực và bắt buộc phải đến điểm hẹn đúng giờ, nghiên cứu cho thấy bạn thường có khuynh hướng bám lấy những gì mình biết rõ - tức là tuyến đường chính mà bạn quen thuộc, mặc dù nó đang bị kẹt cứng - hơn là thử con đường tắt xa lạ, và do đó, khả năng cao là bạn sẽ bị trễ giờ. Tương tự, áp lực mà bạn cảm nhận khi nghe bác sĩ yêu cầu bạn phải giảm cân, giảm cholesterol và tập thể dục nhiều hơn có thể khiến món bánh kem quen thuộc càng thêm hấp dẫn. Kỹ thuật chụp hình ảnh thần kinh cho thấy cách bộ não phản ứng với sự không thoải mái đến từ những điều không chắc chắn. Khi chúng ta đối mặt với những rủi ro được biết trước - hay có thể gọi là một màn cá cược với tỷ lệ may rủi có thể tính toán được - các hoạt động tại vùng tưởng thưởng của não tăng lên, đặc biệt là ở thể vân (striatum). Nhưng khi chúng ta phải đặt cược mà không có bất kỳ cơ sở nào để xác định mức độ may rủi hoặc không có yếu tố quen thuộc nào thì bộ não có sự tăng cường hoạt động ở hạch hạnh nhân (amygdala), vùng não liên quan đến nỗi sợ.
127 Có một nghiên cứu đã cho thấy chỉ cần một chút cảm giác không chắc chắn cũng có thể làm cho những người tham gia nghiên cứu này giảm hẳn tinh thần đón nhận một trò may rủi thông thường. Bất ngờ hơn là tính rủi ro của trò này không phải là họ sẽ thắng hay thua, mà là tỷ lệ thắng của họ là bao nhiêu. Ngay cả khi tỷ lệ thắng cao, một chút cảm giác không chắc chắn cũng đủ khiến gần 40% số người tham gia quyết định không đặt cược. Bất kỳ lúc nào chúng ta không hoàn toàn hiểu rõ một điều gì đó, nỗi sợ sẽ lấp vào những khoảng trống mơ hồ đó và lấn át cả khả năng giành chiến thắng của ta. Tính chặt chẽ của những quyết định tồi Trên thực tế, mức độ phức tạp và sự tinh vi của nỗi sợ gia tăng khi người ta có cảm giác bất an và cô đơn. Đó là bởi vì con người đã tiến hóa như một loài sinh vật mang tính xã hội, luôn cần được là một