Chương 7, chúng ta đã biết khả năng làm nhuần nhuyễn những việc lặp đi lặp lại mỗi ngày cũng là chuyện tốt. Khi những nhiệm vụ từng là mới lạ trở thành thói quen, năng lượng trí não của chúng ta được giải phóng, nhờ đó chúng ta có thể bước ra thế giới rộng lớn ngoài kia và chinh phục những đỉnh núi cao hơn. Bên cạnh đó, chúng ta cũng biết một phần quan trọng trong quá trình phát
123 triển tính linh hoạt cảm xúc chính là biến những hành vi do chúng ta cố ý lựa chọn dựa vào các giá trị mà ta coi trọng thành các thói quen. Tuy nhiên, trong cuộc sống có những lúc “thừa năng lực” hoàn thành một nhiệm vụ nào đó sẽ khiến chúng ta gặp bất lợi. Khi quá thành thạo một việc nào đó, chúng ta rất dễ quay lại với “chế độ vận hành tự động”, một tình trạng không chỉ củng cố kiểu hành vi rập khuôn cứng nhắc mà còn khiến chúng ta không chú tâm vào việc mình đang làm, từ đó cảm thấy chán nản và thiếu động lực phát triển. Bằng cách này hay cách khác, tất cả chúng ta đều từng trải nghiệm tình trạng thừa năng lực này. Bạn thừa năng lực trong công việc khi có thể nhắm mắt làm cũng đúng, đoán được kết quả của một ngày làm việc sẽ như thế nào hoặc không còn cảm giác được nâng cao kỹ năng của mình nữa. Bạn thừa năng lực trong đời sống hôn nhân khi biết chính xác vợ mình sẽ có ý kiến như thế nào về bộ phim cô ấy sắp xem, hoặc khi bạn hoàn toàn có thể đặt đồ ăn thay cho chồng vì biết chắc anh ấy muốn chọn món gì. Chuyện thừa năng lực cũng xảy ra trong gia đình khi bạn có thể dự đoán chính xác cách câu chuyện sẽ tiến triển ra sao quanh bàn ăn vào ngày lễ Tạ ơn (“Đừng bao giờ gợi chuyện chính trị với bác Lou vì một khi đã bắt đầu nói về chủ đề đó thì bác ấy sẽ không dừng lại đâu!”). Trong vai trò phụ huynh, bạn thừa năng lực khi vừa xem điện thoại vừa hỏi đứa con tuổi teen của mình “Hôm nay đi học vui không?” và nó trả lời “Dạ vui” mà không rời mắt khỏi màn hình điện thoại của nó. Không có gì để gọi là thử thách, niềm vui hay khám phá khi mọi thứ đều trở nên quá quen thuộc, khi mọi khía cạnh của cuộc sống đều nhạt nhẽo và dễ đoán. Tương tự, tình trạng thừa thử thách - ngược lại với thừa năng lực - cũng không phải là chuyện gì tốt đẹp. Khi các vấn đề phức tạp mà chúng ta phải đối mặt nhiều đến mức ngay cả Superman và Wonder Woman hợp lại cũng không thể giải quyết hết, hoặc khi chúng ta phải dò dẫm trong một mối quan hệ vô chừng, chúng ta có thể bị căng thẳng đến mức không còn khả năng sáng tạo, không thể đưa ra phản ứng thích hợp và không thể phát triển. Để xây dựng sự linh hoạt cảm xúc, chúng ta cần cân bằng tình trạng thừa năng lực và quá tải thử thách. Đây chính là Nguyên tắc chiếc bập bênh. Trong trò chơi bập bênh, cân bằng là nguyên tắc quan trọng nhất. Khi ngồi ở một đầu của chiếc bập bênh, bạn cần có một đối trọng ở đầu còn lại để mình không bị rơi bịch xuống đất. Nhưng nếu trọng lượng ở đầu bên kia quá lớn thì bạn sẽ bị nhấc bổng lên cao. Trong cuộc sống, Nguyên tắc chiếc bập bênh hướng đến việc tìm được sự cân bằng giữa cho và nhận, tìm được một nơi mà tại đó, sự thành thạo và cảm giác thoải mái do những điều quen thuộc mang đến có thể cùng tồn tại với sự háo hức và thậm chí là cảm giác căng thẳng mà bạn có khi phải đương đầu với những
124 điều xa lạ - và chúng tạo thành hai đối trọng kích thích sự phát triển. Chúng ta có được vùng phát triển tối ưu trong một trạng thái rất đặc biệt, đó là khi ta đứng ở ngay mép năng lực của mình, một vị trí mà ở đó ta không thừa năng lực hay tự mãn, nhưng đồng thời cũng không quá thiếu năng lực đến mức cảm thấy không thể xử lý nổi vấn đề. Chúng ta tiến đến mép năng lực bản thân khi từ từ nâng cấp chính mình và ra khỏi vòng tròn thoải mái. Nâng cấp lý tưởng nhất chính là những sự điều chỉnh nhỏ và tiến bộ từ từ mà chúng ta đã thảo luận trong