phần của gia đình hoặc cộng đồng để tồn tại. Điều này có nghĩa là đến tận ngày nay, cảm giác bị tách khỏi cộng đồng vẫn khiến chúng ta sợ hãi hệt như đang đứng giữa lằn ranh sống chết. Bộ não lớn hơn và tinh vi hơn của con người - bộ não khiến sự khám phá trở thành một phần bản năng của chúng ta - đã tiến hóa để ta không chỉ là loài linh trưởng tầm thường mà trở thành loài người có khả năng nắm bắt một cấu trúc xã hội rộng lớn hơn và phức tạp hơn. Một bộ não có năng lực vượt trội hơn giúp chúng ta có thể đánh giá chính xác hơn về mức độ đáng tin cậy dựa vào nhiều yếu tố khác nhau chứ không chỉ dựa vào mối quan hệ máu mủ, nhờ đó chúng ta giỏi hơn trong việc tạo dựng và duy trì các liên minh mang lại lợi ích chung. Đây chính là một khả năng giúp giống loài có hình thể nhỏ bé hơn nhưng thông minh hơn (giống loài tiến hóa thành con người chúng ta) chiến thắng giống loài to khỏe hơn nhưng có bộ não kém phát triển hơn (nhánh tiến hóa thành tinh tinh và khỉ đột). Cuối cùng, cơ quan được dùng để “hiểu được ý nghĩa” của môi trường xã hội này đã trở nên tinh vi đến mức nó bắt đầu cố gắng nắm bắt ý nghĩa mọi thứ xung quanh. Loài vượn người với bộ não thông minh đã phát triển nhận thức về dòng chảy thời gian, về quỹ đạo của cuộc đời mình và bắt đầu cố gắng xem xét vị trí của mình không chỉ trong xã hội mà còn trong cả vũ trụ này. Họ có được sự tự nhận thức, sở hữu thứ gọi là ý thức và kèm theo đó là sự tự do về ý chí, sự cảm thông, cũng như ý thức về đạo đức và thậm chí cả đức tin tôn giáo thiêng liêng. Nhưng để có được tất cả những nhận thức nói trên, bộ não cao cấp phải thực hiện thêm một nhiệm vụ rất quan trọng nữa, đó là cung cấp một bức tranh tổng thể có bố cục chặt chẽ và rõ ràng từ làn sóng thông tin hỗn độn đang ùa vào thông qua các giác quan của chúng ta, cũng như qua các nhận thức tinh tế mà chúng ta mới phát triển được. Quản lý mối quan hệ xã hội là điều thiết yếu đối với sự sống còn của con người bởi vì sức khỏe thể chất và tinh thần của chúng ta vẫn phụ thuộc vào gia
128 đình và cộng đồng, bạn bè và những người chúng ta yêu thương. Nhưng thật đáng ngạc nhiên là trong tình huống bắt buộc phải hành động hoặc ra quyết định thì tính logic chặt chẽ lại có vẻ là mối ưu tiên hàng đầu cả trên phương diện tinh thần lẫn cảm xúc của chúng ta. Tôi cần tính logic chặt chẽ mà bộ não có ý thức của mình mang lại để nhắc nhở tôi rằng tôi hôm nay cũng là tôi của ngày hôm qua, rằng một ngày nào đó tôi sẽ chết và từ bây giờ cho đến lúc đó tôi sẽ già đi (nếu tôi có thể sống lâu như vậy), vậy nên tốt nhất là tôi cần lên kế hoạch cho quãng đời còn lại của mình và tận dụng tốt nhất khoảng thời gian mình có. Một tâm trí có logic rõ ràng giúp tôi hiểu tiếng khóc của con mình trong gian phòng bên cạnh là quan trọng và đáng được lưu tâm, còn tiếng kêu ồ ồ của chiếc tủ lạnh thì có thể được bỏ qua. Nếu không có nhận thức mạch lạc và rõ ràng, chúng ta sẽ giống như người mắc chứng tâm thần phân liệt, không có khả năng sàng lọc những kích thích đến từ môi trường xung quanh và phản ứng với những nhận thức không quan trọng hoặc thậm chí là không thể có hành động phù hợp với thực tế khách quan. Tương tự với sự quen thuộc và khả năng dễ tiếp cận, tính logic rõ ràng cũng là một đại diện thô sơ cho “sự an toàn” trong não của chúng ta, ngay cả khi mong muốn có được sự mạch lạc này khiến chúng ta đi ngược lại lợi ích cao nhất của bản thân. Ví dụ, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người đánh giá thấp bản thân thường thích tương tác với những người cũng có cái nhìn tiêu cực về chính họ. Và có thể bạn sẽ rất ngạc nhiên khi biết những người có lòng tự trọng thấp có khuynh hướng nghỉ việc thường xuyên hơn khi thu nhập của họ tăng lên theo thời gian. Trong suy nghĩ của họ, được đánh giá cao và được khen thưởng (thể hiện qua việc được tăng lương) có vẻ không phù hợp với nhận thức mà họ có về bản thân. Hành động một cách logic hơn, những người lao động có lòng tự tôn cao hơn thường nghỉ việc sớm hơn khi họ không có được sự tưởng thưởng phù hợp. Đối với những người này, sẽ rất không hợp lý nếu họ không có sự ủng hộ mà họ cảm thấy mình xứng đáng nhận được. Chính sự thoải mái mà cảm giác quen thuộc và rõ ràng mang lại khiến chúng ta tiếp tục nhìn nhận bản thân dựa vào cách chúng ta từng nhìn nhận mình khi còn là một đứa trẻ. Cách chúng ta được đối xử khi còn nhỏ sẽ được chính chúng ta dùng khi trưởng thành để dự đoán mình sẽ được nhìn nhận, đón nhận như thế nào vào ngày hôm nay và xứng đáng được đối xử ra sao, ngay cả khi nhận thức đó khiến ta đánh giá thấp và tự giới hạn bản thân. Tương tự như vậy, những thông tin trái chiều với các quan điểm quen thuộc và do đó “hợp lý” này có thể khiến chúng ta cảm thấy mình đang gặp nguy hiểm và mất phương hướng, ngay cả khi những thông tin đó thật sự có thể mang lại cho ta một góc nhìn tích cực. Nỗi sợ thành công, hoặc sợ trạng thái “bình ổn”, có thể gây ra hành vi tự hủy hoại bản thân, chẳng hạn như tự đánh giá thấp học lực của mình, trở thành “kẻ
129 chểnh mảng” hoặc hủy hoại một mối quan hệ vốn dĩ đang tốt đẹp vì cảm thấy mình không “xứng đáng”. Việc chúng ta tự đánh giá thấp bản thân vì cảm thấy như vậy mới hợp lý được thể hiện qua những lúc chúng ta cứ mãi loay hoay trong một công việc không có tương lai, khiến bản thân lại bị lôi kéo vào một tấn bi kịch gia đình, hoặc cực đoan hơn là khi chúng ta quay lại với người vợ hoặc người chồng từng ngược đãi mình. Như thể việc tìm kiếm sự thoải mái do tính hợp lý mang lại vẫn chưa đủ tai hại, đôi khi sự tìm kiếm này còn kết hợp với một móc câu còn đơn giản hơn, đó là sự hài lòng tức thời, hay còn được biết đến như sự thoải mái trước mắt. Hãy tưởng tượng Scott, một sinh viên đại học mới tốt nghiệp có khiếu hài hước, luôn có khả năng ăn nói mạch lạc và được chú ý vì thường đưa ra những nhận định sắc bén. Scott vừa bắt đầu một công việc mới ở một thành phố xa lạ, nơi anh không quen biết bất kỳ ai. Làm quen với cuộc sống mới là một quá trình chuyển đổi có nhiều thử thách. Vì vậy, Scott đã sử dụng phong cách hài hước và sắc bén quen thuộc của mình để phá vỡ rào cản và làm quen với các đồng nghiệp mới mỗi khi có cơ hội. Một số đồng nghiệp thấy Scott vui tính, nhưng nhiều người khác không thể chịu được kiểu nói chuyện châm chọc của anh. Mặc dù đang cố gắng thích ứng với hoàn cảnh, Scott lại tự đẩy mình ra xa các đồng nghiệp mới. Anh hiểu chuyện gì đang diễn ra và anh cũng biết mình nên có một cách tiếp cận khác, nhưng trong hoàn cảnh cô đơn và xa lạ, thật khó để cưỡng lại cảm giác thích thú khi được thừa nhận hay chú ý mỗi khi anh có thể làm cho đồng nghiệp bật cười. Dẫu cho