phần của con người mình. Cho dù những hành động dựa trên giá trị cơ bản của bạn liên quan tới vấn đề sống còn, như trường hợp của Sendler, hay những chuyện hết sức đời thường như “Tôi nên đi ngủ đúng giờ hay xem Netflix thêm chút nữa?” thì cuối cùng bạn cũng sẽ đối mặt với điều mà tôi gọi là điểm lựa chọn, một ngã ba nơi bạn phải đưa ra quyết định về con đường mình sẽ đi. Nhưng không giống nhiều lựa chọn khác - ví dụ như mang đôi giày màu đen hay màu nâu, uống cà phê hay trà - mỗi điểm lựa chọn mang đến cho bạn cơ hội để theo đuổi lý tưởng của mình. Bạn sẽ đi theo các giá trị của bản thân và hành xử theo cách của con người mà bạn muốn trở thành, hay bạn sẽ đi ngược lại các giá trị đó và có những hành động phủ nhận chúng? Bạn càng kiên định chọn con đường hướng tới giá trị của mình, cuộc đời của bạn càng trở nên đáng sống và có ý nghĩa hơn. Nhưng thật không may, khi bị cuốn vào những suy nghĩ, cảm xúc khó chịu và các tình huống nhiều thử thách, chúng ta thường bắt đầu đi lệch khỏi những giá trị của mình. Nếu trân trọng các mối quan hệ và mong muốn được kết hôn, bạn có thể phản ánh điều đó qua những hành động như hẹn hò qua các dịch vụ trên Internet, tham gia lớp học nấu ăn hoặc lớp hướng dẫn leo núi, trở thành thành viên của một câu lạc bộ đọc sách để có thể gặp gỡ người cùng sở thích. Nếu cứ khăng khăng rằng mình quá nhút nhát hoặc quá dễ căng thẳng nên không thể thực hiện những hành động đó, bạn đang tự đẩy mình xa rời các giá trị mà bạn coi trọng và chọn hướng đi hoàn toàn ngược lại với chúng. Nếu muốn khỏe mạnh hơn, bạn có thể bắt đầu bằng cách thay đổi chế độ ăn uống, đi tập gym hoặc đơn giản là chọn đi cầu thang bộ thay cho thang máy. Điều quan trọng là bạn không chỉ cam kết với các giá trị cốt lõi trên phương diện tâm trí. Bạn phải thật sự hành động theo những giá trị đó, hay nói cách khác, bạn cần thực hiện lý tưởng của mình bằng các hành động cụ thể. Suy cho cùng, khi chạy xe đạp, bạn chỉ có thể giữ thăng bằng khi liên tục đạp xe. Chuyện tương tự cũng xảy ra với các giá trị - chỉ khi liên tục được đưa vào hành động thì chúng mới thật sự phát huy tác dụng. Sự xung đột giữa các mục tiêu Đã bao nhiêu lần bạn thấy mình bị giằng xé giữa hai lựa chọn mà bạn đều coi trọng như nhau? Công việc và gia đình? Chăm sóc cho bản thân hay là quan tâm
97 người khác? Đi theo giá trị tinh thần hay giá trị vật chất? Nói cách khác, nếu việc lựa chọn giá trị này khiến bạn phải phủ nhận giá trị kia thì sao? Điểm mấu chốt để giải quyết vấn đề này là hãy xem các giá trị như những lựa chọn khác nhau và ngang hàng với nhau, không có cái nào tốt hơn hay tệ hơn cái nào. Sau đó, tùy vào tiêu chí lựa chọn mà bạn đưa ra, bạn sẽ quyết định mình muốn hành động theo giá trị nào, không phải vì giá trị đó tốt hơn những giá trị còn lại, mà đơn giản chỉ vì ngay tại thời điểm đó, bạn cần phải đưa ra một quyết định. Và để đưa ra một quyết định đúng đắn, chúng ta phải thật sự hiểu bản thân mình. Triết gia Ruth Chang từng nói: “Những lựa chọn là cơ hội để chúng ta tôn vinh sự đặc biệt của loài người… chứng tỏ chúng ta có sức mạnh đủ để tạo thành lý do cho sự phát triển vượt bậc của con người”. Thông thường, những gì chúng ta coi là sự xung đột về giá trị thật ra lại là sự xung đột về mục tiêu (và hãy nhớ rằng các giá trị không phải là mục tiêu), hoặc là vấn đề về quản lý thời gian, sự khó khăn trong việc cam kết với một kế hoạch hoặc một hành động nào đó. Hoặc có thể vấn đề chỉ đơn giản là người trần mắt thịt như chúng ta không thể ở hai nơi cùng một lúc. Một trong những khó khăn lớn nhất mà nhiều người gặp phải trên phương diện này là cân bằng giữa cuộc sống cá nhân và công việc. Nhiều người trong chúng ta - bao gồm cả tôi - luôn bị giằng co giữa công việc và thời gian cho gia đình. Nhưng nếu sự lựa chọn không phải là giữa công việc và gia đình thì sao? Nếu sự lựa chọn của chúng ta là chu toàn cả công việc và gia đình thay vì bị giằng xé và héo mòn vì suy nghĩ phải chọn một trong hai thì sao? Nếu bạn nói “Tôi coi trọng việc làm một người cha yêu thương gia đình; tôi sẽ thể hiện tình yêu thương đó trong những lần tương tác với các con của mình” và “Tôi coi trọng việc làm một nhân viên có năng lực; tôi sẽ thể hiện năng lực đó trong công việc của mình mỗi ngày” thì kết quả mà bạn có được sẽ rất khác với khi bạn nói “Tôi coi trọng việc làm một người cha yêu thương gia đình nên dù có chuyện gì đi nữa, tôi cũng sẽ rời văn phòng vào đúng năm giờ chiều mỗi ngày”. Với cách nói thứ nhất, bạn không còn nhìn nhận công việc và gia đình như hai khía cạnh xung đột với nhau nữa, mà bạn đang mở rộng những khả năng để mình có thể đạt được cả hai giá trị đó trong cuộc sống. Vì các giá trị liên quan đến chất lượng của hành động hơn là số lượng, nên lượng thời gian bạn dành cho các giá trị không nhất thiết phản ánh tầm quan trọng của các giá trị này đối với bạn, cũng không giới hạn mức độ cam kết của bạn trong công việc hoặc trong những khoảnh khắc quý báu bên gia đình và người thân. Nếu bạn phải làm việc mười hai tiếng đồng hồ một ngày để hoàn thành một dự án, một hành động đơn giản như gửi tin nhắn hoặc email ngắn gọn cho người bạn đời vẫn có thể giúp bạn duy trì sự kết nối với giá trị “làm một
98 người vợ/người chồng tốt” mà bạn coi trọng. Các nhà tâm lý học gọi hành động này là “những tương tác xã hội đơn giản và gọn nhẹ”. Có thể bạn thường xuyên phải đi công tác, nhưng bạn có thể gọi điện thoại cho các con vào mỗi tối trước giờ ngủ và thật sự tập trung trò chuyện với con. Gìn giữ những giá trị này có thể đồng nghĩa với việc bạn phải làm việc chăm chỉ hơn và hiệu quả hơn trong giờ làm để có thể ra về vào thời điểm hợp lý. Có thể bạn cũng phải rút khỏi đội bóng của công ty hoặc ít tham gia các cuộc vui sau giờ làm cùng đồng nghiệp, nhưng khi xem xét những hoạt động này với việc bạn trân trọng cuộc sống gia đình của mình đến mức nào, bạn sẽ thấy những đánh đổi này là xứng đáng. Tất nhiên, đôi khi chúng ta phải đưa ra những quyết định phức tạp hơn. Nếu công việc buộc bạn phải đi công tác vào đúng ngày sinh nhật của con trai, nhiều khả năng là bạn sẽ không thể ở nhà mừng sinh nhật con dù bạn có coi trọng mối quan hệ với các con đến mức nào đi nữa. (Bạn cũng coi trọng việc có khả năng thanh toán chi phí sinh hoạt và chu cấp đầy đủ cho các con.) Nhưng vì thật sự muốn làm một bậc phụ huynh yêu thương con, bạn có thể tìm cách khác để thể hiện tình yêu thương của mình, chẳng hạn như tổ chức tiệc sinh nhật cho con trước khi lên đường, gửi cho con một món quà đặc biệt vào đúng ngày sinh nhật hoặc gọi video call trong bữa tiệc của con. Tất cả chúng ta đều phải phân bổ thời gian cho các giá trị khác nhau trong cuộc sống theo cách này hoặc cách khác, tùy vào hoàn cảnh cụ thể của mình. Khi bạn đang dành thời gian cho giá trị này không có nghĩa là bạn đang xem nhẹ những giá trị còn lại. Thật ra, quá trình đưa ra những lựa chọn khó khăn có thể giải phóng bạn, vì trong quá trình đó, bạn sẽ xác định được mình thật sự là người như thế nào và thể hiện được nguồn sức mạnh mà tất cả chúng ta đều sở hữu để định hình cuộc đời mình. Nếu có thể chủ động chấp nhận nỗi đau liên quan đến việc từ bỏ con đường mà mình không thể chọn, bạn sẽ có thể toàn tâm toàn ý với quyết định mà mình đã đưa ra và tiếp tục hành trình của mình với một tâm trí sáng tỏ. Trên thực tế, các giá trị không giới hạn hoặc hạn chế chúng ta. Thay vào đó, bằng cách mang lại một mạng lưới hỗ trợ liên tục, các giá trị giúp mở rộng phạm vi hoạt động của chúng ta - một việc mà bình thường có thể chúng ta sẽ không dám làm. Nhận thức được các giá trị của mình cũng giúp chúng ta linh hoạt và cởi mở đón nhận những trải nghiệm mới. Chúng ta có thể sử dụng các giá trị mà mình ưu tiên để thực hiện nhiều hành động có chủ ý và đáng thỏa mãn hơn, cũng như giảm bớt những hành động thiếu suy xét và kém hiệu quả. Tuy nhiên, sống theo những giá trị của bản thân - đi theo lý tưởng đời mình - sẽ không mang lại cho bạn một cuộc sống bằng phẳng. Tất cả chúng ta đều phải đối mặt với những tình huống tiến thoái lưỡng nan, bất kể niềm tin của chúng ta vững chắc thế nào và các quyết định của chúng ta ra sao. Hướng đến các giá trị
99 của bản thân không phải lúc nào cũng là chuyện vui vẻ hay dễ dàng, ít nhất là khi bạn đang ở trong quá trình đó. Ví dụ, nếu bạn sợ giao tiếp xã hội và một người bạn mời bạn đến dự tiệc, phản ứng mà bạn dễ đưa ra nhất có lẽ sẽ là từ chối. Nhưng nếu coi trọng mối quan hệ bạn bè và để giá trị này dẫn dắt hành động của mình, bạn sẽ cố gắng vượt qua nỗi sợ và nhận lời mời dự tiệc. Khi đến bữa tiệc, bạn sẽ phải trải nghiệm một cảm giác khó chịu khác - khó chịu nhiều hơn so với khi bạn chọn ở nhà. Nhưng sự khó chịu lúc ban đầu này là “tiền vé” mà bạn cần trả để bước vào một cuộc sống có ý nghĩa hơn. Như nhà văn Elizabeth Gilbert đã khám phá được, ngay cả sau khi bà bắt đầu chỉ tập trung vào viết lách thì quá trình sáng tác vẫn rất khó khăn. Trung sĩ Darby và Irena Sendler thì học được rằng sống đúng với niềm tin của mình có nghĩa là đi theo những con đường có thể khiến cuộc sống của họ cam go hơn. Tôi vẫn nhớ một cuộc trò chuyện có ý nghĩa sâu sắc tôi từng được trải nghiệm với nhà động vật học nổi tiếng Jane Goodall. Bà kể rằng trong sự nghiệp vinh quang của mình, sự nghiệp mà bà đã cống hiến hết cho hoạt động bảo tồn và bảo vệ phúc lợi của động vật, có thời điểm bà thường xuyên rơi nước mắt. Sau đó, một người bạn hỏi tại sao bà lại buồn đến như vậy. “Và tôi đã nói một điều khiến chính mình ngỡ ngàng. Đó là một câu trả lời chưa từng xuất hiện trong tâm trí của tôi trước đây. Tôi nói với bạn mình: ‘Tôi nghĩ tôi khóc vì biết mình đang từ bỏ quyền được ích kỷ’. Vậy đó. Nghe lạ lùng lắm đúng không?” Một đồng nghiệp của tôi đã mô tả tình trạng khó xử của Goodall thế này: “Tâm trí của bạn nói ‘Tôi nghĩ nếu làm công việc mà mình coi trọng này thì tôi sẽ không cảm thấy quá buồn bã hoặc mâu thuẫn sau khi đưa ra lựa chọn’. Nhưng thực tế đơn giản là bạn vẫn đang phải lựa chọn”. Sự lựa chọn nào cũng có mất mát. Bạn từ bỏ con đường mà mình không chọn và bất kỳ sự từ bỏ nào cũng kéo theo một nỗi buồn, niềm đau hay thậm chí là cả nỗi tiếc nuối. Bạn có thể biết lý do mình làm một việc nào đó - hãy nhớ câu hỏi “Tôi đã làm việc gì thật sự xứng đáng với thời gian mà mình đã bỏ ra?” - nhưng rồi bạn vẫn cảm thấy lo lắng hoặc buồn rầu về sự lựa chọn đó. Sự khác biệt nằm ở chỗ bạn thật sự đầu tư vào điều mà mình đã chọn và nhờ vậy, bạn có thể linh hoạt vượt qua những cảm xúc khó chịu. Ngay cả nếu sự lựa chọn của bạn hóa ra là “sai”, ít nhất bạn cũng cảm thấy nhẹ nhõm hơn khi biết mình đã quyết định dựa trên những lý do chính đáng. Bạn có thể đối diện với chính mình bằng lòng can đảm, tinh thần học hỏi và sự cảm thông. * Tôi từng nghe câu chuyện về một người phụ nữ được chẩn đoán là không còn bao nhiêu ngày để sống. Cô ấy hỏi bác sĩ: “Có hy vọng gì không?”. Bác sĩ trả lời: “Hy vọng cho chuyện gì?”.
100 Khi trả lời bằng một câu hỏi như vậy, ngụ ý của vị bác sĩ là ngay cả khi đang tiến gần đến cái chết - một quá trình mà tất cả chúng ta đều đang trải qua ngay lúc này - chúng ta vẫn có thể lựa chọn mình sẽ sống những ngày còn lại như thế nào, dựa vào những giá trị cốt lõi của mình. Tôi đã nhớ lại câu chuyện này khi cô bạn kiêm đồng nghiệp Linda của tôi được chẩn đoán mắc chứng xơ cứng teo cơ một bên (Amyotrophic Lateral Sclerosis - ALS), một căn bệnh thần kinh hiểm nghèo. Linda yêu thương các con, trân trọng tình bạn và yêu thích nhảy múa. Dù vô cùng đau khổ khi căn bệnh và các triệu chứng ngày càng nghiêm trọng, Linda vẫn tiếp tục đăng những dòng cập nhật đầy tình yêu cuộc sống lên mạng xã hội. Khi phải đối mặt với điểm lựa chọn của mình, cô đã quyết định chọn cách vượt qua nỗi sợ và tiếp tục kết nối với thế giới. Ngay trước khi chuyển vào nhà an dưỡng cuối đời dành cho bệnh nhân giai đoạn cuối, và không lâu trước khi qua đời, Linda viết: “Tôi dự định dành khoảng thời gian tĩnh lặng cuối đời ở nơi thiêng liêng này để suy ngẫm về cuộc sống và cái chết của mình. Tôi cảm thấy may mắn. Nhiều người đã phải rời bỏ thế giới này mà không có cơ hội để đánh giá lại sứ mệnh của họ… Trong khi chờ đợi, hãy nhảy múa nếu có thể”. Khi hiểu mình là ai và nỗ lực vì mục tiêu gì, bạn sẽ có thể đối mặt với những ngả rẽ trong đời với một trang bị quyền năng nhất, đó chính là bản thể trọn vẹn của bạn. Và hãy nhảy múa nếu có thể.
101 C 7 THAY ĐỔI NHỎ TẠO NÊN SỰ KHÁC BIỆT LỚN ynthia và David đang tranh cãi về chuyện tiền bạc. Cynthia đã cố gắng tằn tiện và tiết kiệm chi tiêu suốt nhiều tháng ròng để dành dụm một khoản tiền dự phòng cho trường hợp khẩn cấp. Thế mà bây giờ chồng cô lại muốn sử dụng số tiền đó để đưa cả nhà đi khám phá Vườn Quốc gia Grand Canyon. Đó không phải là ý tưởng tồi - ai cũng biết họ cần một kỳ nghỉ - nhưng Cynthia muốn họ phảithực tế một chút, ít nhất là trong giai đoạn này. Nhưng David thì lại nghĩ khác. Anh nói với vợ: “Bọn trẻ sẽ lớn rất nhanh đến mức chúng ta không kịp nhận ra, trong khi chúng ta sẽ ngày càng già nua và ốm yếu. Chúng ta đã bàn về chuyến đi này trong nhiều năm rồi. Nếu bây giờ không đi thì phải chờ tới khi nào nữa?”. Hai vợ chồng cứ cãi tới cãi lui về chuyện này, bầu không khí căng thẳng ngày càng nặng nề khi những câu trách móc cũ rích cứ liên tục thêm dầu vào lửa - “Anh hành xử không khác gì cha anh hết!”, “Em đúng là y hệt như mẹ em!”. Sau đó, Cynthia vô tình nhìn xuống và hỏi: “Vớ của anh bị sao vậy?”. David lúc này cũng nhìn xuống và sau một