Phần lớn thời gian trong ngày tôi cảm thấy thế nào? Tôi cảm thấy mình đầy sức sống nhất trong những tình huống nào? • Nếu một phép lạ xảy ra làm cho tất cả những nỗi âu lo, căng thẳng trong cuộc sống của tôi đều biến mất thì đời tôi sẽ như thế nào và tôi sẽ theo đuổi những điều mới mẻ nào? Khi trả lời những câu hỏi này, bạn sẽ có thể bắt đầu tìm ra các nguyên tắc chỉ dẫn của đời mình, nhiều nguyên tắc trong số đó vốn dĩ đã hiện diện trong bạn ngay từ đầu cho dù bạn không thể hiện chúng một cách rõ ràng. Những người xung quanh có hay hỏi xin lời khuyên và ý kiến chuyên môn của bạn về một vài lĩnh vực nhất định nào đó không? Bạn có cảm thấy mình tràn đầy năng lượng nhất khi được thực hiện những hoạt động hay dự án cụ thể nào không? Có những dịp nào khiến bạn cảm thấy được thoải mái là chính mình nhất không? Vấn đề không nằm ở chỗ cái gì đó là “đúng” hay “sai”, mà là điều đó có liên quan thế nào đến cách bạn muốn sống cuộc đời mình. Khi biết mình thật sự quan
92 tâm những gì, bạn sẽ không còn bị ràng buộc bởi những điều mình không quan tâm. Ví dụ, nếu “trở thành một phụ huynh tốt” là mục tiêu mà bạn coi trọng thì việc hiểu cụ thể thế nào là bậc phụ huynh tốt theo quan điểm của bạn sẽ quan trọng hơn nhiều so với việc cố gắng chạy theo những tiêu chuẩn chung chung về “một phụ huynh tốt”. Có rất nhiều kiểu cha mẹ trên thế giới này và không có một cách làm cha làm mẹ nào là “đúng” cho tất cả mọi người, ngay cả khi bạn chỉ xét trong phạm vi thành phố, thị trấn hoặc khu nhà của mình. Sau đây là một số câu hỏi mà bạn có thể tự đặt ra cho mình về tiêu chuẩn của một “bậc phụ huynh tốt”: Tôi muốn để lại cho người khác ấn tượng gì khi họ thấy tôi với các con của tôi? Nếu tự quan sát quá trình nuôi dạy con của mình, tôi muốn thấy những gì? Cách hành xử của tôi có nhất quán ở một mức độ hợp lý khi thay đổi từ tình huống này sang tình huống khác không? Hành vi của tôi có phù hợp với niềm tin cốt lõi của tôi về một bậc phụ huynh tốt không? Lẽ dĩ nhiên, việc nuôi dạy con chỉ là một ví dụ. Bạn có thể áp dụng kiểu câu hỏi tương tự cho hầu hết các khía cạnh của cuộc sống hàng ngày. Để bắt đầu, mỗi tối trước khi đi ngủ, bạn hãy viết ra câu trả lời cho câu hỏi sau: “Khi nhìn lại ngày hôm nay, tôi thấy mình đã làm được việc gì xứng đáng với thời gian mình đã bỏ ra?”. Điều quan trọng không phải là bạn thích hay không thích làm việc gì trong ngày hôm đó, mà là bạn nhận thấy việc làm nào có giá trị. Nếu sau một vài tuần, bạn phát hiện có rất ít thứ để liệt kê vào câu trả lời cho câu hỏi này, hãy tiếp cận vấn đề từ một khía cạnh khác bằng cách tự hỏi khi bạn thức dậy mỗi sáng: “Nếu hôm nay là ngày cuối cùng của tôi trên thế giới này, tôi sẽ làm gì để nó trở thành một ngày đáng mãn nguyện?”. Ví dụ, nếu trân trọng mối quan hệ với vợ nhưng đã quen không cất lời chào mỗi khi cô ấy đi làm về, bạn có thể quyết định tạm dừng bất cứ công việc gì bạn đang làm và chào đón cô ấy bằng một cái ôm ấm áp khi cô ấy bước qua ngưỡng cửa phòng khách. Một khi đã thực hiện một hành động mới mẻ nào đó, bạn có thể quyết định xem hành động đó có đáng với thời gian bạn bỏ ra hay không, và chẳng bao lâu sau bạn sẽ có danh sách các hành động và trải nghiệm phù hợp với những giá trị mà bạn tin là quan trọng. Người tố giác Vào năm hai mươi bốn tuổi, trung sĩ Joseph Darby vẫn đang thuộc đội dự bị của quân đội Hoa Kỳ. Anh nhận được lệnh tập trung vào những ngày đầu của cuộc chiến tranh Iraq và được điều đến nhà tù Abu Ghraib, nơi mà lúc bấy giờ chưa ai biết sẽ trở thành trại giam đầy tai tiếng vì tình trạng lính Mỹ lạm dụng tình dục và ngược đãi tù nhân. Sau bức tường nhà tù, những hành vi đồi bại đó dường như đã trở thành chuyện bình thường và hết người lính này đến người lính khác lần lượt tiếp tay cho tội ác. Nhưng Darby thì khác, dù lúc đầu anh từng có ý
93 định hùa theo khi xem những bức ảnh chụp lại cảnh lạm dụng và ngược đãi tù nhân trong đĩa CD mà các sĩ quan khác đưa cho. “Ban đầu tôi cảm thấy chuyện này khá thú vị”, Darby chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn. Thế nhưng càng chứng kiến nhiều thì anh càng nhận ra rằng hành vi lạm dụng tù nhân ở nhà tù này “đã vi phạm tất cả những giá trị mà tôi tin tưởng cũng như mọi nguyên tắc tôi được dạy về chiến tranh”. Sau vài ngày đắn đo suy nghĩ, anh đã trình đĩa CD đó cho một sĩ quan cấp trên, và từ hành động này của Darby, nhiều sĩ quan có mặt trong những bức ảnh ngược đãi tù nhân đã bị truy tố. Tuân thủ quy tắc chung và trung thành là những khái niệm then chốt của văn hóa quân đội. Nhưng trong điều kiện làm việc căng thẳng, các binh sĩ của các đơn vị quân đội có quy mô khép kín có thể sa vào cái bẫy nguy hiểm của “tinh thần tập thể” và làm ra những hành vi bạo lực phi nhân tính mà nếu ở trong các hoàn cảnh khác thì họ luôn xem là sai trái. Tội ác tại nhà tù Abu Ghraib là một ví dụ điển hình cho hiện tượng tư duy của cá nhân bị ép tuân theo tư duy tập thể. Chống lại hành vi của tập thể đòi hỏi nhiều sức mạnh, và Darby đã làm được việc khó khăn này bằng cách hành động theo chân lý mà anh tin tưởng từ sâu trong thâm tâm mình. Nhờ giữ vững những giá trị mà bản thân coi trọng, anh không chỉ không tiếp tay cho hành vi xấu của tập thể mà còn có can đảm tố giác các hành vi đó, dù đã có lúc anh sợ bị phát hiện là người tố giác đến mức phải đi ngủ với một khẩu súng được giấu dưới gối. Mặc dù hành động của Darby đã tạo ra một cái kết khiến nhiều người choáng váng, quá trình dẫn tới sự lựa chọn của anh thật ra lại khá đơn giản. Anh có ý thức cá nhân mạnh mẽ về đúng và sai, do đó, việc anh quyết định trở thành người tố giác là hoàn toàn dễ hiểu. Khi kết nối với chính bản thân mình và với những gì bạn tin là quan trọng, khoảng cách giữa cách bạn cảm nhận và cách bạn cư xử sẽ được thu hẹp lại. Bạn bắt đầu sống một cuộc đời không có quá nhiều hối tiếc và cũng không có nhiều lần tự hoài nghi bản thân. Đa số chúng ta sẽ không bao giờ rơi vào hoàn cảnh khủng khiếp như những gì trung sĩ Darby gặp phải, nhưng chúng ta đều phải đối mặt với nhiều sự lựa chọn khác, chẳng hạn như có nên kiếm sống bằng cách bán hợp đồng bảo hiểm nợ xấu hay không, an cư ở đâu, dạy con như thế nào. Ngay cả những lựa chọn đơn giản trong cuộc sống thường nhật như tối nay tự nấu ăn hay gọi pizza, đi bộ hay lái xe… cũng khiến ta bận tâm. Như triết gia Aristotle đã nói với những người bạn đến từ Hy Lạp của ông từ lâu trước khi quốc gia này gia nhập Liên minh châu Âu: “Chúng ta là những gì chúng ta thường xuyên làm”. Đây là lý do sự hiểu biết rõ ràng về các giá trị của bản thân là rất quan trọng đối với hành trình tìm kiếm sự thay đổi và cảm giác viên mãn. Các giá trị không chỉ là những điều mà chúng ta nên có. Trên thực tế, nhiều nghiên cứu đã cho thấy
94 các giá trị có thể giúp chúng ta có được nguồn sức mạnh ý chí và lòng can đảm ở mức độ cao hơn, đồng thời bảo vệ chúng ta không bị lây nhiễm những thói xấu trong xã hội. Hơn nữa, các giá trị còn giúp chúng ta chống lại những khuôn mẫu tư duy hằn sâu trong tiềm thức, cũng như các niềm tin hạn hẹp đang gò bó và làm giảm “sức chiến đấu” của ta trong khi ta còn không biết chúng có tồn tại. Giả sử bạn là một nữ sinh viên năm nhất với ước mơ trở thành bác sĩ, nhưng bạn trưởng thành trong một nền văn hóa luôn dạy bạn rằng “con gái rất dở khoa học”. Sau đó, bạn vấp phải một thất bại, chẳng hạn như bị điểm kém trong bài kiểm tra đầu tiên của môn sinh học. Trong hoàn cảnh như vậy, khả năng cao là bạn sẽ đổi ngành học và từ bỏ ước mơ. Trừ khi bạn biết rõ điều gì là quan trọng đối với mình. Một nghiên cứu có sức ảnh hưởng lớn cho thấy chỉ bằng cách xác định được các giá trị mà mình coi trọng, một nhóm học sinh cấp hai đã có thể tự bảo vệ bản thân khỏi những định kiến nguy hại của xã hội, thứ định kiến cho rằng các em không có khả năng học tập tốt như những người bạn đồng trang lứa được xem là có “đẳng cấp xã hội cao hơn”. Cụ thể, trong nghiên cứu này, các học sinh người Mỹ gốc Phi và gốc La-tinh được yêu cầu hoàn thành một bài tập trong mười phút, đó là viết ra những điều quan trọng nhất đối với bản thân các em. Câu trả lời của các em rất đa dạng, từ khiêu vũ, chuyện gia đình cho đến chính trị, và tác động của bài tập đơn giản này thật đáng ngạc nhiên. Sau khi tập trung vào mối liên kết giữa bản thân với thế giới và những người xung quanh, các học sinh da màu này đã có thể cải thiện điểm trung bình các môn học đủ để thu hẹp khoảng cách thành tích giữa các em với các bạn học sinh da trắng cùng lớp. Đối với nhiều trường hợp, hiệu quả của bài tập này thậm chí còn kéo dài đến tận khi các em vào trường cấp ba. Tất cả là nhờ vài phút suy ngẫm về các giá trị cốt lõi của bản thân. Một thí nghiệm có kịch bản tương tự đã được triển khai cho một nhóm các nữ sinh viên đang học lớp Vật lý đại cương - môi trường hoàn hảo để những định kiến về giới tính và năng lực khoa học được dịp “sinh sôi”. So với những sinh viên không được yêu cầu làm bài tập xác định giá trị, những sinh viên được chọn ngẫu nhiên để làm bài tập này đã có thành tích tốt hơn trong các bài kiểm tra vật lý nói riêng và trong toàn khóa học nói chung. Bằng cách suy ngẫm những giá trị quan trọng đối với cá nhân mình, họ đã có thể phát huy tiềm năng thật sự của bản thân, bất kể định kiến xã hội có hoài nghi năng lực của họ như thế nào đi nữa. Thời gian của chúng ta trên hành tinh này là hữu hạn, thế nên chúng ta cần cố gắng sử dụng khoảng thời gian đó sao cho thật khôn ngoan, để vun đắp nên một điều gì đó có ý nghĩa đối với bản thân mình. Và rất nhiều nghiên cứu đều cho chúng ta thấy rằng một ý thức mạnh mẽ về những gì là quan trọng với bản thân sẽ có thể dẫn chúng ta đến với niềm hạnh phúc to lớn hơn, có được cơ thể khỏe
95 mạnh hơn, cuộc hôn nhân bền chặt hơn, cũng như đạt được nhiều thành tựu hơn trên con đường học vấn và sự nghiệp. Một nghiên cứu thuộc loại này còn chứng minh rằng những người chỉ xác định được một giá trị cốt lõi thôi cũng đã có phản ứng tốt hơn với các cảnh báo về những vấn đề sức khỏe tiềm ẩn (cũng như mạnh dạn hơn trong việc tìm cách giải quyết chúng) và cởi mở hơn với những quan điểm văn hóa khác nhau của những người xung quanh. Khi đưa ra lựa chọn dựa vào những giá trị mà mình coi trọng, chứ không phải dựa vào những tiêu chuẩn “đúng” hay “sai” mà người khác đặt ra, chúng ta có đủ sức mạnh để đối mặt với gần như bất kỳ tình huống nào trong cuộc sống với tinh thần học hỏi và xây dựng. Thay vì phải loay loay “sống cuộc đời của người khác” hoặc kẹt cứng trong vòng lẩn quẩn của các phép so sánh, chúng ta có thể tự tin đi con đường của mình và đến với một tương lai tốt đẹp hơn. Sống đúng với những giá trị của bản thân Tất nhiên, việc xác định được những gì bạn thật sự quan tâm chỉ mới là một nửa quá trình theo đuổi lý tưởng của đời mình. Sau khi đã xác định được các giá trị có ý nghĩa đối với bản thân, bạn cần học cách áp dụng những giá trị này vào cuộc sống. Quá trình này đòi hỏi một mức độ can đảm nhất định, nhưng mục tiêu của bạn không phải là trở thành một người hoàn toàn không có nỗi sợ. Thay vào đó, bạn nên đương đầu với những nỗi sợ của mình, vượt qua chúng để hướng đến những điều thật sự quan trọng trong đời, và các giá trị cốt lõi chính là kim chỉ nam của bạn trong suốt hành trình đó. Can đảm không phải là không cảm thấy sợ hãi, mà là dám đương đầu với nỗi sợ. Khi Irena Sendler còn là một cô bé bảy tuổi sống ở Ba Lan, người cha làm bác sĩ của bà đã luôn dạy bà rằng “Nếu nhìn thấy ai đó đang đuối nước, con phải nhảy xuống cứu họ”. Sau đó, khi Đức quốc xã xâm chiếm quê hương bà trong Chiến tranh thế giới thứ hai, giá trị về sự giúp đỡ mà bà hằng gìn giữ này đã thôi thúc bà cưu mang người hàng xóm Do Thái của mình. Khi cuộc chiến leo thang, Sendler và những người bạn cùng chí hướng đã tiếp tục phát huy tinh thần tương thân tương ái bằng cách làm giả hàng ngàn bộ hồ sơ để giúp các gia đình Do Thái thoát khỏi cảnh sống bi thảm trong các khu ổ chuột ở Warsaw. Không những vậy, bà còn cải trang thành nhân viên xã hội phụ trách kiểm tra chứng sốt phát ban để lén đưa trẻ em ra khỏi nơi địa ngục trần gian này. Mặc cho hoàn cảnh đáng sợ và nguy hiểm cận kề, Sendler chưa bao giờ nao núng, ngay cả khi bà bị cơ quan mật vụ của Đức quốc xã bắt và kết án tù chung thân. Sau này, bà chia sẻ rằng mình đã cảm thấy nhẹ nhõm như thế nào khi nghe bản án đó, bởi vì cuối cùng bà cũng được giải phóng khỏi nỗi sợ đã luôn đeo bám kể từ khi bà bắt đầu hành trình quả cảm của mình.
96 May mắn thay, một người lính canh đã giúp bà trốn thoát và tìm nơi ẩn náu sau đó. Tuy nhiên, thay vì tự bảo vệ bản thân trong phần thời gian còn lại của cuộc chiến, Sendler vẫn kiên định sống đúng với những giá trị của mình và tiếp tục mạo hiểm để cứu những đứa trẻ người Do Thái - tổng cộng bà đã giải cứu được ít nhất là 2.500 đứa trẻ. Bà đã quyết định giữ vững lý tưởng của mình dù sẽ dễ dàng và an toàn hơn rất nhiều nếu bà chọn bỏ cuộc. Bởi vì Sendler biết nếu không có hành động cụ thể thì một giá trị chỉ mãi là nguồn cảm hứng chứ không thể trở thành một