hồi mới học lái xe không? Trước khi được ngồi sau tay lái lần đầu tiên, bạn không có kỹ năng lái xe nhưng không ý thức được mình không có “kỹ năng lái xe” cụ thể nào. Sau đó, khi đăng ký học lái xe, bạn bắt đầu ý thức được những kỹ năng mà mình không có và nhận ra mình cần học rất nhiều thứ, ví dụ như kỹ năng đỗ xe song song với những chiếc xe khác trong bãi chẳng hạn. Chính trong quá trình đón nhận trải nghiệm mới đó, sự nỗ lực học tập được hình thành. Một khi chuyện này xảy ra, bạn sẽ có thể trở nên thành thạo kỹ năng lái xe và ý thức được các kỹ năng đó khi lần lượt học xong các mục trong sổ tay hướng dẫn lái xe: thắt dây an toàn, cẩn thận điều chỉnh ghế ngồi, kiểm tra gương chiếu hậu và cài số trước khi lái xe vi vu trên đường. Và mặc dù hơi dè dặt khi lần đầu tiên lái xe ra đường lớn, bạn sẽ bắt đầu làm chủ tay lái sau vài lần luyện tập. Nhưng không lâu sau khi nhận được giấy phép lái xe, bạn rơi vào trạng thái thành thạo trong vô thức. Bạn chỉ ngồi vào xe và lái, thường về đến nhà mà không nhớ đã lái xe như thế nào trong suốt quãng đường đó. Khi bạn vận hành theo chế độ tự động như vậy, về cơ bản bạn đã chạm tới ngưỡng bình ổn. Khi ý thức được việc mình không có kỹ năng hoặc khi thực hiện kỹ năng một cách có ý thức, bạn vẫn nằm trong vùng phát triển tối ưu vì bạn sẵn sàng mở
135 mang kiến thức. Bạn có thể là người mới, một tay mơ, và do đó bạn thấy hơi hồi hộp, nhưng ít ra thì bạn có tâm thế của người mới bắt đầu với mong muốn phát triển và tinh thần sẵn sàng học hỏi. Bạn cũng có thể hơi căng thẳng và chuyện này không có gì xấu. Từ nhiều thập niên trước cho đến nay, chúng ta đã được dạy rằng căng thẳng là kẻ thù tâm lý hàng đầu, là yếu tố hủy hoại hạnh phúc mà chúng ta phải tránh bằng mọi giá. Chắc chắn cảm giác căng thẳng có đi kèm với nhiều bất lợi. Về mặt sinh lý, tình trạng căng thẳng mãn tính có thể tàn phá cơ thể của chúng ta, khiến các chứng viêm trở nên nghiêm trọng hơn và góp phần gây ra bệnh tim, ung thư, đồng thời làm suy giảm khả năng miễn dịch của cơ thể. Tuy nhiên, một lượng căng thẳng vừa đủ - chứ không quá sức chịu đựng - có thể là một động lực tuyệt vời cho chúng ta. Tuy khiến bạn cảm thấy không thoải mái nhưng mức độ căng thẳng vừa phải giúp bạn tiếp tục hành trình của mình. Đó là khi điểm số bị dẫn trước nhưng không quá cách biệt có thể thúc đẩy một đội bóng đang kiệt sức lội ngược dòng để giành chiến thắng trong hai phút cuối của trận đấu. Đó là khi áp lực của một kỳ hạn ngắn nhưng không quá ngắn có thể giúp bạn có động lực sáng tạo đủ để hoàn thành dự án đúng hạn. Cảm giác căng thẳng cũng rất có ích nếu bạn muốn làm được nhiều điều tuyệt vời trong đời hơn chứ không chỉ ngồi xem ti-vi và mở từ kênh này sang kênh khác. Căng thẳng là yếu tố đi kèm một cách tự nhiên và có thể đoán được cùng với thử thách, cũng như với sự học hỏi và phát triển vượt bậc sau đó. Bạn không thể leo lên Đỉnh Everest mà không nỗ lực hết sức và chấp nhận nhiều rủi ro. Chuyện tương tự cũng diễn ra khi bạn muốn nuôi dạy một đứa trẻ nên người tử tế hoặc sống an vui trong cuộc hôn nhân năm mươi năm, điều hành doanh nghiệp hoặc chạy marathon... Không có ai gặt hái được những thành tựu ý nghĩa mà không trải qua cảm giác căng thẳng và khó chịu. Ra khỏi vùng bình ổn Vậy làm sao chúng ta có thể áp dụng những điều vừa đọc để nỗ lực thoát ra khỏi trạng thái bình ổn và tiếp tục phát triển? Chọn lòng can đảm thay cho sự dễ chịu Việc lẫn lộn sự an toàn với sự quen thuộc, tính dễ tiếp cận và tính hợp lý khiến chúng ta tự giới hạn các lựa chọn của mình. Lối đi mà bạn biết rõ vì bạn đã đi qua đó nhiều lần không chắc chắn là lối thoát an toàn nhất trong tình huống khẩn cấp. Để tiếp tục phát triển, bạn cần cởi mở đón nhận những điều không quen thuộc, thậm chí là những điều khiến bạn khó chịu. Việc nhìn nhận những cảm xúc khó chịu có thể giúp bạn rút ra bài học từ chính những cảm xúc đó. Ưu tiên những việc khả thi Rời khỏi vùng bình ổn có nghĩa là phát huy tối đa năng lực để có thể sống một cuộc đời trọn vẹn nhất. Phép thử cuối cùng cho mọi hành động của chúng ta
136 nên là câu hỏi “Hành động này có đưa tôi đến gần hơn với con người mà tôi muốn trở thành không?”. Nhưng đồng thời, bạn vẫn cần thực hiện những việc thông thường và vượt qua từng ngày, từng tuần trong cuộc đời mình. Sự lựa chọn khả thi là sự lựa chọn phù hợp với bất cứ điều gì đang gò bó bạn trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng là sự lựa chọn đưa bạn đến gần hơn với cuộc sống mà bạn luôn mong muốn. Ly hôn không phải lúc nào cũng là chuyện có ý nghĩa. Nhưng cắn răng cam chịu và tránh né những vấn đề khó nói trong hôn nhân cũng không có ý nghĩa gì mà chỉ khiến cho nỗi thống khổ và sự hiểu lầm càng thêm sâu sắc. Trong trường hợp này, giải pháp can đảm nhất cũng là lựa chọn khả thi nhất, đó là hãy nói rõ vấn đề và giải quyết triệt để. Tiếp tục tiến lên, không ngừng phát triển Sự phát triển vượt bậc có nghĩa là vừa mở rộng phạm vi những việc bạn làm, vừa đào sâu hoặc nâng tầm kỹ năng mà bạn dùng để thực hiện những việc đó. Để mở rộng phạm vi những việc bạn làm, hãy tự hỏi “Gần đây tôi đã làm việc gì khiến mình sợ hãi? Lần cuối cùng tôi cố gắng làm một việc gì đó và thất bại là khi nào?”. Nếu bạn không có câu trả lời cho cả hai câu hỏi này, hẳn là bạn đang chọn phương án quá an toàn. Lần cuối cùng bạn cảm thấy bất an vì đã dốc toàn bộ đam mê và quyết tâm vào một việc gì đó, có thể là sáng tạo trong công việc hay trong một mối quan hệ, là khi nào? Bạn có thật sự hiểu những người xung quanh mình, hay bạn chỉ nói chuyện xã giao và tránh xây dựng những mối quan hệ chân thành, sâu sắc? Nếu chỉ được sống đến hết ngày hôm nay, bạn sẽ hối tiếc nhất vì đã không nói điều gì? Kiên gan bền chí hay bỏ cuộc? Ngay cả khi chúng ta chọn sự can đảm thay vì thoải mái và chọn dấn thân đến mép khả năng của mình, sự linh hoạt trong cảm xúc không có nghĩa là luôn lao lên phía trước, đâm sầm vào khó khăn và cố đạt được mục tiêu bằng mọi giá. Nếu bạn đang hành động đúng với các giá trị của mình, có thể sẽ có lúc quyết định khôn ngoan nhất chính là biết khi nào là đủ. Người Anh nổi tiếng vì hay cố tỏ ra can trường và vì khẩu hiệu “Keep Calm and Carry On” (Hãy bình tĩnh và tiếp tục) được in phổ biến trên những chiếc áo thun du lịch. Người Mỹ có khuynh hướng thể hiện thái độ tương tự qua cách họ đề cao “sự can trường”. Ngay cả cụm từ “American Dream” (Giấc mơ Mỹ) mà họ thường thích in trên áo cũng ngụ ý rằng họ có thể hoàn thành mọi mục tiêu nếu cứ giữ đầu óc thực tế, vừa nhắm đến mục tiêu vừa không quên cuộc sống thường nhật và chăm chỉ nỗ lực ngày qua ngày. Dù không giống với sức bật tinh thần, tham vọng và sự tự chủ, nhưng sự can trường bao gồm các khái niệm này. Nhà nghiên cứu và tâm lý học Angela Lee Duckworth đến từ Đại học Pennsylvania định nghĩa sự can trường là lòng đam
137 mê và sự kiên trì bền bỉ trong việc cố gắng vượt qua một chặng đường rất dài để đạt được mục tiêu cuối cùng mà không đặc biệt quan tâm đến phần thưởng hoặc sự công nhận trong suốt hành trình đó. Sức bật tinh thần là khả năng vượt qua nghịch cảnh; tham vọng, ở một mức độ nào đó, cho thấy khao khát có được sự giàu có, danh vọng, và/hoặc quyền lực; sự tự chủ có thể giúp bạn chống lại các cám dỗ, nhưng không đảm bảo là bạn đang kiên trì theo đuổi một mục tiêu dài hạn. Theo nghiên cứu của Duckworth, sự can trường là một yếu tố đặc biệt giúp dự đoán thành công về lâu dài của một người. Những giáo viên can trường thường trụ lại với nghề lâu hơn và giảng dạy hiệu quả hơn những đồng nghiệp khác. Những sinh viên bền chí có khả năng tốt nghiệp cao hơn. Đàn ông can trường có hôn nhân bền vững hơn (điều này dường như không đúng đối với phụ nữ). Phản ứng linh hoạt với cảm xúc có thể giúp con người phát triển tinh thần can đảm và kiên trì đối mặt với khó khăn vì nó giúp chúng ta thoát khỏi những cảm xúc và suy nghĩ khó chịu, biết cách xoay xở khi thất bại và xác định các giá trị của bản thân để theo đuổi một mục tiêu dài hạn mà chúng ta thấy đáng theo đuổi. Đồng thời, sự linh hoạt cảm xúc cũng giúp chúng ta buông bỏ những mục tiêu không còn mang lại lợi ích cho mình. Trong phần đầu của quyển sách này, chúng ta đã xác định dấu hiệu cho thấy bạn đang bị “mắc câu” là khi cảm xúc khiến bạn đưa ra những hành động không phù hợp với giá trị của bản thân. Mặc dù đam mê là một phần rất quan trọng của sự can trường, bạn cần khống chế được đam mê của mình chứ không phải để đam mê kiểm soát bạn. Khi đam mê trở nên ám ảnh đến mức lấn át các hoạt động quan trọng khác trong cuộc sống thì nó sẽ không thể nào giúp bạn phát triển vượt bậc. Bạn có thể kiên trì làm việc đầu tắt mặt tối và thậm chí cảm thấy thỏa mãn vì chuyện đó, nhưng nếu tất cả nỗ lực và quyết tâm đó không phục vụ cho các mục tiêu của cuộc đời bạn thì chúng cũng chẳng ích lợi gì cho bạn. Mặc dù các nghiên cứu của Duckworth đã giải thích tầm quan trọng của việc hành động phù hợp với các giá trị của bản thân, người ta vẫn thường đánh đồng sự can trường với thái độ “không bao giờ từ bỏ” và cho rằng những người không thể dấn thân tới cùng là những kẻ yếu đuối, lười biếng hoặc hèn nhát. Nhưng khả năng ứng phó linh hoạt với cảm xúc cho bạn cơ hội đưa ra những quyết định được cân nhắc cẩn thận để từ bỏ những lựa chọn không còn có ích cho bạn. Đây thật sự là một chuyện vô cùng tốt. Có bao nhiêu cuộc đời đã bị phí hoài khi những đứa con trai ngoan ngoãn đi theo con đường được gia đình sắp đặt sẵn và theo đuổi ước mơ của cha mình, mặc dù những bước đi và ước mơ đó không hề có sức hấp dẫn đối với đứa con trai ngoan ngoãn đó? Và hẳn là tôi không cần nói
138 tới tất cả những cô con gái đã phải gạt bỏ khát vọng của bản thân để lo việc nội trợ và làm hài lòng người lớn trong nhà chỉ đơn giản vì đó chính là sự “can đảm” mà họ được dạy. Bao nhiêu quyết định chính trị được đưa ra dựa trên sự can trường lệch lạc? Trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam, sự “can trường” ngang ngạnh mang tính cao bồi của Tổng thống Mỹ Johnson, vị tổng thống nhất quyết không chịu “là tổng thống Mỹ đầu tiên bại trận”, đã khiến ông cứ tiếp tục dấn sâu vào một cuộc chiến mà ông đã thừa nhận vào năm 1965 là “không thể thắng nổi”. Dylann Roof, tay súng chịu trách nhiệm cho vụ xả súng thảm sát chín người vào năm 2015 tại nhà thờ của Hội thánh Giám lý dành cho người da đen Emanuel ở Nam Carolina, đã nói rằng hắn suýt bỏ ngang kế hoạch thảm sát của mình vì giáo dân ở đó quá tử tế. Nhưng cuối cùng hắn đã hành động vì “phải hoàn thành sứ mệnh”. Đó là một ví dụ khủng khiếp và đáng buồn cho trường hợp “sự can trường” bị hiểu sai. Đối với đa số chúng ta, cố theo đuổi những mục tiêu không thực tế hoặc có hại - một hành động thường bắt nguồn từ những cảm xúc không được xem xét kỹ càng - chính là kiểu can trường tồi tệ nhất và gây ra đủ kiểu đau khổ cùng vô số những cơ hội bị bỏ lỡ. Nhiều người dành nhiều năm theo đuổi những lựa chọn không thực tế hoặc không đem lại cảm giác mãn nguyện vì họ sợ thừa nhận sai lầm của mình, hoặc sợ thừa nhận các giá trị của họ đã thay đổi, và đến khi thực tế buộc họ thay đổi hành trình thì những con tàu khác đều đã ra khơi. Có thể quyển tiểu thuyết mà bạn đang dày công hoàn thành không còn hữu ích nữa và cần được gạt sang một bên để dọn đường cho những mục tiêu khác. Có thể bạn từng được diễn ở vị trí trung tâm trong tất cả các tiết mục văn nghệ ở trường, nhưng năng khiếu của bạn vẫn chưa đủ để bạn có thể biểu diễn trên sân khấu lớn Broadway. Hoặc có lẽ bạn đã nhận ra mình đang ở trong một mối quan hệ sai lầm, nhưng bạn ngại dứt ra vì bạn đã dành cả thanh xuân cho mối quan hệ đó. Có thể tham vọng của bạn không phải là phi thực tế - có thể bạn chỉ đơn giản là chọn phải một mảnh đất quá cằn cỗi. Có thể bạn thật sự đã được chọn vào một vũ đoàn ballet hoặc có được công việc hấp dẫn trong lĩnh vực ngân hàng đầu tư mà bạn hằng khao khát. Nhưng sau một thời gian, niềm hân hoan dần phai nhạt và cuộc sống của bạn chỉ còn lại sự khắc nghiệt. Trong khi đó, việc bạn lãng phí quá nhiều thời gian trước khi chấp nhận sự thật tàn khốc có thể khiến bạn phải trả cái giá rất đắt, vì những cánh cửa dẫn tới các cơ hội khác sẽ không ngừng đóng lại. Đôi khi những lời can đảm nhất mà bạn có thể nói chính là “Tôi không thể tiếp tục bắt bản thân phải chịu đựng chuyện này nữa”. Đúng vậy, chúng ta cần sự can trường chứ không phải sự ương bướng ngu ngốc. Phản ứng nhanh nhạy và thích hợp nhất đối với một mục tiêu bất khả thi là điều chỉnh mục tiêu, tức là vừa buông bỏ mục tiêu mà mình không thể đạt được, vừa chuyển sang theo đuổi một mục tiêu khác.
139 Đây là những quyết định khó khăn và thường rất đáng sợ. Hơn nữa, nếu cứ khăng khăng cho rằng “sự can trường” là một phẩm chất có giá trị hơn mọi phẩm chất khác, bạn sẽ dễ cảm thấy mình là một kẻ hèn nhát khi quyết định điều chỉnh mục tiêu. Nhưng không có gì đáng xấu hổ khi bạn quyết định đưa ra một sự lựa chọn hợp tình hợp lý, mà ngược lại, đó thật sự là một hành động rất đáng tuyên dương. Thay vì nhìn nhận sự thay đổi này là hành vi bỏ cuộc, hãy xem chúng như một sự dịch chuyển. Bạn đang cho bản thân cơ hội được phát triển và trưởng thành cùng với hoàn cảnh thực tế, bằng cách lựa chọn cho mình một con đường mới giàu tiềm năng hơn. Đó là một quyết định được xây dựng trên tinh thần cảm thông và lòng tự trọng. Vậy làm sao để biết khi nào nên giữ vững lòng can trường và khi nào nên từ bỏ? Làm thế nào để hành xử với tinh thần cảm thông và lòng tự trọng? Đối với một số nghề nghiệp, chẳng hạn như vận động viên thể thao hoặc người mẫu, câu trả lời khá rõ ràng vì bạn chỉ có thể thành công trong những lĩnh vực này khi còn trẻ. Nhưng nếu bạn là một nhạc công được công nhận nhưng không thể kiếm sống bằng nghề thì sao? Hoặc một học giả phải cam chịu đảm nhận vị trí trợ giảng để trang trải cuộc sống? Hoặc có thể bạn đang được làm công việc mà mình mơ ước, nhưng con đường sự nghiệp tương lai của bạn lại khá mờ mịt vì nhu cầu của thị trường đối với ngành nghề của bạn đang bị suy giảm nghiêm trọng? Nếu bạn là một doanh nhân vừa phải đóng cửa công ty khởi nghiệp thứ ba của mình thì sao? Hoặc giả chúng ta không nói về công việc nữa mà chuyển sang các mối quan hệ, nếu quyết định “nắm hay buông” của bạn liên quan đến một tình bạn liên tục khiến bạn thất vọng thì sẽ thế nào? Có rất nhiều câu chuyện về những người bị mắc kẹt trong một hoàn cảnh nào đó nhưng cuối cùng họ cũng nỗ lực vượt qua được, bất kể hoàn cảnh đó là gì, nhưng càng có nhiều câu chuyện hơn về những người “kiên trì” đi đến tận cùng của ngõ cụt. Vậy chúng ta làm thế nào để biết mình nên điều chỉnh mục tiêu và chọn hướng đi mới, hay nỗ lực thêm một lần nữa? Trong nỗ lực cân bằng phương trình “nắm hay buông”, nhà kinh tế học Stephen J. Dubner đã so sánh hai yếu tố: chi phí chìm và chi phí cơ hội. Chi phí chìm là tất cả những khoản đầu tư mà bạn đã bỏ ra cho mục tiêu của mình - chẳng hạn như tiền bạc, thời gian và công sức - mà bởi vì chúng nên bạn mới e dè trong việc bỏ cuộc. Chi phí cơ hội là những gì bạn chấp nhận từ bỏ để theo đuổi lựa chọn của mình. Suy cho cùng, từng phút, từng đồng bạn tiếp tục đầu tư cho một dự án, công việc hoặc mối quan hệ nào đó chính là những thứ bạn không thể dành cho các dự án, công việc hay một mối quan hệ khác, cho dù đó thường là những mục tiêu có thể khiến bạn hài lòng hơn. Nếu có thể nhìn bức tranh tổng thể và ngừng tiếc nuối các khoản chi phí chìm, bạn sẽ có thể đưa ra đánh giá
140 chính xác hơn về việc có nên đầu tư thêm thời gian và tiền bạc cho lựa chọn hiện tại của mình hay không. Vậy thì làm sao chúng ta biết được khi nào thì nên tiếp tục, khi nào thì nên giơ cờ trắng đầu hàng? Câu trả lời chỉ xuất hiện khi bạn có được sự tự nhận thức bản thân mà thông qua đó, bạn xây dựng được khả năng linh hoạt cảm xúc cho mình. Bạn chỉ cần đương đầu với nghịch cảnh, bước ra khỏi vòng tròn thoải mái và tiến lên phía trước, khám phá và theo đuổi các giá trị và mục tiêu mà bạn coi trọng nhất từ trong thâm tâm. Sau đây là một số câu hỏi mà bạn có thể tự đặt ra cho bản thân khi phải đối mặt với quyết định “nắm hay buông”: • Nhìn chung, tôi có cảm thấy vui vẻ hay hài lòng với những việc mình đang làm không? • Việc này có phản ánh những giá trị mà tôi coi trọng không? • Việc này có phù hợp với thế mạnh của tôi không? • Thành thật mà nói, tôi có tin rằng tôi (hoặc tình huống này) thật sự có thể thành công hay không? • Nếu kiên trì với sự lựa chọn này, tôi sẽ phải từ bỏ những cơ hội nào? • Tôi đang vững chí bền gan hay đang hành xử ngu ngốc? Trong phần nói về Nguyên tắc chiếc bập bênh, tôi đã sử dụng hình ảnh chiếc bập bênh để minh họa cho ý tưởng về sự cân bằng, một trạng thái mà trong đó sự thử thách đối trọng với năng lực và tạo ra môi trường hoàn hảo cho sự sáng tạo. Chắc chắn tôi không dùng ẩn dụ này với ý cho rằng mục tiêu cả đời của chúng ta chỉ đơn giản là bật lên rồi nhún xuống tại chỗ. Sự linh hoạt trong cảm xúc giúp bạn hướng tới cuộc sống mà bạn mong muốn. Hành trình này bao gồm việc đạt được các mục tiêu rõ ràng, đầy thách thức nhưng vẫn khả thi - những mục tiêu mà bạn theo đuổi không phải vì bạn cho rằng bạn phải làm vậy, hoặc vì bạn được dạy phải làm vậy, mà vì bạn thật sự muốn hoàn thành chúng, vì chúng quan trọng đối với bạn. Khi tiếp tục theo đuổi kiến thức mới và những trải nghiệm phong phú hơn, hay khi làm theo lời mách bảo của trái tim và theo những câu trả lời trung thực mà bạn đã đưa ra cho những câu hỏi có ý nghĩa đối với mình, bạn sẽ phát hiện mình không hề mắc kẹt trên chiếc bập bênh. Thay vào đó, bạn sẽ bay vút lên cao, mở mang cả tâm trí lẫn thế giới của mình.
141 T 9 LINH HOẠT CẢM XÚC TRONG CÔNG VIỆC ôi gặp Erin lần đầu tiên trong một chương trình đào tạo do tôi tổ chức dành cho các nữ nhân viên cấp cao. Khi đó, cô ấy mặc một bộ áo váy len, đeo hoa tai ngọc trai và có mái tóc được chải chuốt gọn gàng. Tôi đã nhìn cô ấy và nghĩ “Đây chính là một người phụ nữ tự tin”. Khóa học đó diễn ra suôn sẻ và chẳng mấy chốc đã đến