phần lý do là vì chúng ta có khuynh hướng chỉ tập trung vào kết quả sau cùng mà không xem xét những yếu tố cần thiết để đạt được kết quả này. Giả sử bạn chơi vĩ cầm trong một nhóm nhạc thính phòng, chỉ để giải trí thôi. Khi biết nghệ sĩ vĩ cầm được ngồi ở hàng ghế đầu trên sân khấu chơi giỏi hơn bạn một chút, bạn sẽ có động lực để trau dồi kỹ năng chơi đàn của mình. Nếu luyện chăm chỉ hơn thì có thể bạn sẽ đạt được trình độ cao như người đó. Nhưng nếu so sánh bản thân với một nghệ sĩ vĩ cầm bậc thầy như Joshua Bell, bạn đơn
58 giản là sẽ nổi điên. Bạn phải nhớ rằng ngoài việc có tài năng thiên bẩm và năng khiếu xuất chúng, Bell đã bắt đầu học vĩ cầm từ năm lên bốn tuổi, sau khi mẹ ông thấy ông căng dây thun lên các tay nắm hộc tủ quần áo và búng ra giai điệu mà trước đó ông đã nghe mẹ chơi trên cây dương cầm. Bạn nghĩ kể từ khi bắt đầu học vĩ cầm cho tới hai mươi năm sau đó, Bell đã dành bao nhiêu thời gian tự luyện tập trong căn phòng của mình? Bạn có tinh thần kỷ luật và cam kết cao như ông ấy không? Hãy nghĩ về tất cả những việc ông đã không thể làm vì phải dành khoảng thời gian đó để tập đàn. Và ngay cả khi nghĩ rằng mình sẵn sàng tập luyện cật lực như Bell đã làm thì trong suốt quãng thời gian qua bạn cũng đâu có được cơ hội như Bell đã có, vậy tại sao bạn cứ phải tự làm khổ mình bằng cách so sánh với ông ấy? Việc so sánh bản thân với những Joshua Bell, Mark Zuckerberg, Michael Jordan hoặc Meryl Streep ngoài kia không khác gì việc bạn học bơi và so sánh mình với cá heo. So sánh như vậy có ích gì? Bạn phải là bạn, với những đặc điểm như bạn vốn có, thay vì không ngừng giày vò bản thân để trở thành phiên bản mờ nhạt của ai đó. Những lời chỉ trích trong nội tâm Chúng ta đều từng nghe tới “kẻ chỉ trích trong nội tâm”, nhưng một số người còn có hẳn trong tâm một công tố viên hoặc một thẩm phán chuyên tuyên án tử hình. Trong khi tình yêu thương bản thân có thể giúp chúng ta nhìn nhận chính mình như một người đang học hỏi để tiến bộ, chẳng hạn như “Đúng là mình chưa đủ giỏi nên chưa được chọn, nhưng mình đang nỗ lực để đạt tới trình độ đó”, thì đa số chúng ta lại tự hành hạ mình khi mô tả bản thân bằng những lời lên án đầy ghét bỏ như “đồ giả tạo”, “tên lừa đảo” hoặc “kẻ thua cuộc”. Bạn sẽ phản ứng thế nào nếu con mình có thành tích học tập kém hơn bạn bè cùng lớp hoặc ăn quá nhiều bánh quy và vận động quá ít? Đa số chúng ta sẽ cố gắng tìm gia sư cho con, dẹp hộp bánh quy đi và thay bằng mấy quả táo cắt sẵn, hoặc đề nghị cả nhà cùng đi cắm trại. Nhưng khi những người trưởng thành chúng ta gặp khó khăn tại nơi làm việc hoặc tăng thêm vài ký thì phản ứng đầu tiên của chúng ta là tự xỉ vả bản thân, một hành động hoàn toàn không giúp ta có động lực để thay đổi. Khi bất an, chúng ta gọi cho người mà mình yêu thương. Tại sao? Vì sự ấm áp và tử tế giúp chúng ta cảm thấy an toàn, được trân trọng và tin là mình có thể đương đầu với nghịch cảnh. Vậy tại sao chúng ta không thể làm người bạn đầy tình yêu thương của chính mình và hướng sự tử tế cũng như lòng cảm thông đó về phía bản thân? Và tại sao chúng ta để tâm đến lời phê bình mà thỉnh thoảng mới nghe được từ ai đó hơn là những lời khen tặng mà bạn bè rất thường dành cho mình? Con người có thể cay nghiệt, bất công, xấu bụng, ích kỷ, tư lợi và đơn giản là xấu tính. Chính vì vậy, bạn rất cần ghi nhớ rằng lời đánh giá tiêu cực của ai đó về bạn
59 hiếm khi mang tính khách quan và bạn hoàn toàn không cần tin những chỉ trích đó, càng không cần phải để chúng ảnh hưởng đến đánh giá của bạn về chính mình. Khó giải quyết nhất có lẽ là những câu chuyện có chứa một phần sự thật, bởi vì chúng ta đặt rất nhiều niềm tin vào “sự thật”, bất kể sự thật đó chiếm tỷ lệ bao nhiêu hoặc được sàng lọc như thế nào. Có thể bạn chơi thể thao “rất dở”, như những gì bạn bè cùng lớp từng nhận xét về bạn trong giờ học bóng đá ở trường. Nhưng có lẽ bạn không giỏi chơi thể thao vì bạn thích vẽ tranh, đọc sách hoặc giải câu đố hơn là tranh giành một quả bóng với những đứa trẻ khác. Hoặc có thể vì bạn nghĩ không tham gia vài trận đấu để bầu bạn với cậu bạn mắc chứng hen suyễn thì quan trọng hơn là trở thành học sinh đứng đầu môn giáo dục thể chất của trường. Bạn tin vào “sự thật” nào? Câu chuyện của bạn là của bạn. Bạn cần làm chủ câu chuyện của mình chứ không phải để nó chi phối bạn, đồng thời hãy trân trọng câu chuyện đó với tất cả tình yêu thương. Mẹ chồng có thể gọi bạn là “người bốc đồng”, nhưng có thể bạn chỉ đơn giản là thích “sự phóng khoáng”. Chồng của bạn có thể cho rằng bạn là một kẻ cuồng kiểm soát, nhưng bạn luôn có thể chọn đồng ý với nhận định đó hoặc chọn nhìn nhận bản thân như một người “có tính tổ chức”. Vợ bạn có thể ca cẩm về cái bụng mỡ của bạn, nhưng này, bạn đã năm mươi tuổi rồi nên chuyện có mỡ bụng là bình thường mà! Trong mọi trường hợp, câu hỏi mà bạn nên đặt ra là những nhận xét đó có ích cho bạn như thế nào. Nếu mức cholesterol của bạn cao và bạn không thể leo cầu thang mà không thở hổn hển, có lẽ bạn nên đăng ký tập thể dục dài hạn ở phòng gym. Nếu bị đau đầu do căng thẳng và thường thức đến nửa đêm để xếp quần áo, có thể bạn cần cân nhắc giảm bớt tính “có tổ chức” của mình. Điều tôi muốn nói là bạn chính là người đưa ra quyết định cuối cùng về những gì có giá trị cho cuộc sống của mình. Xây dựng tình yêu thương lành mạnh với bản thân không có nghĩa là tự lừa dối. Bạn cần có nhận thức sâu sắc về con người mình, bao gồm cả mặt tốt và mặt chưa tốt, đồng thời tự điều chỉnh bản thân để hòa hợp tốt nhất với thế giới xung quanh. Ngay cả khi đang đối mặt với thực tế, bạn vẫn luôn có thể lựa chọn cách phản ứng của mình. Chọn thái độ sẵn sàng Chúng ta muốn cuộc sống càng rực rỡ và càng ít đau khổ càng tốt. Nhưng cuộc đời luôn có cách buộc ta phải cúi đầu và nỗi đau là một phần không thể thiếu trong thế giới này. Chúng ta trẻ trung cho đến khi tuổi xuân qua hết. Chúng ta khỏe mạnh cho đến khi bệnh tật kéo tới. Chúng ta ở bên những người mình yêu thương cho đến khi tiệc tàn. Vẻ đẹp của cuộc sống gắn liền với sự mong manh của nó.
60 Một trong những chiến thắng vẻ vang nhất của con người là có thể tiếp nhận cả niềm vui lẫn nỗi buồn, cũng như biết cách chung sống với những điều khiến mình khó chịu. Điều này có nghĩa là chúng ta không phán xét các cảm giác là “tốt” hay “xấu” mà chỉ đơn giản nhìn nhận sự hiện diện của chúng. Tôi biết trong nền văn hóa của chúng ta luôn tồn tại một mặc định rằng ta cần làm gì đó để giải quyết sự rối loạn trong nội tâm mình. Ta phải cực lực đấu tranh với sự rối loạn đó, sửa chữa nó, kiểm soát nó, đàn áp nó bằng ý chí mạnh mẽ nhất có thể và phải luôn duy trì thái độ tích cực. Tuy nhiên, việc chúng ta thật sự cần làm cũng là việc đơn giản và hiển nhiên nhất, đó chính là không làm gì cả. Chúng ta chỉ cần chào đón những trải nghiệm nội tâm này, tiếp nhận và quan sát diễn biến của chúng mà không cần nháo nhào tìm lối thoát. Nếu bạn đang cố gắng cai nghiện thuốc lá, có giai đoạn bạn sẽ vô cùng thèm hút một điếu thuốc. Cảm giác thèm muốn đó là bình thường và có cơ sở từ cơ chế sinh lý của con người - vậy tại sao bạn lại phán xét nó? Trên thực tế, chính cảm giác “phải kiểm soát cơn thèm muốn” mới là thứ có thể khiến cơn thèm trở thành một cám dỗ không thể cưỡng lại. Đó là lý do tại sao thái độ cởi mở đón nhận - tức là chủ động kết thúc sự giằng co bằng cách buông một đầu dây - là cách làm đúng đắn. Bạn không thể lựa chọn hoặc kiểm soát những khao khát của mình. Tuy nhiên, bạn có thể quyết định mình có châm điếu thuốc đó không, có ăn ly kem thứ hai hoặc về nhà với ai đó bạn chỉ mới gặp ở quán bar đêm nay hay không. Khi có sự linh hoạt cảm xúc, bạn không lãng phí năng lượng để giằng co với những thôi thúc trong tâm trí mình. Bạn chỉ đơn giản là đưa ra các lựa chọn dựa vào những giá trị mà mình coi trọng. Trong một nghiên cứu, các chuyên gia đã yêu cầu những người đang cai thuốc lá tham gia chương trình hãy để cơn thèm thuốc, những suy nghĩ và cảm xúc liên quan đến thuốc lá được tự do đến và đi chứ đừng cố kiểm soát chúng. Chương trình nghiên cứu tập trung sử dụng ẩn dụ về một chiếc xe và những người tham gia là tài xế, còn việc cai thuốc là mục tiêu cá nhân quan trọng mà tài xế muốn lái chiếc xe của mình hướng tới. Những hành khách đang nhốn nháo trên băng ghế sau của chiếc xe này chính là tất cả những suy nghĩ và cảm xúc của người cầm lái. Chúng giống như lũ bạn xấu thời trung học, luôn miệng gào to “Hút đi! Chỉ một điếu thôi mà!” và “Cậu không bao giờ bỏ thuốc được đâu thằng nhát gan à!”. Người tham gia chương trình vẫn cho phép các “hành khách” bất hảo đó ngồi trên xe trong lúc tiếp tục lái chiếc xe đó thẳng tiến về đích. Sau đó, các nhà nghiên cứu đối chiếu kết quả cai thuốc của những người được chọn một cách ngẫu nhiên vào nhóm “sẵn sàng” nói trên - tức là nhóm học cách đón nhận sự hiện diện của cơn thèm thuốc mà không bị nó đánh bại - với kết quả của nhóm những người tham gia được hướng dẫn cai thuốc theo