phần vấn đề. Cô ấy phấn khởi thực hiện ngay lời khuyên của bác sĩ tâm lý: Thuê chuyên gia trang điểm và người mua sắm cho riêng mình. Ngoài ra, cô ấy còn làm theo lời khuyên của một người bạn rằng lúc nào cũng phải cười lên. “Tôi đã tự nhủ: ‘Được thôi, mình sẽ đi chơi và mỉm cười suốt ngày.’ Cuối cùng, tôi duy trì được đúng 4 phút,” Marcella nói. Và dĩ nhiên, cô ấy cũng cố gắng cải thiện sự tự tin của mình. “Nhưng tôi khó mà thoải mái với bản thân được khi anh chàng mình thích nói chuyện chẳng gọi lại nữa. Đang cảm thấy thực sự rung động thì bỗng nhiên lại… chẳng còn gì. Tôi cố thấu hiểu vấn đề và sau cùng kết luận tất cả chỉ do bản thân mình mà thôi, tất cả là vì nhược điểm của mình,” cô nói. Marcella tiết lộ với tôi rằng trên khuôn mặt cô có những mạch máu nhỏ li ti bị vỡ – dù đã quen nhau hàng năm trời nhưng tôi chưa bao giờ để ý thấy chúng. “Có lúc tôi nghĩ mình sẽ chẳng bao giờ kết hôn được chỉ vì những mạch máu nhỏ xíu ấy. Ở vào hoàn cảnh này, người ta sẵn sàng soi xét mọi thứ từng tí một,” cô nói. Với một người quan sát bình thường, Marcella giống hệt như miêu tả trong sách giáo khoa về một phụ nữ độc thân cuồng loạn, cười nhiều đến mức điên rồ, luôn lo lắng vì những mạch máu hay niềm say mê công việc của mình, nghiên cứu về Klee và Kandinsky2 trong khi lẽ ra phải học cách thắt khăn quàng hay kẻ mắt. Và cô cũng cảm thấy đúng như vậy. Tuy nhiên, ở tuổi 38, Marcella cuối cùng cũng gặp được một người đàn ông dễ mến trong một chuyến du ngoạn bằng xe đạp, hai người đã kết hôn và sinh được một bé gái vài năm sau đó. 2 Paul Klee (1879-1940) và Wassily Kandinsky (1866-1944): Hai họa sĩ được coi là cha đẻ của trường phái biểu hiện. Đây rõ ràng là một ca khó phải không nào? Phải chăng những cảm xúc tiêu cực về bản thân đã khiến Marcella khó lòng yêu ai được? Chẳng phải thế đâu. Marcella đã thổ lộ rằng cả cô ấy và chồng mình đều không tự tin về bản thân, nhưng người này coi người kia là cả thế giới đối với mình.
20 Bạn không thể yêu người khác khi chưa yêu thương bản thân mình. Chúng ta vẫn hay nói câu này với những người độc thân, thường là sau một biến cố đau đớn nào đó – anh chàng mà bạn đã có tới 5 buổi hẹn hò tuyệt vời bỗng dưng không gọi điện nữa, hay bạn vẫn cô đơn lẻ bóng vào đêm giao thừa hệt như năm ngoái. Bạn cảm thấy đau khổ, cô đơn, giống như một kẻ kỳ quặc bị gạt ra bên lề của thế giới đầy những cặp đôi hạnh phúc bên nhau. Vậy là bạn cầm một cuốn tạp chí lên, mở tivi xem một buổi đối thoại dành cho phụ nữ hay gọi điện cho bạn bè. Vì thế, bạn được nghe mãi lời chẩn đoán lặp đi lặp lại: Thiếu tự tin. Đặc biệt là với người độc thân, đây là căn nguyên của tất cả mọi tội lỗi, từ khó tính quá mức tới tỏ ra tuyệt vọng lộ liễu. Chúng ta được khuyên rằng hãy tự yêu bản thân, tin tưởng vào bản thân, tự hài lòng với bản thân. Vấn đề duy nhất là: Thế quái nào mà tự tin được khi trong lòng cảm thấy vô cùng tồi tệ? Câu trả lời vô cùng đa dạng, từ cách làm khiến người ta muốn rùng mình là đứng trước gương nói lời sáo rỗng ca tụng bản thân, tới những cách có lẽ cũng là ý tưởng hay ho như tham gia tình nguyện ở các quầy thực phẩm từ thiện. Ngoại trừ mục đích chính của bạn không phải là giúp đỡ người nghèo. Bạn làm vậy để nghĩ tốt đẹp hơn về bản thân mình – hơi giống với đi làm tình nguyện để gây ấn tượng với phòng tiếp nhận sinh viên trường Luật. Chỉ khác là lần này, người gác cổng trường Luật chính là bạn, trong khi lời chào mời – rằng bạn là người có tâm hồn hướng thiện và hào phóng thế nào – sẽ được đưa ra trước một nhà phê bình khắt khe bậc nhất. Nhưng kìa, làm gì mà chẳng được, miễn là đạt được mục đích, phải không? Chúng ta càng yêu bản thân, người khác càng yêu quý chúng ta mà? Thực ra thì không phải vậy. Nghiên cứu đã chỉ ra những người tự tin cũng không được ưa thích hơn những người kém tự tin – họ chỉ tự cho rằng mình được người khác ngưỡng mộ hơn thôi (theo Giáo sư Tâm lý học Kristin Neff thuộc Đại học Texas, Austin). Một nghiên cứu được thực hiện với các sinh viên đại học có độ tự tin cao đã chỉ ra: Những kẻ gièm pha vốn biết quá rõ sự thật – chính là bạn cùng phòng của họ, không hề ấn tượng với những người tràn đầy tình yêu bản thân – đối tượng của nghiên cứu, như các sinh viên này tự nghĩ về mình. Nhưng vấn đề lớn hơn với lòng tự tin là sự phụ thuộc vào thành công của người đó. Vậy nên, nó không phát huy tác dụng vào những lúc bạn cần nó nhất – ví dụ như khi anh chàng bạn gặp trong một cuộc hẹn hò tuyệt vời (hay ít ra là bạn nghĩ thế) rũ bỏ bạn không thương tiếc. Trong cuốn sách Self-Compassion (tạm dịch: Lòng trắc ẩn với bản thân), Neff giải thích rằng khi phải nghe những nhận xét
21 không tốt, người tự tin cũng cảm thấy mình thật tồi tệ không kém gì người tự ti. Khi những người tự tin phạm sai lầm – như quên lời thoại vở kịch hay để thua trận bóng mềm – nhiều khả năng họ cũng suy nghĩ hệt như những người tự ti: “Mình là kẻ thất bại!” hay “Ước gì mình được chết ngay lúc này!” Bà viết: “Những người tự tin thường thất bại ở thời điểm quan trọng nhất.” Nhưng tin tốt là: Có những người có thể vượt qua sóng gió cuộc đời mà không cảm thấy giá trị bản thân bị hạ thấp. Khi gặp thất bại, tủi hổ hoặc phải nghe những nhận xét tiêu cực, họ không ôm mặt lẩm bẩm: “Đồ ngu, đồ ngu, đồ ngu!” Thay vào đó, họ tự nhủ: “Ai cũng có lúc phạm sai lầm” hay “Xét một cách tổng thể thì chuyện này cũng chẳng có gì.” Đó là những người có lòng trắc ẩn với bản thân, một khái niệm mới bắt đầu được nghiên cứu rộng rãi bởi Neff và nhiều nhà nghiên cứu khác. Những người có lòng trắc ẩn với bản thân không cố thuyết phục mình hoặc người khác về sự vĩ đại của họ; họ chỉ đơn giản tập trung đối xử tử tế với bản thân. “Hai điều này hoàn toàn khác nhau,” Neff nói. Khi độc thân, dĩ nhiên phản xạ đầu tiên của bạn là cố thể hiện mặt đẹp đẽ, tự tin của con người mình. Người ta thường nói điều này luôn hấp dẫn người khác giới. Nó cũng có thể giúp bạn duy trì lòng tự trọng giữa một thế giới vốn rất khắc nghiệt với người độc thân. Vấn đề là, trong khi cố gắng ngăn người khác tỏ ra thương hại mình, chúng ta lại vô cùng khắt khe với chính bản thân. Bạn buồn bã vì mình là người độc thân duy nhất trong bữa tiệc tối, nhưng thay vì thừa nhận thử thách về mặt cảm xúc lúc đó, bạn tự dằn vặt mình vì không vượt qua được nó. Trợ lý của bạn thông báo cô ấy vừa đính hôn, và chính bạn cũng phải ghê tởm sự dối trá trong giọng nói của mình: “Chúc mừng em!” Bạn dành 20 phút tự hỏi tại sao anh ấy chưa gọi điện, sau đó nhiếc móc mình sao suy nghĩ và cư xử giống mấy bộ phim tình cảm sến sẩm thế. Hầu hết chúng ta đều khắt khe với bản thân hơn với bạn bè – hay thậm chí cả kẻ thù – và đó chính là lý do Neff khuyên chúng ta hãy trò chuyện với bản thân hệt như với một người bạn tốt: “Thật tiếc hôm nay cậu xui xẻo quá. Nhưng những cảm xúc cậu có lúc này là hoàn toàn bình thường. Vậy sao cậu không bao dung với bản thân một chút nhỉ? Ai trong chúng ta chẳng có lúc yếu đuối hay lo lắng. Không phải chỉ mình cậu thấy thế đâu!” Kiểu nói chuyện với bản thân này có thể đem lại sự thay đổi to lớn, bạn không chỉ đối xử tử tế hơn với bản thân mình mà cả với người khác nữa. Ví dụ, hãy cùng xem xét trường hợp kinh điển dễ làm tổn thương cái tôi của bạn: Anh chàng
22 hứa sẽ gọi điện cho bạn cuối cùng lại chẳng thấy tăm hơi đâu. Vài ngày sau, bạn gửi cho anh ta một tin nhắn ngắn nhận xét vui vẻ về một chuyện đùa giữa hai người. Anh ta chỉ hồi âm gọn lỏn: “LOL!3” và thế là hết. 3 LOL – Laugh Out Loud: Cười lớn. Vậy là bạn hiểu ngay. Anh ta chẳng thích bạn đâu. Bạn hiểu rằng mình không còn lựa chọn nào khác ngoài vứt bỏ, nhưng cảm giác thật đau đớn, vô cùng đau đớn. Lúc này, có nhiều cách đối thoại với bản thân. Bạn có thể tự tra tấn mình bằng câu hỏi Tại sao. Bạn không đủ xinh đẹp sao? Bạn không đủ thông minh ư? Có phải anh ta mất hứng vì bạn đã chia sẻ về sở thích xem phim truyền hình sến súa hay thú nhận mối quan hệ với em gái không được tốt? Cứ đặt ra những câu hỏi Tại sao như vậy khiến bạn cảm thấy mình đang làm một việc hữu ích – bạn đang học hỏi từ sai lầm của mình! – nhưng đó chỉ là một cách dằn vặt bản thân mà thôi! (Đặc biệt theo kinh nghiệm của tôi, câu hỏi dạng này nhanh chóng biến thành những khẳng định như: “Tôi không đủ xinh đẹp. Tôi không đủ thông minh…”) Bạn cũng có thể chửi bới gã đàn ông kia thậm tệ – chiến lược hay được người tự tin ưa dùng. Sao lại có loại đàn ông khốn nạn không muốn ở cùng một cô gái tuyệt vời như bạn chứ? Rõ ràng là hắn sợ những người phụ nữ mạnh mẽ. Có lẽ hắn không thể chấp nhận được chuyện bạn sở hữu một căn nhà hay quen biết vị bếp trưởng. Hoặc cũng có thể hắn là một gã lăng nhăng đáng khinh bỉ chuyên lợi dụng tình cảm phụ nữ. Dù là ai đi nữa, tên này đúng là có vấn đề nghiêm trọng. Sau cùng là cách tiếp cận bằng lòng trắc ẩn với bản thân. Thay vì đổ lỗi cho ai đó, hãy dừng lại một thoáng thừa nhận cảm giác thất vọng đau đớn của mình lúc này. Đừng cố thuyết phục mình hết buồn – vì đây là phản ứng hoàn toàn tự nhiên khi bị từ chối. Thay vào đó, hãy dẫn đường chỉ lối cho người bạn tốt bên trong mình: “Chà, mình cũng thấy khổ tâm vì cậu phải trải qua chuyện này. Mình biết hẳn là nó rất khó khăn và rối rắm. Giá mà mình giúp được gì để khiến cậu vui lên nhỉ, nhưng cảm giác này rồi sẽ trôi qua thôi. Tất cả chúng ta ai cũng có lúc bị từ chối. Bất chấp những chuyện đã xảy ra với anh chàng này, cậu xứng đáng có được một mối quan hệ tốt đẹp.” Khi có lòng trắc ẩn với bản thân, bạn không phải nâng mình lên hay hạ thấp ai xuống. Bạn không phải lãng phí năng lượng vào những câu hô hào động viên bản thân vì bạn hiểu mình vẫn ổn, bất kể gã này hay gã kia nghĩ gì. Lòng trắc ẩn với bản thân không chỉ làm dịu đi những vấp ngã trong cuộc đời, nó còn giúp bạn đứng dậy dễ dàng hơn. Neff giải thích: Dù chúng ta cho rằng tỏ ra
23 khắt khe với bản thân sẽ thúc đẩy mình hành động, nhưng sự thật lại trái ngược hoàn toàn. Thử nghĩ xem: Bạn có thể dành bao nhiêu ngày, bao nhiêu tuần sau khi bị bỏ rơi để nghiền ngẫm những lý do anh ta không coi bạn là người yêu – anh ta cho rằng thị hiếu âm nhạc của bạn tẻ nhạt, hay cảm thấy xấu hổ khi bạn không ném nổi cái đĩa Frisbee. Hoặc bạn có thể đối xử tử tế với bản thân – mua thẻ tập yoga, ăn trưa ngoài công viên, xem hai bộ phim liên tiếp của Bette Davis4 . Con đường nào sẽ khiến bạn muốn hẹn hò trở lại hơn? 4 Ruth Elizabeth “Bette” David: Nữ diễn viên điện ảnh, truyền hình và sân khấu ngưỡi Mỹ từng 2 lần đoạt giải Oscar.
24 3BẠN QUÁ TIÊU CỰC Bạn lo lắng về vấn đề nóng lên toàn cầu? Kinh ngạc trước tình trạng tiền bạc làm lũng đoạn cả nền dân chủ? Để ý người quản lý quán ăn đang bắt nạt nhân viên? Nếu đang trong buổi hẹn hò, tốt nhất hãy giữ kín những gì mình quan sát được. Các chuyên gia có thể bất đồng ý kiến về chuyện nên tỏ ra quyết đoán, mềm yếu hay cởi mở với người khác giới, nhưng với chủ đề về thái độ lạc quan thì gần như tất cả đều nhất trí: Hãy cười lên! Ai có thể chống lại quan điểm đó cơ chứ? Chúng ta đều quen vài người luôn miệng than vãn, không ngừng phàn nàn, những người gần như bị chứng trầm cảm làm tê liệt. Vì vậy, rõ ràng mấy chuyện như ông bố nghiện ma túy hay ca phẫu thuật đầu gối của bạn thường là những chủ đề bắt chuyện rất tệ. Nhưng