hồi mẫu giáo – ‘Lỡ ngày mai con bị ốm không đi học được rồi vì thế không bao giờ biết đọc thì sao?’ Có lúc Doris lại khiến tôi nhớ tới hai đứa con sinh đôi của mình – đứa nọ đòi bằng được phải có đồ chơi như đứa kia.” Kinh khủng quá phải không? Tổng thể bài viết này cũng không tệ lắm – chỉ vô cùng hẹp hòi và kẻ cả. Vậy là mọi người lao tới máy laptop của mình, vùi dập không thương tiếc tác giả bài viết và gọi cô là “bà mẹ kẻ cả”. (Có những lời vô cùng thông thái và có suy nghĩ bị lẫn trong những bình luận cay độc, nhưng điều này khiến những chỉ trích thậm chí càng thêm nặng nề). Rồi một điều lạ thường xảy ra: Tác giả xin lỗi. Cô thực sự đã đọc những chỉ trích, nhận trách nhiệm về những tranh cãi mình gây ra và (gần như) thừa nhận sự thô lỗ của mình xuất phát từ sự bất an. “Có những người đưa ra bình luận chính đáng. Trong khi tôi tự hào mình đã sắp xếp được lịch làm việc theo cách đặc biệt để mỗi khi các con cần đến là có thể bỏ hết công việc, tôi lại vô cùng ghê tởm cách mà tôi cho rằng người ta phán xét mình vì đặt các con lên trên hết. Nhưng điều đó không cho tôi cái quyền đả kích người khác.” Đó quả thực là hành động ấn tượng thể hiện sự ăn năn và khiêm tốn. Nhưng những gì cô không dám nói rõ cũng tiết lộ nhiều điều. Câu nói có cấu trúc ngữ pháp kỳ quặc: “Tôi lại vô cùng ghê tởm cách mà tôi cho rằng người ta phán xét mình” kết hợp với lời buộc tội gián tiếp (những người tồi tệ đã cho rằng đặt các con mình lên trên hết là điều sai trái!) Tôi chỉ ra điều này không phải để đả kích một người đã bị vùi dập tơi tả, nhưng nó là hiện thân hoàn hảo của cái hố cảm xúc tiêu cực và phán xét tạo thành những luân lý về phụ nữ hiện đại.
112 Chúng ta cảm thấy tổn thương. Chúng ta thấy mình đang bị phán xét. Vậy là chúng ta giải tỏa bằng cách ném những mũi tiêu tẩm độc vào người khác. Phải rồi, sống độc thân cũng khó khăn thật đấy, nhưng ít nhất tôi không như Sally đằng kia đang phải chịu đựng một cuộc hôn nhân tồi tệ. Cô ta mới phải cảm thấy mình đúng là kẻ thua cuộc. Phản xạ muốn tâng bốc những lựa chọn của mình trong cuộc sống rõ ràng có sẵn trong mỗi chúng ta. Trong một loạt nghiên cứu, nhóm nghiên cứu do Giáo sư Tâm lý học Kristin Laurin thuộc Đại học Stanford phụ trách đã khám phá ra những người coi tình trạng của mình là ít có khả năng thay đổi – dù đã kết hôn hay độc thân – đều thần tượng hóa tình trạng quan hệ của mình và có xu hướng ưa thích những người cùng quan điểm. Các tác giả đã viết trong bài báo có tên “Bạn nên có tình trạng quan hệ giống như tôi” đăng trên tạp chí Psychological Science: “Khi nói về tình trạng quan hệ tình cảm, chúng ta ít khi hài lòng nói đơn giản ‘với tôi độc thân cũng tốt’ hay ‘quan hệ tình cảm phù hợp với tôi.’” Các nhà nghiên cứu đặt ra giả thuyết rằng nhu cầu giải thích cho những lựa chọn của mình khiến chúng ta có xu hướng coi tình trạng của mình là lý tưởng cho cả thế giới – và vì thế khinh rẻ những ai đi theo hướng khác. Nhưng cũng giống như điều mà blogger không may của chúng ta khám phá ra, trút những bất an của mình lên người khác chẳng hề giúp bạn giảm bớt nỗi đau – nó chỉ gây thêm đau khổ cho mọi người và thế giới giờ đã có quá đủ điều đó rồi. Vậy thì tại sao trong khi ủng hộ tình yêu và ánh sáng, tôi lại xây dựng cuốn sách này dựa trên những điều khó chịu và lãnh đạm mà người ta vẫn hay nói với những người độc thân? Thành thực mà nói, ý tưởng ban đầu đến từ nỗi buồn tràn ngập của chính tôi. Tôi có thể biến tấu câu nói của bà mẹ kiêu kỳ kia thành: Tôi ghê tởm khi thấy mình bị phán xét do tin tưởng bản năng của mình. Nhưng quan trọng hơn, khi nhận ra danh sách vô tận này là ngu ngốc đến thế nào: mình quá để ý tới bản thân, quá ương bướng…, tôi bỗng được giải phóng khỏi chúng. Một khi tự thuyết phục được chính bản thân rằng mình vẫn sống ổn, tôi không còn cần phải chứng tỏ điều đó với người khác nữa – điều này sau đó lại khiến tôi trở thành người dễ mến hơn. Trong cuộc đời, có người hiểu được bạn và cũng có người không hiểu. Bạn không cần phải thuyết phục họ rằng bạn đang hạnh phúc hoặc là một người trưởng thành đúng nghĩa. Bạn cũng không cần xác định liệu khái niệm hài lòng với bản thân của người khác bắt nguồn từ sự bằng lòng đúng nghĩa hay bất an. Bạn chỉ có một việc là chăm sóc bản thân mình để tới gặp gỡ những người khác.
113 Sẽ luôn có những đồng nghiệp đã kết hôn lên giọng dạy đời bạn, hàng loạt bài báo nói rằng thời gian đang cạn dần với phụ nữ độc thân, các nhà phê bình văn hóa tung ra một cách có tính toán một miếng mồi gây tranh cãi nữa. Những chuyện này sẽ không bao giờ chấm dứt. Nhưng hãy nhớ lại câu nói nổi tiếng của Eleanor Roosevelt: “Không ai có thể khiến bạn cảm thấy kém cỏi mà không được bạn chấp thuận.” Chúng ta đã biết câu nói này qua dòng chữ in trên cốc uống cà phê và gối đầu, nhưng có bao nhiêu người trong số chúng ta thực sự làm theo? Rõ ràng phản bác lại cái người mà chúng ta cho là một bà mẹ tồi hay một người nông cạn tập trung làm ăn thì dễ dàng hơn là đối mặt với phần “chấp nhận”. Một lần nữa, bạn không cần có sự tự tin cao hoặc “giải quyết mọi vấn đề với bản thân” để tìm được quan hệ tình cảm – rõ ràng nhiều cặp đôi hạnh phúc cũng đầy hoài nghi bản thân. Nhưng tôi tin xã hội của chúng ta sẽ là một chốn nhẹ nhàng hơn nhiều nếu tất cả học được cách đối mặt với sự bất an và kết thúc cuộc chạy đua vũ trang về lối sống. Một giáo viên dạy diễn xuất từng nói với tôi rằng nếu cô gọi tôi là kẻ rối loạn nhân cách, không có gì phải buồn cả. Tôi lẽ ra phải tự tin khi biết mình không phải là quái vật vô cảm và thế là lời xúc phạm đó chẳng thể đeo đẳng tôi được. Những lời buộc tội đau đớn nhất chính là những gì mà ta phần nào tin tưởng – hay đơn giản là tự mình đặt ra. Quá nông cạn. Quá thiếu chín chắn. Quá thiếu hấp dẫn. Về bản chất không thể yêu được. Chúng ta nổi giận khi người khác ám chỉ những điều đó, nhưng tất cả chúng ta đều biết vị quan tòa khắt khe nhất trên đời là ai. Thế nên, đây là một giáo lý Phật giáo nữa mà tôi thấy hữu ích: “Khi những con quỷ trong bạn xuất hiện, hãy mời chúng một miếng bánh.” Thay vì cố gắng biện minh cho bản thân hoặc chỉ ra ai đó sai để nâng mình lên, hãy làm điều hoàn toàn ngược lại với trực giác: Để con quỷ vào nhà. Hãy cho những cảm xúc đen tối sâu thẳm về bản thân có đủ không gian. Đừng tự kể với bản thân một câu chuyện hoành tráng rằng mình là kẻ kém cỏi thế nào – điều này sẽ chỉ phóng đại những ý nghĩ có hại đó mà thôi. Thay vào đó,
114 đừng dùng lý trí suy nghĩ nữa mà hãy cho phép bản thân cảm nhận bất cứ điều gì mà bạn đang cố chống lại. Hãy đối xử với những cảm giác đó hệt như chúng là đối tượng thí nghiệm khoa học. Để ý xem những gì đang xảy ra trong cơ thể mình. Bạn có cảm thấy nặng nề, cảm giác như các cơ chứa đầy cát? Bạn có thấy ngực mình thắt lại? Dạ dày bạn có cồn cào không? Hãy để mặc những cảm giác đó, chỉ quan sát mà thôi. Thông thường, chúng ta đối xử với những cảm xúc khó khăn này như quan tòa hoặc sếp – giống như một hình phạt dành cho tội lỗi mà ta phạm phải. Khi bạn không còn sợ hãi những cảm xúc phía sau sự phán xét, bạn trở thành người chỉ huy. Bạn có thể cho phép cô trợ lý đang bất mãn vào văn phòng mình, cho phép cô ta kể lể bao nhiêu cũng được về việc bạn là viên quản lý tệ nhất thế giới. Những lời của cô ta có thể gây đau đớn, một số thậm chí còn chính xác nữa. Nhưng chúng không thể nuốt chửng được bạn. Vì bạn đang ở vị trí quyền lực, bạn có thể nghe cô ta nói mà không phải tin tất cả những điều đó. Bạn có thể lùi lại và nói: “Đúng là tôi thấy bồn chồn ở các buổi tiệc và ghét cặp đùi của mình, nhưng tôi không nghĩ là chúng khiến tôi thành kẻ khó ưa.” Hoặc: “Phải, đúng là tôi có hơi bồn chồn khi một anh chàng nào đó bắt đầu nói về việc lập gia đình ở buổi hẹn thứ ba, nhưng đó cũng là phản ứng rất đỗi bình thường khi ai đó chỉ vừa quen đã nói tới những chuyện xa xôi đến thế.” Kristin Neff, nhà nghiên cứu về lòng trắc ẩn với bản thân (và cũng là một sư thầy), nói rằng lòng trắc ẩn với bản thân không chỉ đơn giản là tự mua cho mình một cây kem ốc quế – mấu chốt là bạn phải chấp nhận sự thật bạn là một người bình thường với những điểm không hoàn hảo. Đó là lý do tại sao những người có lòng trắc ẩn cao với bản thân thực chất lại nhìn thấy những thiếu sót của mình dễ dàng hơn – họ không buộc mình phải tốt đẹp hơn người khác. Điều này khiến họ dễ dàng nhận trách nhiệm về sai sót của mình. Chà, tôi vừa nói một điều quá thiếu nhạy cảm. Xin lỗi – có lẽ tôi đang tỏ ra hơi ghen tỵ. Những con quỷ sống được là nhờ sự phản kháng của bạn, vậy nên khi bạn không sợ chúng – khi bạn có thể đơn giản nhìn chúng một cách khách quan và gọi tên chúng – chúng chẳng còn gì để tác oai tác quái nữa. Và khi làm vậy, tôi thấy chúng từ từ rút lui.
115 26BẠN PHẢI TÌM ĐƯỢC LÝ DO “TẠI SAO” Một trong những thay đổi lớn lao nhất mà tôi nhận thấy từ khi kết hôn thực ra cũng rất tinh tế: Tôi không còn bị buộc phải trả lời về tình trạng quan hệ của mình. Không ai hỏi: “Tại sao bạn kết hôn?” mặc dù câu hỏi này cũng hợp thức chẳng khác gì câu: “Tại sao bạn độc thân?” Suy cho cùng, người ta kết hôn vì nhiều lý do khác chứ không chỉ bởi tình yêu thuần túy – nỗi sợ hãi chỉ có một mình, nhu cầu có con, an ninh kinh tế, địa vị xã hội, bảo hiểm y tế. Tôi và Mark kết hôn với nhau ở tuổi 40, không theo tôn giáo (mặc dù nghiên cứu Phật giáo, bản thân tôi không theo tôn giáo này), không có con, sống cùng nhau 4 năm trước khi chuyển tới New York. Vậy nên trong trường hợp của chúng tôi, câu hỏi “Tại sao?” cũng chính đáng đấy chứ. Nhưng chẳng ai hỏi câu đó cả. Thay cho những câu hỏi và lời nói bóng gió về chuyện tôi đã quá tập trung vào công việc, giờ chỉ còn lại sự yên tĩnh ngọt ngào. Trong một xã hội lịch thiệp, người ta hiểu rằng hỏi han lý do hai người kết hôn với nhau là vô cùng khiếm nhã. Những người độc thân thì không có được sự riêng tư này. Thay vào đó, những câu hỏi thô lỗ được ngụy trang bằng lời khen ngợi rằng bạn hấp dẫn và tự tin đến thế nào. Vậy thì có vấn đề quái gì thế? Đôi khi người hỏi chỉ đơn giản gợi chuyện ra để nói, hoặc người đó quá già – chúng ta hãy cùng tha thứ cho tất cả những người trên 75 tuổi – đúng là những người độc thân ở một độ tuổi nhất định nào đó khiến những người xung quanh cảm thấy cực kỳ khó chịu và những câu hỏi này bắt nguồn từ đúng phản xạ nhẫn tâm nhiều người vẫn thể hiện khi nghe tin ai đó bị ung thư. Cô ấy hút thuốc à? Dĩ nhiên, sẽ còn tồi tệ hơn nếu người hỏi là một nhân vật dễ mến bạn gặp ở bữa tiệc, đặc biệt là khi cách họ nói nghe hệt như một nhà tư vấn nghề nghiệp hỏi về những năm bạn không ghi trong lý lịch – những người khác biết điều gì mà tôi không biết? Vậy là nhân vật nữ chính gan dạ của chúng ta trả lời bằng một câu khôi hài: “Có lẽ là do may mắn đấy!” Hoặc cũng có khi cô ta nói thẳng mình là người kén chọn – thế thì đã sao nào? Câu nói cũ rích “chưa gặp được đúng người” có cảm giác
116 khá ôn hòa, nhưng ngay cả câu này cũng gợi nên những lời cợt nhả rằng hẳn anh chàng nào đó tới dự đám cưới đã lọt vào mắt xanh của cô nàng. Thông điệp ẩn phía sau là bạn phải giải thích về mình. Nếu bạn không tự nguyện sống độc thân, tốt hơn hết là bạn phải đưa ra được lý do cho người lạ mặt đó. Việc của bạn là trấn an họ rằng bạn đang (a) cố gắng cải thiện tình trạng hiện tại! hoặc (b) hoàn toàn xứng đáng phải chịu tình cảnh bây giờ. Đổ lỗi cho vận may hay hoàn cảnh không đem lại hiệu quả mong muốn – trừ khi hiệu quả mong muốn ở đây là bị người đó gạt đi, coi như một kẻ hay than vãn hoặc một nạn nhân. Câu trả lời có tác dụng tốt nhất ở trường hợp của tôi là câu mà tôi đã dùng để đáp lại một anh chàng hỏi có vấn đề gì với tôi thế (phải thừa nhận rằng câu hỏi “Tại sao bạn vẫn độc thân?” vẫn còn có