phần lớn tư tưởng thần học của Đantê bắt nguồn từ Th|nh Thomas. 105- Grazian: Tức Francesco Graziano, dạy học ở Bologna từ 1139 đến 1151, viết cuốn Deczetum (Gi|o lệnh) giải thích một số luật lệ gi|o hội v{ luật d}n sự. 108- Pietro: Pietro Lombardo, mất ở Paris năm 1164, ở đ}y ông dạy thần học v{ trở th{nh Gi|m mục năm 1159. Có người cho rằng c|c nh{ thần học ở c|c thế kỷ sau đều xuất ph|t từ c|c ý tưởng của ông. 111- Ngọn lửa thứ năm: Salomone, con trai của Davide, vua của Israele. 117- Khổ thơ n{y nói về Dionigi V Areopagita, cải đạo sang Thiên chúa giáo. 120- Có ý kiến cho rằng khổ thơ n{y nói về Paolo Orosio, t|c giả cuốn Lịch sử chống các dị giáo, viết ra theo đề nghị của Th|nh Augustin. Người luật sư có nghïa l{ người bảo vệ. 126- Linh hồn thánh thiện: Chỉ Boezio, được xem l{ vị th|nh v{ nh{ tử vì đạo của thời Trung cổ. 132- Isidoro: Isidero di Siviglia, Gi|m mục của Siviglia. Beda. Beda II Venerabile, t|c giả một cuốn s|ch về Lịch sử đạo Thiên chúa ở Anh. Riccardo: Riccardo di San Vittore, một trong những đại biểu quan trọng của tr{o lưu thần bí của tôn gi|o. 138- Sigieri: Sigieri di Brabante, gi|o sư khoa Nghệ thuật của Đại học Paris, đ~ giảng b{i trên phố Vico de li Strami ở Paris, tức Rue du Fouarre, ở đ}y có khoa Triết học. Bị Th|nh Thomas chỉ trích l{ theo dị gi|o, chết dữ dội ở Orvieto (Italia) năm 1283. Đantê vinh danh ông như một nạn nh}n của tư tưởng triết học. 141- Người vợ của Chúa trời: Chỉ Nh{ thờ, nhắc nhở giờ Kinh buổi s|ng.
KHÚC XI 18- Đ}y l{ Th|nh Thomas d’ Aquino đ~ xuất hiện v{ trò chuyện với Đantê ở TĐ-X-99. 33- Trong khúc n{y Đantê nhiều ẩn dụ, cho nên- chính ông tự nhận lời văn th{nh rối rắm, tối nghĩa. Người vợ ở đ}y l{ |m chỉ Nhà thờ. 36 - 39- Đ}y nói việc Nh{ thờ phong chức cho Th|nh Francesco, nồng n{n lòng b|c |c như một thiên thần thượng đẳng (un Seraíino) v{ Th|nh Domenico chói lọi h{o quang trí tuệ như một thiên thần (un Cherubíno). 45- Sông Chiascio đổ từ núi Ausciano ở trên Gubbio xuống, ở đ}y người hằng phúc Ubaldo Baldassini sống cuộc đời tu h{nh ẩn sï. Sông Chiascio sẽ hợp lưu với sông Tupino v{ cùng đổ v{o sông Tevere. 48- Nocera Umbra và Gualdo Tadino l{ hai thị trấn nhỏ gần Perugia cùng chịu chung một khí hậu. Có ý kiến nói họ than khóc vì chế độ của c|c bạo chúa cai trị ở đ}y, nhưng chúng tôi nghï rằng ý n{y không hợp với văn cảnh đoạn n{y. 54- Ascesi l{ thổ }m Tôtxcan của tên th{nh phố Assisi nổi tiếng. Th|nh Francesco quê ở đ}y, được ca ngợi l{ Mặt trời (Francesco - Solé), do đó Assisi l{ Phương Đông (Assisi - Oriente). 57- Vầng dương }y chỉ Th|nh Francesco. 60- Từ khổ thơ n{y Đantê thuật lại cuộc đời huyền thoại của Th|nh Francesco theo ngôn từ ẩn dụ v{ tượng trưng. Th|nh Francesco khống có người yêu hay người vợ n{o cả. Người phụ nữ ở đ}y l{ sự nghèo khổ (L{ Poverta). Mới 24 tuổi Th|nh Francesco đ~ tình nguyện “kết hôn” với sự nghèo khổ, do đó đ~ gây chiến (nguyên t|c viết in guerra), với bố l{ Pietro Bemardone (TĐXI-90), một thương nh}n rất gi{u có ở Assisi. Trong nguyên t|c tiếng Ý, cụm từ trước mặt bố được viết bằng chữ La tinh Cor am patre để nhấn mạnh ý nghïa sự dứt kho|t v{ trang trọng trong h{nh động n{y của Th|nh Francesco. 66- Người chồng thứ nhất chỉ Gesù. 69- Anúdate, một người đ|nh c| nghèo, trong khi cuộc chiến giữa Cesare v{ Pompea nổ ra, nhưng ngủ vẫn để ngỏ cửa, Cesare đến v{ qu|t th|o, ông ta không hề run sợ trước Cesare và tin rằng sự nghèo khổ sẽ che chở cho mình tất cả. Đantê sử dụng điển tích n{y để nói rằng: một khi đ~ “kết hôn” với sự nghèo khổ thì không sợ c|i gì nữa. 72- Không chỉ một mình Kitô m{ cả sự nghèo khổ cũng bị đóng đinh lên gi| chữ thập. 81- Bernardo di Quintavaỉle, sinh ở Assisi khoảng 1170, noi gương Th|nh Francesco đ~ chia gia sản mình cho d}n nghèo, được ca ngợi l{ Bernardo đ|ng kính (il Venerabile Bernardo). 84- Egidio: Quê ở Assisi, một con người giản dị v{ từ rất trẻ, đ~ đi theo Th|nh Francesco. Silvestro: Lính mục ở Assisi, nằm mơ thấy có một con rồng qu|i vật đến tấn công th{nh phố Assisi nhưng một chiếc th|nh gi| bay từ miệng Th|nh Francesco ra đ~ xua đuổi được con qu|i vật. Silvestro liền đi theo Th|nh Francesco.
87- Sợi thừng: Nguyên t|c dùng từ capestro, sợi gi}y dùng để dắt ngựa, bò v.v... Th|nh Francesco dùng l{m thắt lưng, biểu thị sự khiêm nhường v{ nghèo khổ. 93- Innocenzio III (1198-1216), Gi|o ho{ng, lúc đầu đối lập với Th|nh Francesco, nhưng nằm mơ thấy Nh{ thờ Th|nh Giovanni in Laterano có nguy cơ sụp đổ, may có Th|nh Francesco đưa vai ra giữ được, liền ban gi|o chỉ công nhận Dòng tu của Francesco. Sự thực chỉ l{ lời công nhận bằng lời nói, nhưng Đantê nói đến cái ấn cho tăng thêm phần quan trọng. 99- Onorio III ban bố công nhận chính thức Dòng tu của Th|nh Francesco năm 1223. 102- Khoảng năm 1219, Th|nh Francesco cùng 12 gi|o sï đi truyền đạo ở phương Đông, bị bắt l{m tù binh ở Saint- Jean d’ Acre, sau được đưa về Cairo: Francesco truyền đạo cho quốc vương Malek al Kamil nhưng không th{nh công, tuy vậy quốc vương n{y đ~ ra lệnh phóng thích đo{n của Francesco. 108- Lại một huyền thoại nữa về việc Francesco được ban }n Gi|o chủ năm 1224 v{ lần n{y l{ do Chúa trực tiếp trao v{ Francesco đ~ giữ được hai năm (nghïa l{ cho đến khi chết). 117- Khi sắp chết, Th|nh Francesco yêu cầu không dùng quan t{i m{ đặt thẳng thi thể của ông v{o lòng đất, biểu thị sự khiêm nhường v{ nghèo khổ. 120- Con thuyền của Thánh Pie: Nh{ thờ 123- Vị giáo trưởng của chúng ta: Tức Th|nh Domenico.
KHÚC XII 3- Ngọn lửa được ban phép lành: ở đ}y chỉ Th|nh Thomas. 12- Tiên nữ ở đ}y l{ Iride, người truyền tin của Th|nh Giunone (cầu vồng được nh}n cách hoá). 15- Tiên nữ lang thang, |m chỉ Eco, bị người yêu l{ Narciso bỏ rơi. 30- Tiếng nói của Th|nh Bonaventura. - Hồi n{y, la b{n đ~ được s|ng chế. 33- Khổ thơ n{y l{ lời của Th|nh Bonaventura thuộc Dòng tu Francesco. Ông nói: Người ta (chỉ Th|nh Thomas d’ Aquino. Xem TĐ - XI) đ~ nói tốt về giáo trưởng của tôi (tức Th|nh Francesco d’ Assisi) nay tôi muốn nói về vị giáo trưởng kia (tức Th|nh Domenico). 39- Ngọn cờ: tức th|nh gi| chữ thập. 42- Vị hoàng đế vĩnh viễn: Chúa Trời. 54- Calaroga: theo Đantê, có t{i liệu viết Calaruega, Calahorra, hoặc Calagurris (La tinh), đ}y l{ tên một khu thuộc th{nh cổ Castiglia. 57- Caloroga may mắn vì l{ nơi đ~ sinh ra người tình của Đức Tin, chỉ Th|nh Domenico sinh năm 1170, không xa vịnh Gascogne ở Calaroga, còn về người hiệp sĩ thần thánh, ý kiến c|c nh{ chú giải không nhất trí. 60- B{ mẹ Th|nh Domenico nằm mơ thấy một con chó nửa đen nửa trắng, mõm ngậm một bó đuốc, định đốt ch|y cả thế giới. 66- Những người thừa kế: chỉ c|c môn đồ của Th|nh Domenico. 69- Tên của Th|nh Domenico (Tiếng Ý), tiếng La tinh l{ Dominicus có nghïa l{ “sở hữu của Chúa” (propriet{ del Signore) 81- Felice, nghïa l{ sung sướng, hạnh phúc (vì đ~ l{ th}n sinh của một vị th|nh lớn). Giovanna: tiếng Ph|p l{ Jeanne: tiếng Do Th|i có nghïa l{ “nhờ ơn Chúa". 84- Ostiense: Henri de Suze, chuyên gia nổi tiếng về luật Gi|o hội, được phong l{m Hồng y Ostie năm 1262. Taddeo: Có thể l{ Thadée Pepoli, người Ba Lan, chuyên gia có tiếng về luật Gi|o hội, người đồng thời với Đantê. 93- Nông d}n nghèo phải nộp tô cho Gi|o hội. Trong nguyên t|c tiếng Ý, Đantê long trọng dùng tiếng La tinh, h{m ý ch}m biếm, mỉa mai. 117- Khổ thơ n{y hơi tối nghïa, chúng tôi tạm dịch theo c|ch hiểu của mình: Sự thực c|c môn đồ của Th|nh Francesco về sau đi theo một hướng tr|i ngược với tôn chỉ của người th{nh lập Dòng tu n{y. 123-Vượt lên trên lối nói ẩn dụ bóng bẩy, ý của Đantê muốn nổi l{: Trong Dòng tu này vẫn có những môn đồ đi theo c|c gi|o luật do vị th|nh s|ng lập định ra, nhưng đó không phải l{ thứ gi|o luật “né tránh”, hoặc “'phóng đại ra” của Ubertino da Casale, hoặc của Matteo di Acquasparta (Khổ 126). Uberto da Casale: sinh năm 1259 ở Casale Monferato, v{o Dòng tu n{y năm 1273, l{ một trong những người hung hăng nhất, sau phải đổi sang Dòng tu Benedettino.
Matteo d’ Acquasparta v{o dòng tu Francesco, được bầu l{m Hồng y năm 1288, được Gi|o ho{ng Bonifazio VIII ph|i đến Firenze để hòa giải m}u thuẫn giữa ph|i Đen v{ ph|i Trắng. 129- Bonaventura: sinh năm 1221 ở Bagnoregio, thuộc Lazio, v{o Dòng tu Francescano năm 1238 hoặc 1243 v{ trở thanh Linh mục trưởng của Dòng tu n{y năm 1257, t|c gia của một cuốn s|ch Tiểu sử Thánh Francesco, tư tưởng gi|o lý thường đối lập với Th|nh Thomas. Tôi luôn chăm lo những