Chương Chín Lisbon, ngày 25 tháng Tám năm 1895 Ba me thân thương nhất đời! Mama yêu quý của con! Papa kính mến và không kém phần yêu quý! Những dòng này là để tiếp nối bức điện con gửi ba me ngay sau khi đặt chân đến đây, nhưng với khoảng cách lớn đến nỗi con sợ rằng không tránh khỏi bị ba me giận. Thời gian con lưu lại đây sẽ còn phải kéo dài gấp đôi như thế - rất tiếc đó đã là điều chắc chắn - trái với ý muốn của ba me, thỏa thuận của chúng ta và dự định của bản thân con. Ba me hẳn đinh ninh rằng con đã mười ngày lênh đênh trên biển, ấy thế mà con vẫn ngồi đây viết thư cho ba me từ cái đích đầu tiên của chuyến đi, thủ đô Bồ Đào Nha. Ba me yêu quý, con sẽ trình bày cặn kẽ nguyên nhân của diễn biến không thể lường trước được này và lý do vì sao con im hơi lặng tiếng lâu đến thế, hy vọng ba me nguôi cơn thịnh nộ vừa mới bùng lên. Tất cả bắt đầu ở chỗ trên đường đến đây con đã làm quen với một nhà bác học trứ danh tên là giáo sư Kuckuck, và cuộc chuyện trò với ông ta hấp dẫn đến nỗi con tin chắc rằng nếu ba me có mặt ở đó thì cũng sẽ cảm thấy tinh thần và trí tuệ bị kích thích cao độ như con trai của ba me. Ông ta người gốc Đức, nội cái tên đã tiết lộ điều này, cụ thể là người vùng Gotha như Mama yêu quý của con, xuất thân con nhà tử tế mặc dù đương nhiên không phải con nhà. Hiện ông ta là giáo sư cổ sinh học và đã sống một thời gian dài ở Lisbon với bà vợ dòng dõi Bồ Đào Nha. Tại đây ông ta là người sáng lập kiêm giám đốc viện bảo tàng lịch sử tự nhiên mà trong những ngày vừa rồi con đã được đích thân ông ta hướng dẫn tham quan, và các hiện vật phong phú thuộc cả lĩnh vực cổ sinh học lẫn nhân chủng học (những khái niệm này rồi sẽ trở nên quen thuộc với ba me) trưng bày ở đó thực sự làm con xúc động tận đáy lòng.
342 Ngay khi mới làm quen, Kuckuck đã khuyên con chớ nên coi nhẹ giai đoạn đầu của chuyến đi dài ngày vòng quanh thế giới, chỉ vì nó là giai đoạn mở đầu, và bảo rằng một thành phố có bề dày lịch sử như Lisbon thì không thể thăm viếng kiểu cưỡi ngựa xem hoa; ông ta sợ rằng con đã định ra một thời hạn quá ngắn ngủi cho một nơi quá khứ huy hoàng và cư dân phong phú với những danh lam thắng cảnh tuyệt vời như thế (con chỉ xin đơn cử loài dương xỉ thuộc kỷ Than Đá được trồng trong vườn thực vật nổi tiếng ở đây). Ba me yêu quý, với lòng độ lượng và quyết định thông thái khi áp đặt cho con chuyến đi này, chắc hẳn ba me không chỉ nhằm mục đích đánh lạc hướng con khỏi một vài ý tưởng - con xin thừa nhận đó là sự bốc đồng do thiếu chín chắn - mà còn muốn con nhân dịp này nâng cao học vấn và hoàn thiện nền giáo dục một thanh niên trẻ con nhà phải có. Vậy thì ý nghĩa sâu xa của chuyến đi đã được đáp ứng ngay từ đầu ở một mức độ không ngờ qua mối giao hảo với gia đình Kuckuck gồm có ba thành viên, hay nói đúng ra là bốn, vì một trợ lý khoa học của giáo sư Kuckuck, ông Hurtado, chuyên viên mô hình tiêu bản (nếu khái niệm này nói lên được điều gì với ba me) cũng ít nhiều thuộc về gia đình họ. Thú thật là con không hợp với những người phụ nữ nhà này. Quan hệ giữa con và họ trong mấy tuần vừa qua không hề trở nên ấm áp hơn và dù có tiên đoán một cách lạc quan nhất thì trong những tuần tới cũng khó có chiều thay đổi. Bà vợ ông giáo sư, một phụ nữ dòng dõi gốc Iberia nhũ danh da Cruz, nghiêm khắc đến phát sợ, lúc nào cũng giữ một vẻ mặt cứng rắn và kiêu kỳ không thể hiểu nổi (ít nhất là đối với con); cô con gái ít tuổi hơn con một chút, cho tới giờ con vẫn không tài nào nhớ được tên cô ta, là một tiểu thư nên xếp vào nhóm động vật da gai, nói thế đủ biết cô ta gai góc đến độ nào. Thêm vào đó, nếu con mắt thiếu từng trải của con không quá nhầm lẫn thì có lẽ Dom Miguel (tức là Hurtado mà con nói tới ở trên) đã được nhắm vào vai người cầu hôn cô ta và chàng rể tương lai của gia đình, theo ý con thì địa vị của ông ta thật không đáng ghen tị một chút nào.
343 Không, người giữ chân con ở lại đây là ông chủ gia đình, giáo sưK., và cùng lắm thì thêm người trợ lý giàu kinh nghiệm trong thế giới động vật, con người với óc sáng tạo và kỹ năng làm tiêu bản của mình đã đóng góp rất nhiều cho viện bảo tàng. Nhờ hai nhân vật này, song đương nhiên chủ yếu nhờK. đích thân hướng dẫn và khuyến khích, con đã có thể mở mang kiến thức vượt xa khỏi phạm vi Lisbon và các công trình kiến trúc đặc sắc quanh vùng, có thể nói không ngoa rằng con đã lĩnh hội được cội nguồn của tất cả, nào vô cơ và hữu cơ và tự sinh, cả một quá trình hình thành sự sống từ đá sỏi đến con người. Nhờ sự chỉ giáo của hai người đàn ông xuất sắc này, trong mắt họ con giống như một dạng huệ biển vừa lìa khỏi cuống, tức là: một sinh linh non trẻ chưa quen vận động rất cần lời khuyên, con cảm thấy nhất thiết phải kéo dài thêm thời gian ở lại đây, dù cho có trái với chương trình du lịch đã vạch sẵn, và vì thế con viết thư này thiết tha xin được sự đồng ý của ba me yêu quý. Song nếu bảo rằng chỉ tại hai người ấy mà con nấn ná lại đây thì cũng không hoàn toàn đúng. Thực ra nguyên nhân khách quan của sự trì hoãn này như sau. Số là con nảy ra ý nghĩ rằng trước khi rời khỏi thành phố mà không đưa trình danh thiếp cho đại sứ toàn quyền của nước ta, ngài von Hüon và phu nhân ông ta, thì không phải phép chút nào, chắc ba me cũng cùng một ý với con. Việc ấy con đã làm ngay ngày đầu tiên có mặt ở đây, và vì đang giữa mùa nghỉ mát nên mặc dù không gặp họ con vẫn coi như làm xong trách nhiệm. Bỗng dưng vài ngày sau con nhận được giấy mời gửi tới khách sạn, mời tham dự một buổi tiếp khách nam giới ở đại sứ quán, một sự kiện chắc chắn đã được ấn định từ trước khi con đến đây, và ngày hẹn rất cận ngày con phải xuống tàu. Tuy vậy chương trình du lịch vẫn chưa cần phải thay đổi gì nếu con muốn nhận lời mời tới dự buổi tiếp tân. Con đã đến đó, ba me yêu quý, và đã trải qua một buổi tối rất thú vị trong tòa đại sứ ở Rua Augusta, ở đó, không giấu gì ba me, con đã - tất nhiên nhờ công lao giáo dục của ba me - ghi được thành công vang dội trong giao tiếp. Buổi tiếp tân hôm ấy được tổ chức để chào mừng hoàng tử Joan Ferdinand của xứ Rumani, một thanh niên có lẽ chỉ nhỉnh hơn tuổi con một chút, thời gian này cũng đang có
344 mặt tại Lisbon cùng với võ sư của mình là đại úy Zamfiresku, khách khứa toàn là nam giới bởi lẽ bà von Hüon còn đang nghỉ mát ở bãi tắm Riviera Bồ Đào Nha, chỉ có chồng bà ta vì bận công chuyện đã bỏ dở kỳ nghỉ quay về thủ đô sớm. Số lượng khách mời có giới hạn và không vượt quá mười người, song buổi tiếp tân diễn ra rất hoành tráng, người phục vụ thảy đều mặc đồng phục quần bó gối quấn xà cạp và áo khoác đính ngù kim tuyến lộng lẫy. Để tỏ lòng tôn trọng vị hoàng tử, người ta yêu cầu khách dự tiệc mặc lễ phục theo phẩm hàm, thế là con có dịp ngắm nhìn thỏa thích các loại huân huy chương đeo quanh cổ và cài trên ngực những người tuổi đời và vòng bụng vượt xa con - thú thực con không tránh khỏi một chút ghen tị với vầng hào quang của những món đồ khoe khoang công trạng kia. Song con có thể cam đoan mà không sợ chủ quan rằng, trong bộ com lê dạ tiệc thanh lịch, không đồ trang sức diêm dúa, con vẫn nổi bật lên từ lúc bước chân vào salon và chiếm được cảm tình của cả chủ nhà lẫn khách khứa, không chỉ vì tên tuổi và tước hiệu gia đình mình mà còn vì cách ứng xử lịch thiệp nhã nhặn hoàn toàn phù hợp với tính chất xã giao của buổi tiếp tân. Thành phần quanh bàn tiệc bao gồm cả người bản xứ và nhân viên ngoại giao nước ngoài, sĩ quan quân đội và tư sản công nghiệp, trong đó bảnh nhất là một vị cố vấn sứ quán Áo-Hung ở Madrid, bá tước Festetics, ông này bận nguyên bộ lễ phục truyền thống Hungary với áo choàng viền lông, giày ống cao bẻ cổ và đeo thanh kiếm cong, cứ như vừa bước ra từ một bức tranh. Con được xếp ngồi giữa một viên trung tá hải quân Bỉ ria mép rậm rì và một đại gia xuất khẩu rượu Bồ Đào Nha mặt mũi tinh quái, cung cách hoang tàng chứng tỏ một gia tài kếch xù, và vì ban đầu câu chuyện xung quanh con xoay quanh các vấn đề kinh tế chính trị thế giới nên một lúc lâu con ngồi chán ngắt, chỉ giới hạn sự tham gia ở những biến đổi linh hoạt trên nét mặt. Nhưng về sau vị hoàng tử ngồi hơi chếch phía trước con, một gã trai ủ dột mặt búng ra sữa, đã thế còn vừa nói đớt vừa cà lăm, gợi ra đề tài Paris và lôi cuốn được tất cả mọi người tham gia vào (vì ai lại không thích nói về Paris!). Được cổ vũ bởi nụ cười khuyến khích của vị hoàng tử cà lăm, con cũng đóng góp mấy câu. Sau bữa tiệc, khi người ta kéo nhau sang
345 phòng hút thuốc của ông đại sứ để thưởng thức cà phê và rượu ngọt trong bầu không khí thoải mái hơn thì tự nhiên con được xếp chỗ ngồi một bên vị khách hoàng gia, bên kia là đích thân chủ nhà. Ngoại hình chải chuốt nhưng vô vị của ngài von Hüon với mái tóc lưa thưa vài cọng trên đỉnh đầu, cặp mắt xanh lơ õng nước và hàng ria mép mỏng thõng xuống hẳn ba me không lạ. Hoàng tử Joan Ferdinand gần như không đếm xỉa tới ông ta mà chỉ quay sang trò chuyện với con, nhưng điều đó lại có vẻ làm chủ nhà thấy nhẹ người. Có nhiều khả năng con được mời đột xuất chỉ vì người ta muốn vị hoàng tử trẻ có một người tiếp chuyện tương đối phù hợp về tuổi tác và tước vị trong cái đám khách khứa lão thành của buổi tiếp tân hôm nay. Có thể nói rằng con đã giúp vui cho hoàng tử một cách đáng kể, mà bằng một cách rất đơn giản nhưng chừng như lại gây được hiệu quả lớn nhất ở chàng ta. Con kể cho hoàng tử nghe về những năm thơ ấu và niên thiếu của con trong lâu đài của gia đình mình, về Radicule già nua lập cập, và chàng ta đã khoái chí cười vui như trẻ nhỏ khi con nhại lại dáng dấp lão, vì chàng ta nhận ra ngay cái kiểu run rẩy vụng về của người hầu phòng chính mình thừa kế được của vua cha ở Bucarest; con kể cho chàng nghe về tật lấy le không thể tưởng tượng được của cô hầu gái Adelaide của me, và nhại lại dáng đi uốn éo của ả khi lượn qua lượn lại các phòng khéo đến nỗi hoàng tử lại bật cười khúc khích; rồi con còn kể về mấy con chó, về Fripon thỉnh thoảng hai hàm răng cứ gõ vào nhau cồm cộp vì phải lòng Minime tí xíu không bằng một góc của mình, và về chính Minime với những cơn tháo dạ đặc biệt tai hại đối với một con chó cảnh, đã không ít lần hủy hoại trang phục me yêu quý của con. Trong một bữa tiệc chỉ toàn nam giới con cho rằng mình có thể kể về những điều đó mà không sợ bị coi là khiếm nhã, về tật gõ răng vô hại của Fripon cũng như căn bệnh không mấy thanh lịch của Minime, nhất là Minime đã khiến vị hoàng tử thiếu gia cười ngặt nghẽo và phải liên tục đưa tay lau nước mắt giàn giụa trên má. Thật cảm động khi thấy cảnh một sinh linh bình thường rụt rè thu mình vào vỏ ốc vì tật nói đớt và cà lăm, nay có thể vui thích thả giàn như thế.
346 Có thể me yêu quý của con sẽ hơi phật ý vì con lôi căn bệnh con chó cưng của me ra làm chuyện mua vui, nhưng nếu nhìn thấy hiệu quả con thu được chắc chắn me sẽ hết giận sự thiếu tế nhị ấy. Tất cả mọi người ngoảnh nhìn vị hoàng tử cười sằng sặc, cuống nhất đẳng bội tinh cài trên ve áo nảy tưng tưng, và cùng hòa chung tiếng cười sảng khoái với chàng ta. Ai cũng muốn nghe chuyện Radicule, Adelaide và Minime và cứ liên tục đòi con kể lại. Vị khách người Hungary mặc áo choàng viền lông không ngừng vỗ đùi đen đét, chỗ ấy chắc mấy ngày sau vẫn còn đau, và ông đại gia buôn rượu ngực dày đặc bội tinh nhờ tài sản kếch xù của ông ta cũng cười rung rinh cái bụng phệ đến nỗi bung một chiếc nút áo ghi-lê, và ông đại sứ của chúng ta tỏ ra hết sức hài lòng. Kết quả là, cuối buổi dạ tiệc ông ta đã gặp riêng con và đề nghị sẽ thu xếp cho con vào yết kiến đức vua trước khi con rời khỏi Bồ Đào Nha. Cứ bằng vào lá cờ của dòng họ Bragança phấp phới trên nóc cung điện thì Dom Carlos đệ nhất* hiện đang có mặt ở thủ đô. Ngài von Hüon bảo, ở một mức độ nào đó ông ta cảm thấy mình có trách nhiệm phải giới thiệu con trai của một gia đình đại quý tộc Luxembourg, theo lời ông ta còn có “những năng khiếu đặc biệt dễ mến”, với nhà vua xứ này. Cũng phải nói thêm rằng nhà vua là người có tâm hồn tinh tế - một tâm hồn vừa nghệ sĩ, bởi ngài đôi khi cũng nổi hứng vẽ tranh sơn dầu, vừa trí thức, vì ngài là một người hâm mộ nhiệt tình môn hải dương học, tức là khoa học về môi trường biển và các sinh vật sống trong đó - nhưng hiện nay ngài đang lâm cơn trầm uất, u ám bởi những mối lo chính trị không ngừng đè nặng tâm tư ngài từ lúc lên ngôi cách đây sáu năm, chủ yếu do những xung đột quyền lợi giữa Bồ Đào Nha và Anh Quốc ở vùng thuộc địa Trung Phi. Ngay từ bấy giờ ngài đã bị dư luận chung lên án là nhu nhược, quả thực trong bụng ngài thực sự biết ơn khi người Anh đưa ra tối hậu thư* quy định thời hạn để chính quyền của ngài có thể nhượng bộ những yêu sách của Anh mà không đến nỗi quá mất thể diện. Tuy nhiên vì thế ở các thành phố lớn trong nưóc đã xảy ra nhiều vụ lộn xộn nguy hiểm, và người ta phải thẳng tay đàn áp mới có thể dập tắt một cuộc nổi dậy của phe cộng hòa ở Lisbon. Thêm vào đó ngành đường sắt Bồ Đào Nha thời gian gần
347 đây thường xuyên thua lỗ nặng nề mãi vẫn không gượng dậy được, ba năm về trước họ đã đẩy đất nước vào một cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng khiến chính quyền phải tuyên bố phá sản và cắt giảm một phần ba ngân sách! Trong hoàn cảnh ấy đảng cộng hòa lên như diều được gió, và các phần tử cực đoan trong nước càng có cơ hội hoành hành. Nhà vua thậm chí còn trải qua một kinh nghiệm đáng sợ, đấy là khi cảnh sát kịp thời khám phá một âm mưu ám sát ngài. Việc con ra mắt nhà vua có thể là khởi đầu để hoạt động yết kiến trong triều dần dần trở lại nhịp điệu bình thường, thêm vào đó hy vọng con còn giúp cho nhà vua khuây khỏa và lên cao tinh thần đôi chút. Nếu có thể con nên lái câu chuyện về chủ đề Minime, chủ đề hôm nay đã khiến hoàng tử Joan Ferdinand tội nghiệp vui đến thế, ông von Hüon không quên nhắc. Carlos I (1863 -1908) trị vì Bồ Đào Nha từ 1889 -1908 cho đến khi bị ám sát cùng với con trai là hoàng thái tử Luis Filipe. Dòng họ Bragança cầm quyền từ năm 1640 đến năm 1910 thì bị đảo chính quân sự lật đổ, vị vua cuối cùng Manuel II (1889 - 1932) chạy ra nước ngoài sống lưu vong, Bồ Đào Nha trở thành một nước cộng hòa. Cố gắng của Carlos I tìm cách sát nhập Angola và Mozambique thành một thuộc địa lớn của mình ở châu Phi bị thất bại do sự chống đối của Anh, ngày 11 tháng Giêng năm 1890 chính phủ Anh ra tối hậu thư yêu cầu Bồ Đào Nha rút quân khỏi Malawi. Ba me thừa biết tư tưởng bảo hoàng của con từ trước tới nay, đã thế trong thâm tâm con còn ôm ấp một nguyện vọng thầm kín (điều này có lẽ ba me không ngờ tới), đó là niềm mong ước một ngày nào đó được nghiêng mình cúi chào một vị quân tử trị vì thiên hạ, thế nên chắc ba me hiểu đề nghị của ông đại sứ có sức hấp dẫn lớn thế nào đối với con. Để thực hiện điều này chỉ có một trở ngại duy nhất, đó là một cuộc yết kiến nhà vua theo đúng thủ tục cần được báo trước bốn hay năm ngày, và như thế sẽ quá thời hạn con phải xuống tàu “Cap Arcona”. Con biết làm gì đây? Nguyện vọng ra mắt nhà vua của con hoàn toàn trùng hợp với lời khuyên của người thầy tinh thần là giáo sư Kuckuck, rằng một thành phố
348 như Lisbon không nên chỉ cưỡi ngựa xem hoa. Rốt cục con đi đến quyết định thay đổi kế hoạch du lịch và bỏ qua chuyến tàu thủy này để đợi chuyến sau. Hỏi văn phòng du lịch con được biết chuyến tàu tiếp theo của hãng khoảng mười bốn ngày nữa sẽ rời Lisbon, tàu “Amphitrite”, đã gần đầy và về trang bị thua xa “Cap Arcona”, không thể cung cấp những tiện nghi xứng đáng với một người ở địa vị con. Gã nhân viên văn phòng du lịch khuyên con tốt nhất nên đợi tàu “Cap Arcona” quay trở lại, theo dự tính vào khoảng sáu đến bảy tuần kể từ ngày 15 tháng này, hãng anh ta sẵn sàng cho con đổi vé sang chuyến sau và dời ngày xuất hành đến cuối tháng Chín hay thậm chí đầu tháng Mười. Ba me yêu quý, ba me còn lạ gì tính con. Thế là không đắn đo nhiều con theo ngay lời khuyên của tay nhân viên văn phòng du lịch và yêu cầu gã làm ngay các thủ tục cần thiết để đổi chuyến tàu. Thiết tưởng con cũng không cần nói thêm rằng con đã gửi một bức điện tín cho những người bạn của ba me, gia đình Meyer-Novaro, thông báo về sự chậm trễ này để họ biết rằng con không thể đến trước tháng Mười. Như thế, ba me thấy đấy, thời gian con lưu lại thành phố này bị kéo dài ra đến quá cả mức mong đợi của con. Nhưng có sao đâu! Chỗ ở trọ của con trong khách sạn có thể nói một cách không phóng đại là khá dễ chịu, và cho đến lúc xuống tàu con không thiếu điều cần học hỏi thêm. Chẳng hay con có được sự đồng ý của ba me không đây? Nếu không được sự chấp thuận của ba me thì dĩ nhiên con rất áy náy trong lòng. Nhưng con tin rằng ba me sẽ dễ dàng ủng hộ quyết định của con hơn sau khi nghe con kể về buổi yết kiến đức vua tới nay đã diễn ra rồi, thành công mỹ mãn và long trọng không thể tả. Con được ông von Hüon báo cho biết sự chuẩn y của nhà vua, và một buổi sáng theo giờ đã hẹn ông ta dùng cỗ xe ngựa của mình chở con từ khách sạn đến cung điện. Nhờ có thư đặc mệnh cũng như bộ lễ phục đại sứ ông ta mặc trên người nên chúng con đi qua các trạm gác trong, ngoài không gặp khó khăn gì. Chúng con theo bậc tam cấp đi lên một mái hiên hai bên có cặp tượng mỹ nhân vươn mình đỡ thay cột, tới một dãy phòng chờ trang hoàng lộng lẫy bằng tượng bán thần các vị vua thời trước, treo đầy tranh ảnh và
349 đèn chùm pha lê, căng rèm lụa điều và bày biện đồ gỗ kiểu cổ. Trước khi vào tới phòng tiếp tân của nhà vua, người ta phải nhích dần từ phòng này sang phòng khác, vào đến phòng thứ hai thì chúng con được một viên chức lễ tân mời ngồi tạm chờ tới lượt. Nếu không tính đến khung cảnh tráng lệ thì ở đây cũng chẳng khác gì phòng mạch một bác sĩ tiếng tăm, người ta cứ ùn ùn kéo đến và sự dồn toa tích tụ ngày càng tăng khiến bệnh nhân phải đợi lâu hơn giờ hẹn rất nhiều. Dãy phòng chờ đông nghẹt các nhân vật quan trọng đủ loại, người bản xứ cũng như ngoại quốc, mặc quân phục cũng như lễ phục dân sự, đứng túm tụm thành từng nhóm chuyện trò khe khẽ hoặc ngồi buồn tẻ trong ghế bành. Người ta thấy lông chim gật gù trên vành mũ, kim tuyến lóng lánh trên ve áo treo đầy cuống bội tinh. Ở mỗi phòng khi mới bước vào ông đại sứ đều lên tiếng thân mật chào hỏi một vài nhân viên ngoại giao ông ta quen biết và giới thiệu con với họ, nên - nhờ có cơ hội liên tục thể hiện bản chất dễ mến trong giao tiếp, một việc làm luôn luôn khiến con vui thích - con cảm thấy thời gian chờ đợi có dễ đến bốn mươi phút trôi qua rất nhanh. Cuối cùng một viên sĩ quan hầu cận nhà vua đeo băng chéo trước ngực, tay cầm một bản danh sách, tới bảo chúng con đứng đợi gần cánh cửa phòng làm việc của đức vua có hai tên gia nhân đội tóc giả rắc phấn đứng canh hai bên. Từ trong phòng bước ra một ông đã đứng tuổi mặc quân phục cấp tướng, chắc là tới tạ ơn vua vì một ân sủng nào đó. Viên sĩ quan hầu cận vào báo danh tánh chúng con. Rồi, được sự vận hành của hai tên gia nhân, những cánh cửa viền vàng mở ra cho chúng con vào. Đức vua, mặc dù mới khoảng ngoài ba mươi nhưng tóc đã bắt đầu thưa và hơi có bụng, mặc một bộ đồng phục màu ô liu viền đỏ, trên ngực chỉ đeo một ngôi sao ở giữa là hình con đại bàng móng chân quặp chặt một bên là cây vương trượng, bên kia là quốc huy của vương quốc, đứng đón chúng con bên bàn làm việc của mình. Mặt ngài ửng đỏ vì phải chuyện trò nhiều. Chân mày ngài đen như than, song hàng ria mép rậm rạp về cuối vuốt nhọn cong vểnh lên thì đã hơi ngả bạc. Ngài đáp lại cái cúi chào thật thấp của ông đại sứ và con bằng một
350 động tác vẫy tay thuần thục, đồng thời còn nháy mắt với ông von Hüon, thái độ tin cẩn đầy thân thiện nhưng vẫn rất bề trên. “Ông đại sứ thân mến, trẫm rất vui được gặp ông, cũng như mọi khi... Cả ông cũng đã về lại thành phố?... Trẫm biết, trẫm biết... Hiệp ước thông thương mới... Nhưng chắc rồi nó sẽ được thông qua không khó khăn gì, nhờ tài thương lượng khéo léo của ông...* Chẳng hay sức khỏe Madame von Hüon đáng yêu... tốt quá. Trẫm rất vui! Trẫm thực sự vui lòng được biết điều đó! Hôm nay ông còn đưa tới cho trẫm chàng Adonis* nào thế kia?” Tiếng Pháp trong nguyên bản, như tất cả những chỗ in nghiêng trong chương này. Theo thần thoại Hy Lạp, Adonis là chàng trai trẻ hiện thân của sắc đẹp nam giới, được nữ thần ái tình Aphrodite đem lòng yêu. Cuối cùng thần chiến tranh Ares nổi ghen hóa thành con lợn lòi húc chết Adonis. Mỗi giọt máu chàng chảy ra thấm xuống đất mọc lên một bông hoa quỳ, cánh hoa gặp nước mắt Aphrodite nhỏ xuống chuyển thành màu đỏ như máu. Ba me yêu quý, ba me phải hiểu lời ví von này thực ra chỉ là một câu đùa, trên thực tế không có ý nghĩa so sánh gì hết. Dĩ nhiên bộ lễ phục vừa như in tôn thân hình con được thừa hưởng của Papa lên rất nhiều. Nhưng ba me cũng biết rõ như con rằng cặp má đỏ như hai trái táo và đôi mắt ti hí láo liêng mỗi lần nhìn vào gương lại làm con vô cùng bất mãn không có chút gì gần với vẻ đẹp huyền thoại cả. Con đáp lại lời chào bông lơn của nhà vua bằng thái độ cam chịu vui vẻ; để xóa tan và làm quên đi vẻ sượng sùng do nó gây ra, nhà vua, trong lúc bắt tay con, tiếp tục nói với vẻ rất độ lượng: “Hầu tước thân mến, xin chào mừng ông tại Lisbon! Trẫm chắc không cần phải nói rằng tên tuổi ông không xa lạ gì đối với trẫm, và rằng trẫm rất vui được đón tiếp thành viên trẻ tuổi trong một dòng họ quý tộc lâu đời ở một nước láng giềng hữu hảo của Bồ Đào Nha tại triều đình của trẫm, đó cũng là nhờ công lao người tháp tùng ông, là người có quan hệ hết sức tốt đẹp với trẫm. Ông hãy nói,”
351 - nhà vua ngẫm nghĩ một thoáng xem con nên nói cho ngài biết điều gì - “ngọn gió nào đưa đẩy ông đến vương quốc của trẫm?” Ba me yêu quý, không phải con muốn huênh hoang về phong cách đúng lễ nghi cung đình nhưng đồng thời lại rất mực khiêm nhường và tự nhiên của mình khi đối đáp với một vị quân vương. Con chỉ muốn nói để ba me yên lòng và hởi dạ là con không đến nỗi quá vụng về để đến nỗi thất lễ. Con kể cho nhà vua nghe về món quà ba me hào phóng tặng cho con, chuyến du lịch một năm trời vòng quanh thế giới để nâng cao học vấn, và rằng từ Paris, nơi ở cũ của mình, con đã đi thẳng đến chặng dừng chân đầu tiên là thành phố độc nhất vô nhị này. “A, thế ra ông thích Lisbon?” “Tâu bệ hạ, thích vô cùng! Thần bị mê hoặc hoàn toàn bởi đô thành xinh đẹp của bệ hạ, nơi xứng đáng là chỗ đóng đô của một đấng quân vương cao cả. Lúc đầu thần dự định chỉ dừng chân tại đây vài ngày, nhưng thần đã sớm nhận ra sai lầm tai hại của mình, và đã đảo lộn cả chương trình du lịch để ít nhất có thể dành vài tuần lễ cho nơi đây, một chuyến thăm viếng không ai nỡ bỏ dở giữa chừng. Một đô thị tuyệt vời, tâu bệ hạ! Những đại lộ, công viên, nơi dạo mát và ngắm cảnh! Nhờ quan hệ riêng vừa đặt chân tới đây thần đã được làm quen với viện bảo tàng lịch sử tự nhiên của giáo sư Kuckuck - một cơ sở tuyệt vời, tâu bệ hạ, riêng cá nhân thần có ấn tượng đặc biệt tốt về mảng hải dương học ở đó, một vài mẫu vật trưng bày đã thể hiện quá trình hình thành sự sống từ nước biển một cách trực quan sinh động vô cùng. Rồi đến vườn thực vật kỳ diệu, tâu bệ hạ, công viên Avenida, Campo Grande, Passeio da Estrela từ trên cao nhìn xuống quang cảnh thành phố và dòng sông... Có gì là lạ, khi kỳ quan tuyệt mỹ ấy của thiên nhiên, được trời phú cũng như do sức lao động cần cù của con người xây đắp, làm con mắt của một người có chút ít - lạy Chúa, thế nào là chút ít! - tâm hồn nghệ sĩ rưng rưng xúc động? Thú thực là thần - dĩ nhiên còn xa mới bén gót bệ hạ với những tác phẩm có tiếng là bậc thầy trong lĩnh vực này - khi còn ở Paris thần cũng có theo đòi chút ít nghệ thuật tạo hình, cụ thể là ngành hội họa, tức là vẽ vời đôi chút mà thôi, tóm lại thần từng là một học trò vụng về nhưng
352 chăm chỉ, lấy cần cù bù tài năng khiêm tốn, trong xưởng họa của giáo sư Estompard ở Học viện mỹ thuật. Nhưng đó là chuyện nhỏ. Điều thần muốn nói là: bệ hạ quả thực là người trị vì một trong những xứ sở đẹp nhất trên trái đất, có lẽ là xứ sở đẹp nhất cũng nên. Ở đâu trên thế giới có thể thấy một phong cảnh so sánh được với những gì bày ra trước mắt du khách đứng trên vọng lâu hoàng thành Cintra nhìn xuống cánh đồng ngũ cốc, vườn nho và vườn cây ăn trái của đất Estremadura trù phú?...” Con xin chú thích một chút bên lề, ba me yêu quý, rằng con chưa hề đi thăm lâu đài Cintra và tu viện Belem mà kiến trúc lừng danh của chúng con sẽ trình bày ở đoạn sau. Cho tới lúc vào yết kiến nhà vua con đã làm gì có dịp đến thăm những chỗ này, vì