Phần lớn bồi bàn nhàn tản đứng không. Sau bữa ăn bị bỏ bê, tôi nốc cà phê hết ly này đến ly khác, song đó không phải là nguyên nhân chính gây ra tâm trạng kích động ngày càng tăng trong tôi. Tôi ngồi vươn cổ về phía trước lắng nghe người đồng hành kỳ dị nói về hiện hữu, về sự sống, về con người - và về hư
286 vô, từ đó tất cả đã sinh ra để rồi tất cả sẽ quay trở về đó. Không còn nghi ngờ gì nữa, ông ta bảo, chẳng phải chỉ sự sống trên trái đất có thời hạn, mà cả hiện hữu cũng thế - một khoảnh khắc thoáng qua giữa hư vô và hư vô. Hiện hữu không phải đã luôn luôn tồn tại và sẽ không tồn tại mãi mãi. Nó có khởi đầu và sẽ có kết thúc, và cùng với nó là không gian và thời gian, bởi chúng chỉ tồn tại nhờ hiện hữu và cũng qua đó mới có mối quan hệ gắn bó với nhau. Không gian, ông ta bảo, chẳng phải cái gì khác hơn trật tự hay mối liên hệ giữa các vật thể. Không có vật thể chiếm chỗ thì chẳng có không gian và cũng chẳng có thời gian, vì thời gian chỉ là trật tự các sự kiện được nhận biết thông qua sự tồn tại của vật thể, sản phẩm của chuyển động, từ nguyên nhân đến hậu quả, mà trình tự của nó quyết định phương hướng cho thời gian, không có nó thời gian sẽ không tồn tại. Nhưng không có không gian và không có thời gian - đó lại là hư vô. Hư vô là tĩnh lặng theo mọi nghĩa, là trạng thái ngưng đọng vĩnh hằng, và chỉ bị ngắt quãng tạm thời bởi sự hiện hữu của không gian-thời gian. Hiện hữu có thời hạn dài hơn sự sống, dài hơn nhiều liên đại; nhưng đến một lúc nào đó, đấy là điều chắc chắn, thời hạn ấy sẽ hết, và cũng chắc chắn như vậy, phải có một khởi đầu tương ứng với kết thúc kia. Vậy thì thời gian, sự kiện bắt đầu từ khi nào? Khi nào cái hữu cựa mình trong cử động đầu tiên để nảy ra từ cái vô do một chữ “sinh”, khái niệm đã mang trong lòng nó chữ “diệt” như một điều tất yếu? Có lẽ thời điểm Sinh cũng vừa mới đây thôi, và thời điểm Diệt chẳng còn bao lâu nữa - có lẽ chỉ vài tỉ năm thôi... Trong lúc ấy hiện hữu mở tiệc tưng bừng giữa những khoảng không gian bất tận, tạo tác của nó, những vực thẳm không đáy trống hoác xa vời trong vũ trụ băng giá. Và ông ta kể cho tôi nghe về sân khấu khổng lồ của bữa tiệc này, vũ trụ bao la, đứa con không bất tử của hư vô vĩnh cửu, lấp đầy bởi vô số vật thể, thiên thạch, vệ tinh, sao chổi, tinh vân, hằng hà sa số các vì sao nhờ tác động của lực hấp dẫn qua lại liên kết với nhau thành chòm, thành đám, thành các thiên hà và siêu thiên hà, mỗi một hệ hợp thành bởi vô số mặt trời bốc lửa với các hành tinh xoay quanh, những quầng khí loãng, những đám tinh vân lạnh lẽo gồm các mảnh vụn sắt, đá và bụi vũ trụ...
287 Tôi hồi hộp lắng nghe, biết rằng mình may mắn lắm mới được nghe những điều này: một sự ưu đãi nhờ cái danh quý tộc của tôi, nhờ tôi là hầu tước de Venosta và có bà cô là nữ bá tước Centurione ở Roma. Dải Ngân Hà của chúng ta, tôi lắng nghe, chỉ là một trong hàng tỉ thiên hà, và, khiêm tốn thập thò tuốt bên rìa, cách trung tâm tới ba chục ngàn năm ánh sáng, là hệ mặt trời của chúng ta với một quả cầu lửa đã có thể gọi là to nhưng chẳng nhằm nhò gì so với các vì sao khác, được tôn xưng là “ông mặt trời” mặc dù chỉ xứng đáng với một quán từ không xác định, được một đám hành tinh xúm xít vây quanh trong đó có trái đất của chúng ta, mà mọi sướng khổ của nó gói gọn trong chuyển động tự quay quanh trục với tốc độ hàng ngàn dặm một giờ và quay quanh mặt trời mỗi giây hai chục dặm, từ chuyển động ấy mới có ngày và năm - thời gian của nó, hẳn thế, bởi còn có những thời gian hoàn toàn khác. Tỉ như Sao Thủy, hành tinh nằm gần Mặt Trời nhất, nó hoàn thành một vòng quay quanh mặt trời chỉ trong tám mươi tám ngày trái đất và cùng lúc ấy quay trọn một vòng quanh trục của mình, thành thử một ngày trên Sao Thủy dài bằng một năm. Qua đó có thể thấy thời gian tương đối nhường nào - cũng tương đối như khối lượng theo cách hiểu thông thường của chúng ta. Ví dụ ngôi sao trắng cặp kè với sao Thiên Lang, một thiên thể chỉ lớn gấp ba trái đất nhưng vật chất trong lòng nó ở trạng thái nén chặt đến nỗi một phần khối nặng bằng cả tấn của chúng ta. So với nó, đất đá và thân thể con người trên trái đất chỉ là thứ bọt bèo mong manh nhẹ bỗng. Trong lúc trái đất xoay quanh mặt trời, tôi có cái may mắn được nghe, thì nó đồng thời kéo theo Mặt Trăng quấn quýt bên mình, và cả cái hệ mặt trời rất địa phương của chúng ta lại tham gia vào chuyển động của một nhóm các vì sao vẫn còn rất địa phương nhưng không lề mề chút nào - cả cái nhóm này về