phần công ty cho nhân viên (tức Employee Stock Ownership Plan , viết tắt là ESOP). Họ đã chia cho 80 trong tổng số 250 nhân viên làm việc tại Marketics. Đó là một sự hào phóng theo bất kể tiêu chuẩn nào. “Cuối cùng thì điều quan trọng là chúng tôi có thể nhìn vào gương và nói rằng chúng tôi đã làm điều đúng đắn, đã nhận được những gì xứng đáng. Chúng tôi đã mang cho người khác điều họ xứng đáng được hưởng. Ngay cả khi chúng tôi biết thỏa thuận này chuẩn bị xảy ra, chúng tôi vẫn cấp ESOP cho rất nhiều người khác. Chúng tôi cảm thấy đó là điều công bằng”. Đến đây thì câu chuyện về Shankar Maruwada xin được khép lại. Thú thật, tôi không nén nổi cảm xúc thán phục trong lòng: lấy nhân lực và văn hóa làm nền tảng xây dựng doanh nghiệp, sau đó chia sẻ thành quả cho nhân viên của mình, chẳng trách gì họ lại thành công rực rỡ đến vậy! Lời khuyên cho những doanh nhân trẻ Đầu tiên là niềm đam mê, nếu bạn không có niềm đam mê trong công việc của mình thì bạn đang ở sai chỗ. Thứ hai là sự can đảm. Nhóm của bạn sẽ dừng khi bạn dừng và sẽ không tiến được xa hơn. Bạn phải lựa chọn, và bạn phải thấy thoải mái với lựa chọn đó dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Hãy vững vàng bước theo lựa chọn đó, và tiếp nhận kết quả mà nó mang lại. Có thể tốt, có thể xấu, nhưng nó giúp bạn có thêm kinh nghiệm. Quả thật, kinh nghiệm làm việc đã giúp ích trong trường hợp của chúng tôi. Xin được nói thêm, ý tưởng tập trung vào văn hóa doanh nghiệp, tôi học được từ P&G. Họ có một nền văn hóa tuyệt vời, với sự tập trung cao độ vào các giá trị và đạo đức. Bất kể điều gì tôi biết về phân tích đều là từ P&G. Cuối cùng, niềm đam mê không là gì nếu không đi kèm với sự hiểu biết, mà cái khó trong kinh doanh là không có câu trả lời đúng cho tất cả các trường hợp. Vậy nên, mọi ông chủ đều cần tuyển những nhân viên có khả năng học hỏi và biết nỗ lực trong công việc.
145 Ô MÈO CHÍN MẠNG Vinayak Chatterjee (tốt nghiệp năm 1981) Feedback Ventures Ông Vinayak bỏ công việc của mình tại Pond’s vì ông không tìm thấy ý nghĩa của việc bán xà phòng đến hết cuộc đời mình. Từ một công ty nghiên cứu thị trường khi vừa mới thành lập, sau một năm Feedback Ventures đã trở thành công ty tư vấn cơ sở hạ tầng và kỹ thuật hàng đầu Ấn Độ. ng Vinayak Chatterjee lớn lên ở một thị trấn nhỏ cách Calcutta khoảng 40 km. Cha ông từng là giám sát sản xuất ở một nhà máy chế biến đay. “Đó là thời kỳ phát triển của công nghiệp xử lý đay, chủ công ty lại là người Scotland nên chúng tôi có cuộc sống rất tốt – nơi ở, hồ bơi, tất cả mọi thứ. Mẹ tôi là giảng viên kinh tế và khoa học chính trị ở Đại học Calcutta. Tôi là con một, lớn lên ở thị trấn nhỏ trong một gia đình trung lưu khá giả”. Giống như rất nhiều gia đình Bangali(*) trung lưu, gia đình nhà Chatterjee làm việc ở các công ty hoặc giảng dạy, và chưa từng có ai theo nghiệp kinh doanh. Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông ở Calcutta, ông Vinayak quyết định chuyển tới Delhi học đại học. (*) Chỉ nhóm người sống ở vùng Bengal, phía Đông Bắc Ấn Độ giáp với Bangladesh. “Đó là thời kỳ đỉnh điểm của phong trào Naxalite(**) ở Calcutta những năm 1970. Trong hoàn cảnh đó, do nhà tôi ở khá xa nên tôi phải ở trong một nhà trọ. Tôi biết đến Trường St Stephen’s qua một số người cao niên và anh em họ hàng. Tôi đăng ký và được nhận vào trường”. (**) Đây là thuật ngữ chỉ chung cho nhóm du kích Cộng sản ở Ấn Độ. Việc học tập tại trường đã giúp mở rộng tầm nhìn cũng như tạo cơ hội cho ông tiếp xúc với nhiều người có hoàn cảnh khác nhau, bao gồm cả những người từ tầng lớp thượng lưu. Và điều đó không hề làm ông tự ti; ngược lại, ông Vinayak đã hòa nhập rất tốt, tạo dựng được những tình bạn sâu sắc và trở nên vô
146 cùng tự tin. “Tôi đã phát triển vượt bậc trong môi trường cởi mở tại St Stephen’s. Đó chắc chắn là ba năm vô cùng giá trị”, ông tự nhận xét. Ông Vinayak biết rõ rằng mình muốn học kinh tế. Ngay cả nếu không học tại St Stephen’s, ông cũng sẽ học kinh tế tại Trường Presidency ở Calcutta. Thước đo phổ biến lúc bấy giờ mà tầng lớp trung lưu dùng để đánh giá một người trẻ tuổi theo học ngành kinh tế chính là Amartya Sen(***) . Ông Vinayak có thể đã vui vẻ hoàn thành chương trình học của mình và tiếp tục theo học Trường Kinh tế Delhi. Ông có thể đã xin vào cơ quan Ngoại giao Ấn Độ, và nếu không thành công, ông sẽ tiếp tục học lên Tiến sĩ (PhD) và trở thành giảng viên. (***) Nhà kinh tế học, triết gia người Ấn Độ. Năm 1998, ông trở thành người châu Á đầu tiên được trao giải thưởng Nobel Kinh tế. Nhưng nếu mọi chuyện theo đúng lộ trình đó, có lẽ ông Vinayak đã không xuất hiện trong cuốn sách này. Bạn thân của ông Vinayak tại St Stephen’s là ông Ajay Banga. Ông Ajay là em trai của ông Vindi Banga, người đã đạt kết quả cực kỳ tốt tại Học viện Quản lý Ấn Độ, Phân viện Ahmedabad (IIMA) và vào làm việc cho HLL(****) . Bị hấp dẫn với cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp IIMA, ông Vinayak và nhóm bạn cùng làm bài kiểm tra CAT với rất ít sự chuẩn bị, và ông Vinayak được nhận vào. Nhưng rồi ngay sau đó, ông rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan khi phải đứng trước sự lựa chọn giữa hai trường: Trường Kinh tế Delhi hay IIMA. (****) Một công ty sản xuất sản phẩm chăm sóc sức khỏe tại Ấn Độ. Ông đã định sẽ từ chối IIMA nhưng rồi các bạn của ông chỉ ra rằng: “Cậu luôn có thể quay trở lại học Trường Kinh tế Delhi. Nhưng nếu cậu không lựa chọn IIMA lần này thì cánh cổng sẽ đóng lại. Hãy suy nghĩ cho kỹ”. Và hóa ra, IIMA đúng là sự lựa chọn phù hợp cho ông Vinayak, mặc dù ông rất ghét những môn về định lượng và không đầu tư nhiều cho việc học. “Tôi đã thực sự ghét trường IIMA trong suốt hai học kỳ đầu tiên. Không phải vì điểm số mà là vì tôi cho rằng nội dung khóa học chỉ đáng dành cho trẻ con”. Nhưng đến học kỳ thứ ba, ông Vinayak bắt đầu bị lôi cuốn với những kiến thức của khóa học quản lý. Ông rất hứng thú với những môn học đòi hỏi lượng kiến thức xã hội rộng lớn như chính sách kinh doanh, marketing. Nhưng lúc này, ông vẫn chưa biết mình muốn làm gì, vì vậy ông đã “theo chân đám đông”, xin tham gia một khóa huấn luyện mùa hè tại Pond’s. Đó là công việc danh giá và ông Vinayak nhận được lời mời làm việc. Pond’s đối đãi với ông cực kỳ tốt và giao cho ông vị trí Quản lý Bán hàng Khu vực chỉ sau sáu tháng làm việc. Nhưng chỉ hai tuần sau khi nhận được thư xác nhận cho vị trí này, ông Vinayak báo với sếp của mình là ông muốn từ chức. Nguyên nhân là “Có điều gì đó trong tôi trỗi dậy. Ngay cả đến tận bây giờ tôi cũng không biết chính xác nó là gì. Nhưng tôi không thấy công việc của mình có
147 chút ý nghĩa nào cả. Tôi không thấy hứng thú khi bán sản phẩm kem dưỡng da hay nước tẩy sơn móng tay Cutex của Pond’s. Nó hoàn toàn vô nghĩa. Tôi nhìn mình trong gương và tự nhủ rằng nếu những sản phẩm này không có ý nghĩa gì đối với tôi, tôi có lẽ đang lừa dối cả bản thân mình lẫn cấp trên khi cố gắng bám víu công việc”. Dù không có bất cứ lựa chọn nào khác, ông Vinayak đã rất chắc chắn về điều mà mình không muốn. Và đó là điểm khởi đầu. “Đây hoàn toàn không phải là một lựa chọn dễ dàng nhưng đó là tiếng gọi của trái tim, rằng nếu bạn không muốn làm một điều gì đó, không có ai có thể ép buộc bạn cả”. Đó là thời điểm tháng 1/1982 và ông Vinayak đã chọn con đường khó khăn để “đi tìm bản thân mình”. Ông Vinayak đã có thể ở lại Bombay nhưng ông đã chọn quay trở lại thị trấn nhỏ nơi ông lớn lên ở West Bangal. “Tôi dành một tháng với ba mẹ của mình. Tôi là đứa con duy nhất. Họ nói rằng họ đã khuyên tôi học trường Kinh tế Delhi và theo ngành Kinh tế. Tại sao tôi lại chọn IIMA và theo đuổi con đường này… Điều họ nhắc đến chính là ‘Maya Mrigaya’ – con nai vàng theo đuổi đồng tiền trong thế giới doanh nghiệp”. Gia đình không hề gây áp lực cho ông về chuyện thu nhập. Họ chỉ yêu cầu ông làm một công việc được kính trọng. Ông Vinayak đã luôn yêu thích việc viết lách. Ông đã từng là một thành viên của tạp chí Trường St Stephen’s và cũng là biên tập viên của tạp chí Synergy của IIMA. Vậy là ông đã nghĩ sao không kết hợp kinh doanh với công việc làm báo. Ông nhận được lời mời làm việc của ông C R Irani, một nhà báo nổi tiếng tại Ấn Độ, để bắt đầu hoạt động kinh doanh của tờ Statesman tại Calcutta. Không chỉ vậy, ông Vinayak còn nhận được lời mời từ ông Ashok Advani để trở thành phóng viên cho tạp chí Kinh Doanh Ấn Độ vừa được thành lập tại Bombay. Nhưng bà Chatterjee đã mong muốn cậu con trai Vinayak trở lại IIMA và hoàn thành chương trình tiến sĩ. Bà nói: “Con mới 21 tuổi, con có thể trở thành tiến sĩ khi mới chỉ 23-24 tuổi. Không cần phải vội vàng nhận việc làm”. Ông Vinayak đã làm theo lời mẹ. Ông trở lại trường và tham gia chương trình nghiên cứu sinh (FRM) tại IIMA. “Tôi vẫn nhớ mình đem theo chiếc hòm thép cùng túi đồ đạc của mình trên chuyến tàu Ahmedabad – Howrah. Cuộc hành trình dài 48 giờ đồng hồ, rồi tôi trở lại ký túc xá số 17 và nhận phòng. Tôi chọn đề tài chính sách kinh doanh và bắt đầu làm việc ở thư viện”. Và rồi một điều thú vị xảy ra. Giáo sư VL Mote gọi ông Vinayak đến nhà của mình. Và ở đó ông gặp ngài Raunaq Singh, chủ tịch của Tập đoàn Apollo, người mà ông Vinayak chưa từng biết đến trước đó. Giáo sư Mote cho ông Vinayak biết
148 rằng có một công ty tên là Cao su Apollo đang ở trong tình trạng nợ nần do bị chính phủ quốc hữu hóa(*****) . (*****) Có một câu chuyện dài đằng sau sự việc này. Nhưng công ty đã được trao trả lại cho gia đình ông Singh sau phán xét của Tòa án Tối cao Ấn Độ vào năm 1981. Lúc bấy giờ, vị chủ tịch này đang cần kíp một thạc sĩ quản trị kinh doanh để giúp ông xoay chuyển tình hình công ty. Giáo sư Mote nói: “Vinayak, chúng tôi biết anh quay trở lại đây học tiến sĩ, nhưng anh có muốn nhận cơ hội trở thành trợ lý điều hành của ông Raunaq Singh không?”. Đó là một trong những chặng đường đời mà người ta cảm thấy bản thân chưa được vững vàng. Ông Vinayak tâm sự: “Một mặt thì tôi biết rõ rằng mình không muốn làm việc liên quan đến hàng tiêu dùng đa quốc gia. Mặt khác, tôi vẫn chưa biết mình muốn làm gì. Tôi vẫn đang thu lượm ý tưởng, góp nhặt cơ hội, về một điều gì đó sẽ được tạo ra, một điều gì đó sẽ xuất hiện trên con đường của tôi”. Ông Vinayak chấp nhận lời đề nghị. Ông gia nhập Tập đoàn Raunaq, mà thời điểm đó bao gồm công ty Ống Thép Bharat, Thiết bị Bharat và Cao su Apollo – một công ty khá lớn ở Bắc Ấn. Ba năm sau đó – từ 1982 đến 1985 – là khoảng thời gian cực kỳ khó khăn. Bởi vì trong những năm này, tình thế của Cao su Apollo đã thực sự xoay chuyển. “Không phải chỉ có mình tôi”, ông Vinayak khiêm tốn nói. “Có một nhóm rất nhỏ - một trong số họ hiện đang là giám đốc của Cao su Ceat – anh Paras Choudhary, và một người khác hiện đang là chủ tịch của Cao su Apollo – anh Omkar Kanwar”. Tuy nhiên, ở tuổi 22 thì ông Vinayak là người trẻ nhất trong nhóm. Công việc dù rất bận rộn nhưng khiến cho ông thấy hài lòng. Nó rất khác với việc bán kem dưỡng thời ông còn ở Pond’s. Điều quan trọng là được làm một