Đồng Tiền Lên Ngôi

phần mười trong Compagnie des Indes (còn được gọi là Công ty Mississippi) Đồng thời, ông ta cũng cố gắng tìm cách (và không phải không có lý khi làm vậy) biến nợ công khố nặng nề và được quản lý một cách tồi tệ thành cổ phiếu của một công ty tư nhân khổng lồ độc quyền thương mại và thu thuế. [243] Nếu ông ta thành công, những khó khăn tài chính của nền quân chủ Pháp sẽ chấm dứt. Nhưng Law không biết rõ đâu là điểm dừng. Trái lại, với tư cách cổ đông chính trong một đại công ty, ông ta có lợi ích cá nhân mạnh mẽ trong việc tiếp tục mở rộng tiền tệ mà ngân hàng mình có thể tạo ra, để bơm cho bong bóng tài sản mà ông ta là người được hưởng lợi nhiều nhất. Chuyện này cũng giống như một người cùng một lúc vận hành năm trăm công ty lớn nhất nước Mỹ, cùng Bộ Tài chính Mỹ và Hệ thống Dự trữ Liên bang. Liệu một người như thế có sẵn sàng tăng thuế doanh nghiệp hay tăng lãi suất và đối mặt với rủi ro giảm giá trị danh mục cổ phiếu khổng lồ của ông ta không? Hơn nữa, Hệ thống của Law bắt buộc phải tạo ra bong bóng, nếu không nó sẽ thất bại. Vốn để mua lại hàng loạt các công ty và quyền thầu thuế không phải lấy từ lợi nhuận của công ty mà từ việc phát hành thêm Cổ phiếu mới. Ngày 17/6/1719, Công ty Mississippi phát hành thêm 50.000 cổ phiếu mới với giá 550 livre (mặc dù mỗi cổ phiếu có mệnh giá 500 livre, giống như các cổ phiếu của Công ty miền Tây trước đây). Để đảm bảo thành công cho đợt

phát hành này, Law tự mình đứng ra bảo lãnh cho nó, một canh bạc điển hình mà ngay cả Law cũng phải thú nhận là khiến ông mất ngủ một đêm. Và để tránh lời buộc tội là chỉ mình ông ta sẽ thu lợi nếu giá cổ phiếu tăng, ông dành riêng quyền mua cổ phiếu mới cho các cổ đông hiện tại của Công ty miền Tây (các cổ phiếu này do đó được gọi là "con", trong khi các cổ phiếu trước đây được gọi là "mẹ"). [244] Vào tháng 7/1719, Law phát hành loạt thứ ba gồm 50.000 cổ phiếu (được gọi là cổ phiếu "cháu") - với giá 1.000 livre một cổ phiếu - nhờ đó huy động được 50 triệu livre mà ông ta cần để trả cho xưởng đúc tiền hoàng gia. Theo logic thì việc "pha loãng" các cổ đồng hiện tại như vậy sẽ khiến giá một cổ phiếu phải tụt xuống. Làm thế nào mà Law có thể biện hộ cho giá phát hành tăng gấp đôi? Bề ngoài, sự "dịch chuyển" giải thích cho giá cổ phiếu tăng lên chính là tiềm năng hứa hẹn về lợi nhuận tương lai có được từ Louisiana. Đó là lý do Law gắng sức vẽ ra viễn cảnh tươi sáng về thuộc địa này như thể đây là vườn Địa đàng thực sự, toàn những người dã man thân thiện cư ngụ và đầy ắp những hàng hóa kỳ thú để chở về Pháp. Để thực hiện việc thông thương, một thành phố vĩ đại mới được xây dựng ở cửa sông Mississippi: đó là New Orleans, được đặt tên như vậy nhằm phỉnh phờ vị Nhiếp chính vương khờ dại. Như chúng ta biết, viễn cảnh đó không phải hoàn toàn không có cơ sở, nhưng để nó trở thành hiện thực thì còn xa lắm. Đúng là người ta đã tuyển mộ vài nghìn người Đức nghèo khổ từ xứ Rhine, Thụy Sĩ và xứ Alsace để định cư ở nơi này. Nhưng khi tới Louisiana, cái mà những người nhập cư kém may mắn này gặp phải là một đầm lầy nóng khủng khiếp và đầy côn trùng. Trong vòng một năm, 80% những người này đã chết vì đói hay vì các bệnh nhiệt đới như sốt vàng da. [245] Nhưng trong thời gian trước mắt lại phải cần có một loại dịch chuyển mới để giải thích cho khoản cổ tức 40% mà Law đang trả cho các cổ đông. Nó được cung cấp bằng tiền giấy. Từ mùa hè năm 1719, các nhà đầu tư muốn mua cổ phiếu "con" và cổ phiếu "cháu" đã nhận được sự giúp đỡ hào phóng của Banque Royale - ngân hàng này cho phép cổ đông vay tiền và sử dụng cổ tức làm tài sản thế chấp. Số tiền này lại được các cổ đông đầu tư để mua thêm cổ phiếu. Như dự đoán, giá cổ phiếu tăng vọt. Giá các cổ phiếu "mẹ" ban đầu đã đạt mức 2.750 livre vào ngày 1/8, 4.100 vào ngày 30/8 và 5.000 vào ngày 4/9. Việc này khiến Law lại phát hành thêm 100.000 cổ phiếu mới ở mức giá thị trường mới này. Sau đấy, ông ta phát hành thêm hai đợt nữa với cùng số lượng vào ngày 28/9 và ngày 2/10. Sau đó hai ngày lại là một đợt phát hành nhỏ hơn với số lượng 24.000 cổ phiếu (mặc dù những cổ phiếu này không được chào bán cho công chúng). Tới mùa thu năm 1719, giá cổ phiếu đã vượt qua ngưỡng 9.000 livre, và đạt tới đỉnh cao mới (10.025) vào ngày 2/12. Thị trường tương lai không chính thức mua đi bán lại chúng với

giá 12.500 với thời điểm nhận hàng là tháng 3/1720. Tâm lý thị trường lúc này thay đổi một cách chóng mặt từ trạng thái hưng phấn sang trạng thái điên cuồng. [246] Cũng có một số người cảm thấy có gì đó không ổn. "Có phải tất cả các bạn đều phát điên hết cả ở Paris?" Voltaire viết thư như vậy cho bà Génonville năm 1719. "Đó là một sự hỗn loạn mà tôi không thể nào hiểu được..." [247] Người làm ngân hàng và kinh tế gia người Ireland Richard Cantillon tin chắc rằng Hệ thống Law sẽ vỡ tung nên đã bán tất cả tài sản và rời khỏi Paris từ đầu tháng 8/1719. [248] Từ London, Daniel Defoe tỏ ra ngán ngẩm: người Pháp chẳng qua đã "thổi phồng một mảnh khí linh luyện". Sự nghiệp của Law - ông nhạo báng - cho thấy có một cách thức mới để thành công trong đời: Bạn cần phải đeo kiếm, giết một vài anh chàng tán gái, bị tống vào [nhà tù] Newgate, bị kết án treo cổ, trốn ngục nếu có thể - hãy nhớ cho rõ việc đó - đến một nước xa lạ nào đó, trả thành nhà môi giới chứng khoán, lập ra cổ phiếu Mississippi, tạo ra bong bóng từ cả một quốc gia, và bạn sẽ nhanh chóng trả thành một người vĩ đại; chỉ cần bạn cực kỳ may mắn... [249]

Màn kết thúc trò diễn trên phố Quincampoix, 1719, trong cuốn Cảnh tượng ngu xuẩn vĩ đại, được xuất bản tại Amsterdam một năm sau đó Nhưng một số lớn những người Paris giàu có đã bị Law chinh phục. Với vô khối tiền mặt tự làm ra, ông ta hứa hẹn sẽ trả tiền lương hưu còn thiếu cho họ, thậm chí còn hứa trả trước lương hưu - đó là cách chắc chắn nhằm tạo ra sự ủng hộ trong những tầng lớp giàu có. Tới tháng 9/1719, đá có hàng trăm người xúm đông xúm đỏ trên phố Quincampoix, một con phố hẹp nằm giữa phố St Martin và phố St Denis, nơi công ty đặt trụ sở phòng phát hành cổ phiếu. Một viên lục ký ở sứ quán Anh mô tả con đường này "đông nghịt từ mờ sáng cho tới đêm, toàn các hoàng tử và công chúa, quận công, huân tước và nữ bá tước..., nói tóm lại là toàn giới tinh hoa ở Pháp. Bọn họ bán điền sản và mang đồ trang sức đi cầm để mua cổ phiếu Mississippi." [250] Phu nhân Mary Wortley Montagu đến thăm Paris năm 1719 và đã "sung sướng... khi thấy một người Anh (hay ít ra là một thần dân Đế chế Anh) ở Paris, tôi muốn nói là ông Law, đối xử với các quận công và huân tước nơi này một cách hết sức de haut en bas [trịch thượng] trong khi bọn họ hết sức cung kính và quy thuận ông ta. Những Linh hồn tội nghiệp !" [251] Cũng chính trong cái thời bốc đồng này mà từ triệu phú (millionaire) lần đầu được nhắc đến. (Cũng giống như doanh nhân, các triệu phú là phát minh của nước Pháp.) Không có gì đáng ngạc nhiên khi ngày 10/12, người ta lần đầu nhìn thấy John Law dự lễ Mixa sau khi đã cải sang đạo Công giáo để có thể nắm chức vụ trong cơ quan chính quyền. Ông ta có nhiều lý do để tạ ơn đấng Hóa công. Khi được bổ nhiệm làm Tổng quản Tài chính vào một tháng sau đó thì thành công của ông ta đã hoàn tất. Giờ đây, ông nắm giữ: toàn bộ các khoản thuế gián thu của nước Pháp; tất cả các khoản nợ quốc gia của Pháp; 26 kho đúc tiền, đúc tiền vàng và bạc cho nước Pháp; vùng đất thuộc địa Louisiana; Công ty Mississippi, nắm độc quyền nhập khẩu và bán thuốc lá; giao thương lông thú giữa Pháp và Canada; và toàn bộ giao thương giữa Pháp với châu Phi, châu Á và Đông Ấn. Thêm vào đó, cá nhân Law còn sở hữu: Khách sạn de Nevers nằm trên phố Richelieu (nay là Thư viện Quốc gia Pháp); Cung điện Mazarin, nơi Công ty đặt văn phòng; hơn một phần ba các tòa nhà tại quảng trường Vendôme (lúc đó có tên là quảng trường Louis le Grand); hơn 12 lãnh địa tại nông thôn; vài đồn điền tại Louisiana; và 100 triệu livre giá trị cổ phiếu Công ty Mississippi. [252] Louis XIV của nước Pháp từng nói "L'état, c'est moi": Ta là nhà nước.

John Law cũng hoàn toàn có thể nói "L’économie, c'est moi": Ta là nền kinh tế. Trên thực tế, John Law ưa đánh bạc hơn là cầu nguyện. Chẳng hạn, tháng 3/1719, ông ta đá cược với Quận công Bourbon 10.000 đồng louis vàng rằng sẽ không có thêm băng giá trong mùa đông hay mùa xuân năm đó (và ông ta thua). Trong một dịp khác, ông ta đánh cược 10.000 ăn 1 rằng một người bạn sẽ không thể quăng sáu con súc sắc được tổng số điểm xác định từ trước. (Có lẽ ông ta thắng trong lần này, bởi lẽ xác suất thành công trong trường hợp này là 66 trên 1, hay 46.656 trên 1.) Nhưng cuộc đánh cược lớn nhất của ông ta là với chính Hệ thống của mình. Các cuộc "đàm luận thường ngày" của Law - một nhà ngoại giao Anh nhận xét một cách bất an vào tháng 8/1719 - là về việc ông ta sẽ "nâng nước Pháp lên cao hơn bao giờ hết, đưa nó vào vị thế có thể trao luật pháp cho cả châu Âu; rằng ông ta có thể phá hoại nền thương mại và tín dụng của Anh và Hà Lan bất cứ khi nào ông ta muốn; rằng ông ta sẽ phá vỡ các ngân hàng cũng như Công ty Đông Ấn của chúng ta, bất cứ khi nào ông ta thích." [253] Nói đâu đặt đó, Law đã đánh cược với Thomas Pitt, Bá tước Londonderry (và là chú của Thủ tướng William Pitt), rằng các cổ phiếu của Anh sẽ giảm giá trong năm sau đấy. Ông ta bán khống số cổ phiếu có giá trị 100.000 bảng Anh của Công ty Đông Ấn để nhận lấy 180.000 bảng Anh (tức là với giá 180 bảng trên một cổ phiếu, hay cao hơn mệnh giá 80%) với thời hạn giao cổ phiếu là ngày 25/8/1720. [254] (Giá cổ phiếu vào cuối tháng 8/1719 là 194 bảng, phản ánh ước đoán của Law rằng cổ phiếu sẽ giảm giá 14 bảng.) Thế nhưng không thể duy trì mãi trò lừa bịp chiếm vị trí trung tâm tạo ra lòng tin đặt vào Law. Từ trước khi ông ta được bổ nhiệm làm Tổng quản Tài chính, đã xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên của giai đoạn thứ tư trong chu trình bong bóng năm giai đoạn. Khi giá cổ phiếu Mississippi bắt đầu giảm vào tháng 12/1719, chạm mức 7.930 livre vào ngày 14/12, Law đã dùng một trong số rất nhiều các công cụ giả tạo nhằm đẩy giá lên. Ông ta cho mở một văn phòng nằm trong Banque Royale; văn phòng này bảo đảm sẽ mua (và bán) cổ phiếu ở mức giá sàn 9.000 livre. Như thể để đơn giản hóa vấn đề, ngày 22/2/1720, Công ty của Law thông báo sẽ thâu tóm cả Banque Royale. Law cũng tạo ra các quyền chọn (prime) có giá 1.000 livre. Công cụ này cho phép chủ của nó có thể mua cổ phiếu với giá 10.000 livre trong vòng sáu tháng sau đó (và do đó, giá thực sự sẽ là 11.000 livre, cao hơn 900 livre so với mức giá đỉnh điểm 10.100 livre đạt được vào ngày 8/1). Các biện pháp này có tác dụng đủ để duy trì giá cổ phiếu ở mức trên 9.000 livre cho tới giữa tháng 1 (mặc dù giá sàn khiến cho các quyền chọn trở nên vô giá trị; với bản tính hào phóng, Law liền cho phép những người sở hữu quyền chọn được đổi chứng thành cổ phiếu theo tỷ lệ 10 prime lấy một cổ phiếu).

Bong bóng Mississippi: Tiền và giá cổ phiếu (tính bằng livre) Tuy nhiên, lúc này lạm phát đang tăng một cách đáng ngại ở bên ngoài thị trường chứng khoán. Tại mức đỉnh cao vào tháng 9/1720, giá cả ở Paris cao xấp xỉ hai lần so với hai năm trước đó, và hầu hết giá tăng đều diễn ra trong mười một tháng trước đấy. Sự kiện này phản ánh mức tăng bất thường số giấy bạc lưu hành của Law. Trong vòng chỉ hơn một năm, ông ta đã tăng lượng tiền giấy lên gấp đôi. Tới tháng 5/1729, tổng lượng cung tiền (bao gồm giấy bạc ngân hàng và các cổ phiếu do công chúng nắm giữ, bởi lẽ những cổ phiếu này có thể chuyển thành tiền mặt tùy thích) nhiều hơn xấp xỉ bốn lần (tính theo đơn vị livre) so với tổng số tiền bằng vàng và bạc mà nước Pháp sử dụng trước đây. [255] Không có gì lạ khi lúc này, một số người bắt đầu dự đoán là giấy bạc sẽ mất giá và bắt đầu chuyển sang chi trả bằng vàng và bạc. Luôn chủ trương chuyên chế, phản ứng đầu tiên của Law là cưỡng bách. Các giấy bạc ngân hàng được tuyên bố là các đồng tiền pháp định. Việc xuất khẩu vàng và bạc, cũng như sản xuất và buôn bán các đồ vật bằng vàng và bạc bị cấm. Cho tới nghị quyết ngày 27/2/1720, sở hữu nhiều hơn 500 livre tiền kim loại đối với thường dân là bất hợp pháp. Chính quyền có quyền cưỡng chế bằng cách khám xét nhá của dân chúng. Voltaire gọi đây là "một đạo luật bất công nhất từng được ban hành" và là "giới hạn cuối cùng của sự phi lý độc tài". [256] Cùng lúc ấy, Law không ngừng đùa cợt với tỷ giá giữa giấy bạc với vàng và bạc. Ông ta thay đổi giá vàng 28 lần và giá bạc tận 35 lần từ tháng 9/1719 tới 12/1720 trong cố gắng làm cho giấy bạc trở nên hấp dẫn công chúng hơn so với tiền kim loại. Nhưng một chuỗi quy định đôi khi mâu thuẫn nhau như vậy chỉ làm công chúng thêm bối rối và minh họa cho xu hướng của chế độ chuyên chế tự đặt ra những quy luật kinh tế phù hợp cho mình. "Bằng một

phép lạ bí mật hoàn toàn mới," một nhà quan sát nhận xét sau đó, "các từ ngữ tập hợp lại thành những đạo luật không ai hiểu nổi, và bầu không khí đầy ắp những ý tưởng tối tăm và hão huyền." [257] Vàng và bạc được tự do xuất khẩu hôm trước và bị cấm hôm sau. Giấy bạc được in hết công suất trong hôm trước, nhưng đến hôm sau Law lại tìm cách hạn chế lượng cung tiền giấy ở mức 1,2 triệu livre. Hôm trước, giá sàn cổ phiếu Mississippi là 9.000 livre cho một cổ phiếu; tới hôm sau thì giá sàn không còn. Khi giá sàn bị xóa bỏ ngày 22/2, giá cổ phiếu giảm mạnh như dự đoán. Cho tới cuối tháng đó, giá cổ phiếu chỉ còn 7.825 livre. Ngày 5/3, có lẽ do áp lực của Nhiếp chính vương, Law lại thực hiện một cú lộn ngược khác, áp dụng lại giá sàn 9.000 livre và tái mở cửa văn phòng để mua cổ phiếu với mức giá này. Nhưng điều này có nghĩa là một lần nữa cái nắp chặn trên lượng cung tiền lại được gỡ ra - bất chấp lời khẳng định trong cùng sắc lệnh rằng "tiền giấy là thứ tiền không thể thay đổi giá trị", và bất chấp cam kết trước đó neo giữ cung tiền giấy ở mức 1,2 triệu livre. [258] Tới lúc này, các nhà đầu tư khôn ngoan đều rất mừng được đổi mỗi cổ phiếu của họ lấy 9.000 livre tiền mặt. Từ tháng 2 tới tháng 5/1720, lượng tiền giấy do công chúng nắm giữ tăng 94%. Trong cùng thời gian đó, lượng cổ phiếu do công chúng nắm giữ giảm xuống còn chưa đầy một phần ba tổng lượng cổ phiếu được phát hành. Và tất nhiên là chẳng bao lâu sau, toàn bộ số cổ phiếu sẽ đổ về Công ty, tạo ra một trận lụt tiền giấy mới và làm cho lạm phát tăng mạnh. Ngày 21/5, trong cố gắng tuyệt vọng nhằm tránh đổ vỡ, Law yêu cầu Nhiếp chính vương ban hành một sắc lệnh giảm phát, giảm giá chính thức cổ phiếu của công ty từng tháng một từ 9.000 livre xuống còn 5.000 livre và đồng thời, giảm một nửa lượng tiền giấy đang lưu hành. Ông ta cũng giảm giá tiền giấy, và như thế là bãi bỏ mệnh lệnh trước đó bảo đảm điều này sẽ không xảy ra. Đến đây thì những hạn chế của chủ nghĩa chuyên chế hoàng gia, nền tảng cho Hệ thống của Law, trở nên rõ ràng. Sự phẫn nộ đến kích động của công chúng đã buộc chính phủ phải bãi bỏ các biện pháp này chỉ 6 ngày sau khi ban bố. Nhưng tới lúc này thì tổn thất lòng tin vào Hệ thống đã không thể cứu vãn được nữa. Sau mấy ngày đầu phẳng lặng, giá cổ phiếu giảm không phanh từ 9.005 livre (ngày 16/5) xuống 4.200 (ngày 31/5). Các đám đông giận dữ tụ tập xung quanh Ngân hàng, khiến Ngân hàng khó lòng thỏa măn nhu cầu trao đổi tiền của họ. Người ta ném đá vỡ cửa sổ. 'Tổn thất lớn nhất' theo một nhà quan sát người Anh, "thuộc về những người dân của đất nước này và ảnh hưởng tới tất cả tầng lớp và tôn ti trật tự. Không thể diễn tả được hết sự bối rối và tuyệt vọng tột bậc chung của họ lúc này; và các vị hoàng thân quốc thích cũng như tất cả những người có tiếng tăm đều lên tiếng mạnh mẽ phản đối nó." [259] Law bị lên án công khai tại cuộc họp đặc biệt của Quốc hội. Nhiếp chính vương thoái lui, bãi bỏ sắc lệnh ngày 21/5.

Law xin từ chức nhưng lại bị bãi nhiệm thẳng thừng ngày 29/5. Ông ta bị giam lỏng tại nhà và những kẻ thù muốn ông bị tống vào ngục Bastille. Lần thứ hai trong đời mình, Law phải đối mặt với tù đày, và thậm chí có thể là cái chết. (Một ủy ban điều tra nhanh chóng tìm ra chứng cớ cho thấy việc phát hành tiền giấy của Law đã vượt quá ngưỡng cho phép và do đó có căn cứ để khởi tố.) Banque Royale đóng cửa. John Law giỏi thoát tội không kém gì giỏi những trò lừa. Người ta nhanh chóng nhận ra rằng ông ta là người duy nhất có thể giúp hệ thống tài chính không hoàn toàn sụp đổ - bởi trên thực tế, đó chính là Hệ thống của ông ta. Việc ông ta trở lại nắm quyền lực (trong cương vị khiêm tốn hơn là Tổng quản Thương mại) khiến thị trường cổ phiếu lên lại, trong đó cổ phiếu của Công ty Mississippi lên lại mức 6.350 livre vào ngày 6/6. Tuy nhiên, đây chỉ là van xả tạm thời. Ngày 10/10, chính phủ buộc phải tái sử dụng vàng và bạc cho các giao dịch trong nước. Giá cổ phiếu Mississippi quay lại đà sụt giảm không lâu sau đó, tụt xuống 2.000 livre trong tháng 9 và 1.000 trong tháng 12. Cơn hoảng loạn cùng cực đã không thể trì hoãn được nữa. Chính tại thời điểm này, Law - bị người dân coi là tội phạm và bị báo chí đả kích - rốt cuộc đã trốn khỏi nước Pháp. Ông ta có "buổi chia tay cảm động" với Quận công Orleans trước khi đi. "Thưa ngài," Law nói, "tôi thừa nhận là tôi đã phạm phải những sai lầm trầm trọng. Đó là bởi tôi cũng chỉ là con người, và tất cả mọi người đều có thể mắc sai lầm. Nhưng tôi xin tuyên bố là không có bất cứ hành động nào của tôi lại xuất phát từ ác tâm hay tính thiếu thành thực, và người ta sẽ không thể nào tìm thấy những tính cách đó trong toàn bộ việc làm của tôi." [260] Dẫu vậy, vợ và con ông ta vẫn không được phép rời khỏi nước Pháp trong khi ông ta đang bị điều tra. Như thể bị kiếm chọc vào, Bong bóng Mississippi lúc này đã vỡ, và âm thanh từ sức ép của vụ nổ vang vọng khắp châu Âu. Một nhà đầu tư Hà Lan tức giận đến nỗi ông ta đặt hàng từ Trung Quốc một loạt những chiếc đĩa để mỉa mai. Một đĩa có khắc dòng chữ: "Lạy Chúa, tất cả cổ phiếu của tôi đều vô giá trị!" Một dòng chữ khác còn trực diện hơn: "Cổ phiếu cứt, buôn bán gió." Với các nhà đầu tư Amsterdam, công ty của Law không khác gì buôn bán gió cả - trái ngược hoàn toàn với Công ty Đông Ấn Hà Lan buôn bán hiện vật như hương liệu và quần áo. Trong một tờ rơi biếm họa của Hà Lan, người ta viết: Đây là mảnh đất Mississippi tuyệt vời Nổi tiếng bởi những thương vụ cổ phiếu Bằng lừa đảo và gian manh Đã phá tan biết bao kho báu Dù người ta coi chúng thế nào Chúng chỉ là gió, là khói, không gì hơn. Một loạt bản khắc mang tính ngụ ngôn hài hước được làm ra và lưu hành

với tên gọi Cảnh tượng ngu xuẩn vĩ đại, mô tả những nhà môi giới chứng khoán cởi truồng đang ăn tiền xu và đại tiện ra cổ phiếu Mississippi; các nhà đầu tư điên loạn đang chạy tất tưởi trên phố Quincampoix, trước khi bị lôi tới nhà thương điên; và Law mãn nguyện băng qua những lâu đài lơ lửng trên không, trên một cỗ xe được hai con gà trống xứ Gô-loa ướt rượt kéo. [261] Bản thân Law khi ra đi cũng không hoàn toàn thoát khỏi thiệt hại về mặt tài chính. Ông ta rời khỏi nước Pháp trong tình trạng tay trắng, bởi đã đánh cuộc với Londonderry rằng cổ phiếu của Công ty Đông Ấn Anh sẽ giảm xuống mức 180 bảng. Tới tháng 4/1720, giá cổ phiếu này lại tăng lên 235 bảng Anh và tiếp tục tăng khi các nhà đầu tư tháo chạy khỏi thị trường Paris để đến bến cảng London có vẻ an toàn hơn (cho dù thị trường này lúc đó cũng đang rơi vào Bong bóng South Sea ngoạn mục không kém). Tới tháng 6, giá cổ phiếu ở mức 420 bảng, rồi giảm chút ít xuống còn 345 bảng vào tháng 8 là thời điểm hết hạn trò cá cược của Law. Chủ ngân hàng tại London của Law, ông George Middleton, cũng phá sản trong khi cố gắng thực hiện các nghĩa vụ nợ thuộc về khách hàng của mình. Tuy nhiên, những tổn hại cho nước Pháp không chỉ đơn thuần là về mặt tài chính. Bong bóng của Law và cú vỡ định mệnh của nó đã đẩy lùi sự phát triển tài chính cúa Pháp, khiến người Pháp không dùng tiền giấy và thị trường chứng khoán trong nhiều thế hệ. Khủng hoảng tài khóa của vương triều Pháp vẫn không thể được khắc phục, và cho tới hết thời kỳ trị vì của Louis XV cùng người kế nhiệm, Louis XVI, nhà vua phải sống theo kiểu giật gấu vá vai, lê qua các cải cách thất bại cho tới chỗ phá sản hoàng gia, và cuối cùng dẫn đến cách mạng. Có lẽ tầm vóc của thảm họa này được mô tả tốt nhất trong tác phẩm tranh khắc Tượng đài Hiến dâng Hậu thế (1721) của họa sĩ Bernard Picart. Ở bên tay trái là cảnh đội ngũ các nhà đầu tư Hà Lan không xu dính túi u sầu tiến vào bệnh viện, trại tâm thần và nhà tế bần. Nhưng cảnh tượng Paris ở bên tay phải mới thực sự là thảm họa. Một cơn mưa của Thần Tài rải xuống các cổ phiếu và quyền chọn Mississippi cho một đám đông túa ra từ phố Quincampoix, trong khi một chiếc xe do người da đỏ kéo chèn lên mình một kế toán viên bằng bánh xe khổng lồ của vận mệnh và hai người đàn ông đang cãi vã ở phía trước. [262]

Các nhà môi giới đang hiến tiền thành cổ phiếu Mississippi và gió: tranh khắc trong Cảnh tượng ngu xuẩn vĩ đại (1720) Ở Anh, trái lại, Bong bóng South Sea xảy ra đồng thời với nó có quy mô nhỏ hơn nhiều và số người bị thiệt hại cũng ít hơn - và một lý do quan trọng là do Công ty South Sea chưa bao giờ kiểm soát Ngân hàng Anh quốc tương tự như Law kiểm soát Banque Royale. Thực chất, kế hoạch South Sea của John Blunt - người có vai trò giống như Law ở Anh - là biến nhiều loại nợ chính phủ khác nhau, hầu hết đều được tạo ra để tài trợ cho Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, thành cổ phiếu của một công ty đã được phép độc quyền buôn bán với Đế quốc Tây Ban Nha ở Nam Mỹ. Sau khi đã đồng ý về giá chuyển đổi của lợi tức thường niên và các công cụ nợ khác, các giám đốc Công ty South Sea sẽ được hưởng lợi nếu họ có thể khiến những người đang nắm giữ lợi tức thường niên của chính phủ chấp nhận đổi lấy cổ phiếu South Sea ở mức giá thị trường cao, bởi vì điều này cũng có nghĩa là các giám đốc này sẽ có một lượng cổ phiếu dư thừa để bán cho công chúng. [263] Họ đã thành công trong việc này khi sử dụng các thủ thuật tương tự như Law ở Paris. Các cổ phiếu được chào bán cho công chúng thành bốn đợt, với giá tăng từ 300 bảng một cổ phiếu vào tháng 4/1720 lên mức 1.000 bảng vào tháng 6. Hình thức trả góp được chấp nhận, cổ phiếu cũng có thể được sử dụng làm thế chấp cho các khoản vay. Các khoản cổ tức nhiều nhặn được chi trả. Hưng phấn dần nhường chỗ cho điên cuồng: như nhà thơ Alexander Pope từng nhận xét, thật là "xấu hổ (trong Thời đại của Hy vọng và Núi

Vàng) nếu không thử Vận may". [264] Bernard Picart, Tượng đài Hiến dâng Hậu thế (1721) Tuy nhiên, khác với Law, Blunt và các cộng sự của ông đã vấp phải sự cạnh tranh từ phía Ngân hàng Anh, phía này đã nâng mức độ ưu đãi cho những người hưởng niên kim. Khác với Law, họ còn vấp phải sự đối lập chính trị của các thành viên đảng Whig [265] ở Nghị viện, việc đó đã đẩy cao mức hối lộ mà họ phải trao để có được một dự luật thuận lợi (chỉ riêng Bộ trưởng Tài chính đã kiếm được 249.000 bảng từ các hợp đồng cổ phiếu của mình). Và khác với Law, họ đã không thể nào tạo lập được vị thế độc quyền trên thị trường chứng khoán và thị trường tín dụng. Ngược lại, đã có một số lượng lớn các công ty mới - tổng cộng là 190 - tìm cách thu hút vốn trong năm 1720, khiến các giám đốc của South Sea buộc phải yêu cầu đồng minh của mình trong Nghị viện thông qua cái về sau gọi là Đạo luật Bong bóng nhằm hạn chế sự gọi vốn của công ty mới. [266] Đồng thời khi nhu cầu về tiền mặt xuất hiện bởi đợt quyên góp vốn cổ