phần lớn số của cải mà ông ta kiếm được từ việc chinh phục Bengal trở lại London qua đường Batavia và Amsterdam. [220] Là tập đoàn lớn đầu tiên trên thế giới, VOC có thể kết giữa lợi thế kinh tế nhờ quy mô (economies of scale) dẫn tới chi phí giao dịch thấp với cái mà các nhà kinh tế gọi là ngoại ứng mạng (network externalities), tức là lợi ích từ việc kết thông tin từ nhiều người làm công và các đại lý. [221] Cũng giống như Công ty Đông Ấn của Anh, thách thức lớn nhất của VOC là vấn đề người có vốn và người đại diện [222] : ấy là việc những người trực tiếp thực hiện giao dịch thương mại có thể buôn bán bằng tài khoản của mình, làm việc cẩu thả hay thẳng thừng lừa dối công ty. Thế nhưng vấn đề này phần nào được khắc phục nhờ một hệ thống đền bù đặc biệt, nối kết số tiền chi trả với các khoản đầu tư và doanh số bán, nhờ đó đặt ra mối ưu tiên dựa trên doanh số thay vì dựa vào lợi nhuận ròng. [223] Việc kinh doanh tỏ ra phát đạt. Tới thập niên 1620, 50 chiếc tàu của VOC trở về từ châu Á với hàng hóa trĩu nặng; tới thập niên 1690, số tàu này là 156. [224] Trong khoảng thời gian từ năm 1700 tới 1750, khối lượng vận chuyển của Hà Lan đi đường vòng qua Mũi Hảo Vọng trở về tăng gấp đôi. Cho tới năm 1760, con số này vẫn còn xấp xỉ ba lần lượng vận chuyển của Anh. [225]
Sự đi lên về mặt kinh tế và chính trị của VOC được thể hiện trên giá cổ phiếu của nó. Thị trường chứng khoán Amsterdam hiển nhiên dễ dao động do các nhà đầu tư phản ứng trước những tin đồn về chiến tranh, hòa bình và đắm tàu như những mô tả sinh động của người Do Thái dòng Sephardi là Joseph Penso de la Vega trong cuốn sách được đặt tên khéo léo Confusión de Confusiones (Hỗn độn của hỗn độn, 1688). Nhưng xu hướng lâu dài rõ ràng là đi lên trong hơn một thế kỷ kể từ ngày thành lập công ty. Từ năm 1602 tới 1733, cổ phiếu VOC tăng từ mức bình giá (100) tới mức giá cao nhất là 786, bất chấp từ năm 1652 cho tới Cách mạng Vinh quang năm 1688, công ty gặp phải sự thách thức của các đối thủ người Anh hiếu chiến. [226] Việc tăng giá trị vốn kéo dài như vậy, cùng với việc trả cổ tức thường xuyên và giá tiêu dùng ổn định [227] , đảm bảo cho các cổ đông chính như Dirck Bas trở nên rất giàu có. Ngay từ năm 1650, tổng số tiền chi trả cổ tức đã bằng tám lần đầu tư ban đầu, cho thấy tỷ suất lợi tức hằng năm đạt 27%. [228] Nhưng điều đáng ngạc nhiên là không hề xảy ra hiện tượng bong bóng ở Công ty Đông Ấn Hà Lan. Khác với bong bóng hợp đồng tương lai về hoa tulip Hà Lan vào các năm 1636-1637, việc đi lên của giá cổ phiếu VOC diễn ra dần dần, kéo dài trong hơn một thế kỷ, và mặc dù việc suy giảm diễn ra nhanh hơn, nhưng cũng phải mất sáu mươi năm, giá cổ phiếu này mới giảm xuống mức 120 vào tháng 12/1794. Sự thăng trầm này theo sát sự thăng trầm của Đế quốc Hà Lan. Giá cổ phiếu ở các công ty độc quyền thương mại khác, mặc dù bề ngoài tương tự như VOC, lại hết sức khác biệt: chúng tăng vọt và xuống dốc trong thời gian chỉ vài tháng. Để hiểu được tại sao, chúng ta cần phải trở lại với John Law. Đối với anh chàng nổi loạn người Scotland này, nền tài chính Hà Lan là một phát hiện mới. Law rất thích thú trước mối quan hệ giữa Công ty Đông Ấn, Ngân hàng Giao dịch và thị trường chứng khoán. Luôn bị hấp dẫn bởi những trò cờ bạc, Law thấy Beurs ở Amsterdam còn gây hứng thú hơn mọi sòng bạc. Anh ta kinh ngạc trước những mẹo mực của những người bán khống, lan truyền các tin đồn tiêu cực nhằm làm giảm giá cổ phiếu VOC, hay những chuyên gia buôn gió (windhandel), bán với mục đích đầu cơ các cổ phiếu mà thậm chí họ còn không sở hữu. Sáng kiến tài chính có mặt ở khắp nơi. Bản thân Law cũng phát hành chứng khoán cho một kế hoạch tài tình nhằm bảo hiểm cho những người mua xổ số quốc gia của Hà Lan khỏi mua phải xổ số hụt. Nhưng đối với Law, hệ thống tài chính Hà Lan vẫn chưa thực sự hoàn chỉnh. Trước hết, có vẻ như việc giới hạn số lượng cổ phiếu Công ty Đông Ấn trong khi thị trường quá ưa chuộng nó là một việc làm sai lầm. Law cũng ngạc nhiên trước cung cách bảo thủ của Ngân hàng Giao dịch Amsterdam. Việc phát hành "tiền ngân hàng" của nó đã hết sức thành công, nhưng hầu
hết số tiền này chỉ là các cột số liệu trong sổ sách của ngân hàng. Ngoài hình thức biên nhận cấp cho các thương nhân gửi tiền mặt vào ngân hàng thì số tiền này không hề hiện hữu về mặt vật chất. Một ý tưởng đã bắt đầu hình thành trong đầu óc Law về việc sửa đổi triệt để các định chế này, bằng cách kết các đặc điểm của một công ty độc quyền thương mại với một ngân hàng công phát hành tiền giấy tương tự như Ngân hàng Anh. Law nóng lòng muốn thử nghiệm toàn bộ hệ thống tài chính mới này tại một quốc gia ngờ nghệch nào đó. Nhưng là quốc gia nào? Đầu tiên, Law thử vận may ở Genoa bằng cách mua bán ngoại tệ và chứng khoán. Ông ta cũng sống một thời gian ở Venice, ban ngày buôn bán, ban đêm đánh bạc. Hợp tác cùng Bá tước Islay, ông ta tạo dựng được một danh mục đầu tư đáng kể trên thị trường chứng khoán London. Việc này cho thấy Law có nhiều mối quan hệ đáng kể. Nhưng cách hành xử của ông ta kéo theo nhiều tai tiếng. Phu nhân Catherine Knowles, con gái Bá tước Banbury, đóng vai vợ ông ta và sinh cho ông hai người con trong khi đã kết hôn với một người đàn ông khác. Năm 1705, ông ta đệ trình lên Quốc hội Scotland việc lập một ngân hàng mới. Ý tưởng này sau đó được xuất bản thành cuốn sách Money and Trade Considered (Cân nhắc về tiền tệ và thương mại). Ý tưởng trọng tâm của ông ta là ngân hàng mới này sẽ phát hành các tín phiếu có lãi, đóng vai trò tiền tệ thay thế cho tiền xu. Đề xuất này bị Quốc hội bác bỏ một thời gian ngắn trước khi Đạo luật Hợp nhất với nước Anh có hiệu lực. [229] Thất bại ở quê hương mình, Law đến Turin và năm 1711 được gặp Victor Amadeus II, Quận công Savoy. Trong cuốn The Piedmont Memorials (Những bản tấu Piedmont), ông ta một lần nữa cổ xướng ý tưởng tiền giấy. Theo Law, chỉ có lòng tin là cơ sở cho tín dụng nhà nước; nếu có lòng tin, tiền giấy cũng sẽ có tác dụng tương tự như tiền xu. "Tôi đã phát hiện ra bí mật của hòn đá giả kim," ông nói với một người bạn, "nó làm ra vàng từ giấy." [230] Ông Quận công thì e ngại và nói, "Tôi không đủ giàu để tự làm mình sạt nghiệp." Bong bóng đầu tiên Tại sao Law lại có cơ hội thử thuật giả kim tài chính của mình trước hết ở nước Pháp? Người Pháp dù sao đi nữa cũng biết rõ ông ta: năm 1708, Quận công Torcy, Ngoại trưởng của Louis XIV đã nhận định ông ta là tay joueur (cờ bạc) và có thể còn là gián điệp. Câu trả lời là các khó khăn tài chính của Pháp đang ở tình thế tuyệt vọng. Chìm trong các khoản nợ công khổng lồ - hậu quả các cuộc chiến tranh của Louis XIV, chính phủ Pháp đang ở bờ vực phá sản lần thứ ba trong chưa đầy một thế kỷ. Việc đánh giá lại các khoản nợ của hoàng gia trở nên cần thiết và điều này dẫn đến việc xóa bỏ và giảm đi
nhiều khoản nợ. Trên thực tế đó là sự vỡ nợ một phần. Mặc dù vậy, người ta vẫn phải phát hành thêm 250 triệu tín phiếu có phiếu trả lãi gọi là billet d'état để bù đắp cho thâm hụt thanh khoản. [231] Các khó khăn ngày càng nặng nề hơn với nỗ lực giảm khối lượng tiền xu bằng vàng và bạc, và điều này đã đẩy nền kinh tế vào tình trạng suy thoái. Trước tất cả các khó khăn này, Law khẳng định là mình có giải pháp. Tháng 10/1715, đề xuất đầu tiên của Law về việc thành lập một ngân hàng công phát hành tín phiếu được đệ trình lên hội đồng hoàng gia, nhưng đã bị bác bỏ do sự chống đối của Quận công Noailles trước đề nghị táo tợn của Law rằng ngân hàng này cũng đồng thời đóng vai trò quản lý ngân quỹ cho nhà vua và nhận về tất cả các khoản đóng thuế. Đề xuất thứ hai về một ngân hàng hoàn toàn của tư nhân thành công hơn. Banque Générale được thành lập dưới sự điều hành của Law vào tháng 5/1716. Ngân hàng này được phép phát hành tín phiếu trả bằng hiện vật (vàng hay bạc) trong thời hạn hai mươi năm. Mức vốn của ngân hàng là 6 triệu livre (gồm 1.200 cổ phiếu có trị giá 5.000 livre), trong đó ba phần tư sẽ được trả bằng các billet d'état lúc này đã phần nào mất giá (do vậy vốn thực sự của ngân hàng này sẽ vào khoảng 2.850.000 livre). [232] Đây có vẻ như là một dự án nhỏ, nhưng Law đã có sẵn một dự định lớn lao hơn và ông quyết tâm bán ý tưởng đó cho Quận công Orleans, người làm Nhiếp chính vương khi vua Louis XV còn nhỏ. Năm 1717, ông tiến thêm được một bước khi có chiếu chỉ rằng cần dùng tín phiếu của Banque Générale để trả cho tất cả các khoản thuế - biện pháp này ban đầu bị phản đối ở một số nơi nhưng bị chính phủ gần như áp đặt. Tham vọng của Law là khôi phục niềm tin cho kinh tế ở Pháp bằng cách thành lập một ngân hàng công theo mô hình Hà Lan, nhưng khác biệt ở chỗ ngân hàng này sẽ phát hành tiền giấy. Bởi vì tiền được đầu tư vào ngân hàng nên khoản nợ khổng lồ của chính phủ sẽ được hợp nhất. Đồng thời, tiền giấy sẽ giúp phục hồi nền thương mại ở Pháp và cùng với nó là sức mạnh kinh tế của nước Pháp. "Ngân hàng này không phải là ý tưởng duy nhất và cũng không phải là ý tưởng lớn nhất của tôi," ông ta nói với Nhiếp chính vương. "Tôi sẽ tạo ra một công trình khiến cả châu Âu kinh ngạc bởi những thay đổi mang đến cho nước Pháp - còn lớn lao hơn những thay đổi do việc phát hiện ra Ấn Độ..." [233] Law đã học tài chính ở nước Hà Lan cộng hòa, nhưng ngay từ đầu ông ta đã nhận ra nước Pháp chuyên chế mới là nơi thích hợp hơn cho cái sẽ được gọi là Hệ thống của ông ta. "Tôi cho rằng," ông ta viết, "một quân vương chuyên chế biết cách điều hành có thể vay mượn nhiều hơn và có được các nguồn vốn có lãi suất thấp hơn so với một vị quân vương bị hạn chế quyền thế." Đó chính là lý thuyết tài chính chuyên chế, dựa trên khẳng định rằng
"trong tín dụng cũng như trong quân sự và lập pháp, quyền lực tối thượng phải thuộc về một người duy nhất". [234] Cốt lõi của vấn đề là làm sao khiến cho tín dụng của hoàng gia lưu thông hiệu quả hơn trước đây, khi nhà vua cứ vay mượn tiền theo kiểu giật gấu vá vai để tài trợ cho các cuộc chiến. Theo kế hoạch của Law, nhà vua sẽ ủy quyền việc vay mượn của mình "cho một công ty thương mại, công ty này sẽ nắm giữ tất cả hàng hóa được mua bán ở vương quốc và toàn bộ sẽ được gộp lại làm một". Như lời của ông ta, toàn bộ quốc gia sẽ "trở thành một tổ chức thương nhân, dùng tiền mặt từ ngân hàng hoàng gia, nhờ đó tất cả các hoạt động thương mại, tiền tệ và hàng hóa được tái hợp nhất trong ngân hàng đó". [235] Như trường hợp Hà Lan cho thấy, đế quốc đóng vai trò quan trọng trong chiến lược của Law. Theo ông ta, những nỗ lực phát triển các thuộc địa của Pháp là quá khiêm tốn. Do vậy, ông ta đề xuất đảm nhận mối quan hệ thương mại của Pháp với lãnh thổ Louisiana, một mảnh đất mênh mông nhưng hoàn toàn chưa phát triển trải dài từ đồng bằng Mississippi cho tới miền Trung Tây của Mỹ - có diện tích gần bằng một phần tư nước Mỹ ngày nay. Năm 1717, một "Công ty miền Tây" (Compagnie d'Occident) mới thành lập nhận được độc quyền thương mại với Louisiana (cũng như quyền kiểm soát các công việc nội bộ của thuộc địa này) trong thời gian 25 năm. Vốn của công ty này được cố định ở mức 100 triệu livre, một khoản tiền lớn chưa từng thấy ở Pháp. Mỗi cổ phiếu của công ty được định giá 500 livre, và người ta khuyến khích người Pháp, không phân biệt cấp bậc, cũng như người nước ngoài, mua chúng (theo cách trả dần) bằng các billet d'état. Những billet d'état này sẽ được hoàn trả và hoán đổi thành các rente (trái phiếu trọn đời) với lãi suất 4%. Tên của Law đứng đầu danh sách các đốc chính của công ty này. Quả thực là ban đầu cũng có sự chống đối với Hệ thống của Law. Quận công Saint-Simon đã nhận xét một cách khôn ngoan rằng: Một tổ chức kiểu này có thể tự thân tốt đẹp, nhưng chỉ trong một nền cộng hòa hay một nền quân chủ như tại Anh, nơi các vấn đề tài chính chỉ được kiểm soát bởi những người cung cấp và họ chỉ cung cấp ở mức nào mà họ cảm thấy thoải mái. Nhưng trong một nhà nước yếu ớt, hay thay đổi và chuyên chế như ở Pháp, hệ thống đó sẽ thiếu tính ổn định; bởi lẽ nhà vua... có thể lật đổ Ngân hàng - cám dỗ quá lớn, đồng thời cũng quá dễ dàng . [236] Như thể để kiểm nghiệm nhận xét này, vào đầu năm 1718 Nghị viện thành phố Paris đã tấn công quyết liệt Bộ trưởng Tài chính mới René D'Argenson (và cả ngân hàng của Law) sau khi bộ trưởng này ra lệnh giảm giá trị đồng tiền xu 40% và điều này, theo lời Nghị viện phản ánh, đã gây ra "sự hỗn loạn vừa quá lớn vừa khó hiểu đến nỗi người ta không thể biết gì về nó". [237] Trong khi đó, một công ty đối thủ do anh em nhà Pâris lập ra tỏ ra
thành công hơn Công ty miền Tây của Law trong việc thu hút nhà đầu tư. Thế nhưng, đúng với phong cách chuyên quyền, Nhiếp chính vương đã áp đặt đặc quyền của hoàng gia xuôi theo mong muốn và lợi ích của Law. ("Lợi ích của quyền lực chuyên chế thật vĩ đại làm sao" ông ta nhận xét, "đối với một định chế mới hình thành phải chịu nhiều phản đối từ đất nước chưa hoàn toàn quen với nó!") [238] Thêm nữa, từ cuối năm 1718, chính phủ đã trao nhiều đặc quyền cho Công ty miền Tây nhằm làm tăng sức hấp dẫn cho các cổ phiếu của nó. Tới tháng 8, công ty này có quyền thu tất cả thu nhập từ thuốc lá. Trong tháng 12, nó giành được đặc quyền mua bán trước của Công ty Senegal. Nhằm tăng thêm vị thế của Law, ngân hàng Banque Générale được sự chứng nhận của hoàng gia: nó trở thành Banque Royale (Ngân hàng Hoàng gia) vào tháng 12/1718 và trên thực tế trở thành ngân hàng trung ương đầu tiên của nước Pháp. Nhằm làm tăng sức hấp dẫn cho ngân phiếu của nó, các ngân phiếu này có thể được đổi lấy écu de banque (tương đương một lượng bạc cố định) hay lấy các livre tournois phổ biến hơn (một đơn vị kế toán có giá trị tính ra vàng và bạc không cố định). Tuy nhiên, vào tháng 7, giấy bạc écu bị chấm dứt và rút khỏi lưu thông, [239] trong khi một sắc lệnh vào ngày 22/4/1719 chỉ rõ không nên để giấy bạc "giảm giá" định kỳ giống như bạc. [240] Quá trình chuyển đổi từ tiền xu sang tiền giấy đã bắt đầu. Trong khi đó, Công ty miền Tây tiếp tục mở rộng. Vào tháng 5/1719, công ty này tiếp quản các công ty Đông Ấn và Trung Hoa, để trở thành Công ty Đa Ấn (Compagnie des Indes), thường được biết đến với cái tên Công ty Mississippi. Vào tháng 7, Law được đảm bảo sẽ nhận được lợi nhuận từ xưởng đúc tiền hoàng gia trong thời hạn chín năm. Tới tháng 8, ông ta giành được quyền thầu thu thuế gián tiếp từ tay một nhà tài phiệt đối thủ, người nhận được quyền này một năm trước đó. Trong tháng 9, công ty của Law đồng ý cho nhà vua vay 1,2 tỷ livre để trả toàn bộ các khoản nợ của hoàng gia. Một tháng sau đó Law có được quyền kiểm soát đối với nguồn thuế trực thu. Law tự hào với Hệ thống của mình. Những gì tồn tại trước đây, ông ta viết, không vượt quá "một phương pháp thu và chi". Trái lại, giờ đây, "bạn có một chuỗi các ý tưởng hỗ trợ lẫn nhau, và chúng càng lúc càng thể hiện rõ hơn nguyên tắc xuất phát của chúng". [241] Nói theo ngôn ngữ hiện đại, điều mà Law muốn thực hiện là tăng phát (reflation). Nền kinh tế Pháp đã rơi vào tình trạng suy thoái năm 1716 và việc Law mở rộng cung tiền bằng giấy bạc rõ ràng đã tạo ra được sự kích thích cần thiết. [242]
Đối tượng của đầu cơ: cổ phiếu một