phần lớn những cảm xúc cơ bản của chúng ta đều phản ánh mặt tối của trải nghiệm làm người? Nếu có nhiều cảm xúc gây phiền toái cho chúng ta như vậy nhưng đồng thời chúng vẫn hữu ích để có thể giúp chúng ta vượt qua quá trình chọn lọc tự nhiên, phải chăng điều này có nghĩa là ngay cả những cảm xúc tiêu cực và khó chịu cũng có ý nghĩa riêng của nó? Phải chăng đây là lý do chúng ta không nên tránh né mà nên đón nhận những cảm xúc đó như một phần hữu ích của cuộc sống dù đôi khi chúng khiến chúng ta cảm thấy không thoải mái? Đúng vậy. Chính xác là như vậy. Tuy nhiên, đa số chúng ta đều không học được cách đón nhận và sống với tất cả cảm xúc của mình. Hầu hết chúng ta sử dụng các hành vi mặc định với hy vọng có thể làm lệch hướng hoặc ngụy trang những cảm xúc tiêu cực để chúng ta không phải đối mặt với chúng. Một số người khác thì đắm chìm trong những cảm xúc này và không thể thoát ra được. Hoặc chúng ta cố gắng đối phó với nghịch cảnh và cảm xúc khó chịu bằng sự hoài nghi, mỉa mai hoặc châm biếm để không phải thừa nhận rằng có những cảm xúc đáng được xem xét nghiêm túc. (Như triết gia người Đức Nietzsche từng nói: “Những câu nói đùa chính là mồ chôn của cảm xúc”.) Bên cạnh đó, có những người cố lờ đi cảm xúc của mình và “rũ sạch nó”, như lời một bài hát của ca sĩ Taylor Swift. Khi chúng ta cố gắng “thoát khỏi móc câu” bằng cách giết chết cảm xúc của mình, nạn nhân thật sự chính là hạnh phúc và sức khỏe của chúng ta. Để xem những phản ứng của bạn thuộc nhóm nào trong số các giải pháp kém hiệu quả nói trên, hãy thử trả lời cho các tình huống này: Tình huống 1: Sếp thông báo về một sự thay đổi khiến bạn thất vọng. Bạn rất có thể sẽ:
33 A. Bỏ qua sự thất vọng và tức giận của mình. Cảm xúc này sẽ từ từ biến mất và bạn có nhiều việc khác cần giải quyết. B. Ngẫm nghĩ mãi về những lời bạn sẽ nói với sếp, tập dượt trong đầu hết lần này đến lần khác những câu như “Mình sẽ nói...” và “Sếp sẽ nói…”. C. Dành thời gian nghĩ xem tại sao sự thay đổi đó lại khiến bạn phiền lòng, lên kế hoạch nói rõ chuyện này với sếp và sau đó trở lại với công việc. Tình huống 2: Đứa con ba tuổi của bạn để đồ chơi trên sàn nhà. Bạn về nhà sau một ngày làm việc căng thẳng, đạp phải món đồ chơi và trượt chân. Bạn lớn tiếng la con. Sau đó, bạn có nhiều khả năng sẽ: A. Xua đi sự khó chịu và tự nhủ: “Không sao, mình chỉ vừa có một ngày dài mệt mỏi mà thôi”. B. Tự trách bản thân cả buổi tối vì đã quát mắng con, tự hỏi tại sao mình luôn phản ứng như vậy và kết luận rằng mình là bậc phụ huynh tồi tệ nhất thế giới. C. Tâm sự với người bạn đời về ngày căng thẳng mà bạn vừa trải qua, nhận ra phản ứng với con trai bắt nguồn từ sự thất vọng của bạn với sếp. Ôm con, xin lỗi con và dỗ con ngủ. Tình huống 3: Bạn đang đau khổ vì chuyện tình yêu tan vỡ. Bạn sẽ: A. Đi chơi với bạn bè để tự khiến mình phân tâm. Bạn thậm chí có thể gặp gỡ đối tượng mới nào đó. Những việc này giúp làm tê liệt nỗi đau. B. Lủi thủi ở nhà và tự hỏi bạn có thể làm gì khác đi. Tại sao bạn luôn dở tệ trong chuyện tình cảm? C. Cảm thấy buồn bã trong một thời gian. Viết về trải nghiệm này hoặc trò chuyện với bạn bè và rút ra bài học từ lần tan vỡ này. Nếu đa số câu trả lời của bạn là A, bạn là kiểu người Đóng Chai Cảm Xúc. Người Đóng Chai cố gắng tháo gỡ vướng mắc bằng cách gạt cảm xúc sang một bên và tiếp tục làm những công việc khác. Họ có khuynh hướng xua đi những cảm xúc không mong muốn vì chúng khiến họ không thoải mái hoặc mất tập trung, hoặc vì họ nghĩ rằng mình sẽ có vẻ yếu ớt hoặc sẽ bị xa lánh nếu không tỏ ra vui vẻ và hoạt bát. Nếu phản ứng theo kiểu Đóng Chai và là người ghét công việc, có thể bạn sẽ cố gắng hợp lý hóa những cảm xúc tiêu cực bằng cách tự nhủ: “Ít ra thì tôi cũng có công ăn việc làm”. Nếu không hài lòng với chuyện tình cảm, bạn có thể sẽ đắm chìm trong một dự án công việc mà mình phải hoàn thành. Nếu đang bận rộn chăm sóc người khác đến mức bỏ quên bản thân, bạn có thể sẽ gạt nỗi buồn hoặc sự căng thẳng sang một bên bằng cách tự nhủ “rồi sẽ đến lúc mình có thời gian cho bản thân”. Nếu nhân viên của bạn đang rất lo lắng về việc cắt giảm ngân sách và vấn đề tái cơ cấu, có khả năng bạn sẽ tránh nói về những chủ đề đó vì sợ khuấy động những cảm xúc khó chịu trong lòng họ.
34 Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng không phải lúc nào các hành xử của chúng ta cũng theo quy tắc giới tính, nhưng đàn ông thường có khuynh hướng “đóng chai” hơn phụ nữ. Vào những năm 1990, khi tôi bắt đầu học tâm lý học, có vẻ những quyển sách viết về sự khác biệt trong cách biểu lộ cảm xúc giữa nam và nữ rất thịnh hành. Quyển Men Are From Mars, Women Are From Venus (Đàn ông sao Hỏa, đàn bà sao Kim) của chuyên gia tư vấn về các mối quan hệ John Gray đã bán được mười triệu bản. Một quyển sách thành công vang dội khác thời đó là You Just Don’t Understand (tạm dịch: Không thể hiểu) của Deborah Tannen, bàn về những cách khác nhau mà đàn ông và đàn bà sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp - hoặc để không giao tiếp - với nhau. Ngày nay, bạn có thể thấy người ta châm biếm kiểu giao tiếp rập khuôn này qua những vở hài kịch hoặc các phim ngắn. Đoạn phim hài ngắn được trình chiếu trên Internet It’s Not About the Nail (tạm dịch: Không phải vì cây đinh) là một ví dụ điển hình. Trong phim này, một cô gái trẻ than thở với bạn trai về nỗi buồn bực của cô: “Anh hiểu áp lực này không? Em có thể cảm nhận nó ngay trong đầu mình, cứ liên tục như vậy. Em không biết cảm giác này có bao giờ dừng lại không nữa”. Máy quay lia sang trái và người ta thấy một cây đinh dài khoảng năm xăngti-mét nhô ra từ trán cô gái. Bạn trai của cô thản nhiên: “Đúng là có một cây đinh đang ló ra từ trong đầu em”. “Đây không phải là chuyện cây đinh!”, cô gái gào lên. “Anh đừng cố chỉ ra vấn đề. Anh lúc nào cũng làm như vậy. Anh luôn cố xử lý mọi thứ trong khi em chỉ cần anh lắng nghe em nói.” Chàng trai thở dài và lần này anh thử nói cách khác: “Chuyện này nghe có vẻ áp lực thật đấy. Anh rất tiếc”. “Đúng vậy đó. Cảm ơn anh”, cô gái đáp. Sau đó cô rướn người qua để hôn bạn trai và cây đinh cứ vậy đâm sâu hơn vào trán của cô. “Ui da!” Video này mang lại tiếng cười vì nó phản ánh một phần sự thật, đó là nam giới thường được xem là những người tập trung giải quyết vấn đề, còn nữ giới là những sinh vật giàu cảm xúc hơn. Anh chàng bạn trai tóc vàng trong video thể hiện hành vi kinh điển của kiểu “đóng chai”: tóm gọn vấn đề, đẩy nó sang một bên, tiếp tục xử lý những chuyện khác. Hành động, hành động, hành động! Bạn gái của anh thật sự có một cây đinh trên trán và anh cần chỉ ra chuyện đó để tìm cách khắc phục. Vấn đề của khuynh hướng “đóng chai” là việc bỏ qua những cảm xúc khó chịu không giúp chúng ta giải quyết gốc rễ của vấn đề. (Đúng, cây đinh gây ra
35 cơn đau, nhưng tại sao cây đinh lại cắm vào đầu cô gái?) Những vấn đề sâu xa hơn vẫn còn y nguyên. Tôi đã không ít lần gặp những người Đóng Chai mà sau nhiều năm, họ bỗng nhận ra họ vẫn làm công việc khổ sở đó, vẫn ở trong mối quan hệ hoặc hoàn cảnh tồi tệ như họ đã từng trải qua trước đây. Họ quá tập trung vào việc tiến về phía trước và làm những việc “phải làm” đến mức bỏ bê cảm xúc chân thực của mình suốt nhiều năm, và do đó, họ không đạt được bất kỳ sự thay đổi nào đáng kể. Một khía cạnh khác của khuynh hướng “đóng chai” là cố gắng suy nghĩ tích cực để đẩy những ý nghĩ tiêu cực ra khỏi tâm trí. Thật không may, cố gắng không làm việc gì đó thường chỉ khiến chúng ta hao tổn thêm tâm trí. Bên cạnh đó, nếu để ý, bạn sẽ thấy khi cố gắng xem nhẹ hoặc phớt lờ những suy nghĩ và cảm xúc nào đó, chúng ta chỉ càng khiến chúng âm ỉ chờ ngày bùng lên. Trong một nghiên cứu vô cùng đơn giản nhưng rất nổi tiếng do nhà tâm lý học xã hội Daniel Wegner thực hiện, một nhóm người tham gia được yêu cầu không nghĩ về gấu trắng, nhưng kết quả là họ đã thất bại thảm hại với nhiệm vụ đó. Trên thực tế, sau khi yêu cầu “không nghĩ về gấu trắng” được hủy bỏ thì nhóm này vẫn nghĩ về gấu trắng nhiều hơn hẳn so với nhóm đối chứng, tức là nhóm hoàn toàn không nhận được yêu cầu này. Bất kỳ ai đang trong chế độ ăn kiêng và thèm một chiếc bánh kem sô-cô-la đều hiểu sự phản tác dụng của câu “chỉ cần không nghĩ tới là được” và các chiến lược né tránh tương tự khác. Trớ trêu ở chỗ khuynh hướng Đóng Chai khiến chúng ta cảm thấy mình nắm quyền kiểm soát, trong khi thật ra thì nó ngăn không cho chúng ta kiểm soát. Thứ nhất, chính những cảm xúc của bạn mới đang kiểm soát tình hình. Thứ hai, những cảm xúc bị đè nén thường không tránh khỏi bị bộc lộ theo những cách không mong đợi, một quá trình mà các nhà tâm lý học gọi là rò rỉ cảm xúc. Ví dụ, bạn tức giận với anh trai và cố gắng kiềm chế cơn giận đó. Thế nhưng sau khi uống một ly rượu vang trong bữa tiệc tối của gia đình, bạn buột miệng nói ra một câu khó nghe. Giờ thì bạn đã tạo ra một cơn “sóng gió gia đình”. Một ví dụ khác: bạn lờ đi nỗi thất vọng khi vuột mất cơ hội thăng tiến tại nơi làm việc, và sau đó một vài ngày, bạn nhận ra mình khóc nức nở như một đứa trẻ khi xem bộ phim Armageddon (Ngày tận thế) lần thứ mười. Đó là mặt nguy hiểm của khuynh hướng Đóng Chai. Hành vi “đóng chai” thường được thực hiện với những ý định tốt đẹp nhất và đối với người có đầu óc thực tế thì cách này có vẻ hiệu quả. Chúng ta tự nhủ: “Hãy suy nghĩ tích cực”, “Hãy tiến về phía trước” và “Bắt tay vào việc đi”. Và bùm, chỉ cần như thế là những cảm xúc không mong muốn dường như đã tan biến. Nhưng thật ra thì những cảm xúc đó chỉ “lặn” sâu xuống và có thể trồi lên bất cứ lúc nào. Không những vậy, áp lực đè nén mà những cảm xúc này phải
36 gánh chịu trước đó thường khiến cho quá trình trồi lên của chúng mãnh liệt đến mức không thể tưởng tượng được. Không có gì lạ khi phản ứng “đóng chai” có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến các mối quan hệ. “Chúng tôi vừa cãi nhau rất to, thế mà anh ấy vẫn đi làm như thể không có chuyện gì xảy ra”, vợ của một người Đóng Chai than phiền. “Anh ấy không hề quan tâm đến mối quan hệ này!” Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học nhận thấy cách phản ứng Đóng Chai làm tăng huyết áp của người khác, ngay cả khi những người đó không biết người Đóng Chai đang “đóng chai”. Hãy tưởng tượng lúc các luật sư chuyên phụ trách các vụ ly hôn biết về nghiên cứu này mà xem: “Thưa quý tòa, chồng của khách hàng của tôi sắp khiến cô ấy lên cơn đau tim bởi vì anh ta không chịu thể hiện cảm xúc của mình!”. Mắc kẹt trong vòng xoáy giận dữ Nếu các đáp án bạn chọn trong