phần lớn chúng đều là sự pha lẫn phức tạp giữa đánh giá và nhận định, sau đó bị cường điệu bởi cảm xúc. Trong số đó, một số suy nghĩ là tích cực và hữu ích, còn số khác thì tiêu cực và vô ích. Nhưng dù thuộc trường hợp nào thì tiếng nói bên trong của chúng ta cũng hiếm khi trung lập hoặc vô tư.
17 Ví dụ, hiện tại tôi đang ngồi tại bàn làm việc viết quyển sách này với tiến độ khá chậm. “Tôi đang ngồi tại bàn làm việc” là một suy nghĩ đơn giản và dựa trên thực tế. “Tôi đang viết một quyển sách” và “Tiến độ viết sách của tôi chậm” cũng vậy. Đến lúc này thì vẫn ổn. Nhưng ngay sau đó, những câu tường thuật thực tế của tôi đều rất dễ bị lệch theo hướng nhận định theo quan điểm cá nhân. Câu chuyện tôi tự kể cho mình có thể dễ dàng trở thành chiếc móc câu, khiến tôi bị mắc vào một ý nghĩ không đáng tin và chưa được kiểm chứng, để rồi chật vật vùng vẫy như cá sắp bị lên thớt. “Tôi viết quá chậm” chính là câu tự chỉ trích nhanh chóng theo sau “Tiến độ viết sách của tôi chậm”. Sau đó, câu “Tôi viết chậm hơn hầu hết các tác giả khác” xuất hiện và biến suy nghĩ thực tế ban đầu thành một phép so sánh. “Tôi bị tụt lại phía sau” mang đến cảm giác lo lắng. Cuối cùng, một câu tự kết tội sẽ tổng kết lại mọi thứ: “Tôi đã tự lừa dối mình khi cho rằng có thể hoàn thành quyển sách đúng kỳ hạn. Tại sao tôi không thể thành thật với bản thân hơn? Tôi thất bại rồi”. Đó quả là một kết luận hoàn toàn lệch khỏi ý nghĩ bám sát thực tế ban đầu của tôi: Tôi đang ngồi ở bàn làm việc, chậm rãi viết một quyển sách. Để thấy người ta có thể dễ dàng trượt từ một dữ kiện thực tế sang ý kiến cá nhân, từ ý kiến cá nhân sang phán xét và lo lắng như thế nào, hãy thử làm bài tập tư duy bên dưới. Hãy lần lượt nghĩ về các gợi ý sau đây: Điện thoại di động của bạn Nhà của bạn Công việc của bạn Gia đình bên vợ/chồng của bạn Vòng eo của bạn Khi bạn tự do nghĩ về những gợi ý trên, một số suy nghĩ của bạn có thể có căn cứ thực tế. “Tuần trước tôi đã ăn tối với mẹ chồng” hoặc “Tôi có một dự án phải hoàn thành vào thứ Hai”. Nhưng sau đó bạn hãy xem những ý kiến, đánh giá, sự so sánh và nỗi lo lắng sẽ nhanh chóng xuất hiện và quấy nhiễu suy nghĩ của bạn như thế nào: Điện thoại di động của tôi… cần nâng cấp. Ngôi nhà của tôi… luôn bừa bộn. Công việc của tôi… là nguồn cơn của mọi căng thẳng. Mẹ chồng tôi… quá nuông chiều bọn trẻ. Vòng eo của tôi… tôi phải ăn kiêng lại thôi. Trong các hội thảo, tôi thỉnh thoảng đề nghị những người tham gia hãy liệt kê các tình huống khó khăn cùng với những suy nghĩ và cảm xúc mà họ có khi ở trong tình huống đó thành một bản kê ẩn danh. Dưới đây là một số “lời tự thuật”
18 mà một nhóm giám đốc điều hành thành đạt đã liệt kê trong buổi hội thảo gần đây, cùng với tình huống dẫn đến lời tự thuật đó: • Thấy người khác thành công: “Tôi không đủ giỏi. Tại sao người thành công không phải là tôi?” • Làm việc đầu tắt mặt tối: “Đời tôi thật thất bại. Mọi thứ xung quanh tôi là một mớ bòng bong, còn các con tôi thì oán trách tôi vì không dành thời gian quây quần với gia đình.” • Thực hiện một nhiệm vụ khó: “Tại sao nhiệm vụ này lại khiến tôi mất nhiều thời gian như vậy!? Nếu tôi có tài thì tôi đã có thể làm nhanh hơn rồi chứ!” • Hụt cơ hội thăng chức: “Tôi thật ngu xuẩn và thảm hại. Tôi đã để người khác cướp mất cơ hội.” • Được yêu cầu làm một việc chưa từng làm trước đây: “Tôi thấy sợ. Chuyện này sẽ không thể thành công đâu.” • Tham dự một buổi gặp gỡ xã giao: “Tôi sẽ luống cuống và người ta sẽ nhìn tôi như người rừng cho mà xem.” • Bị cấp trên phê bình: “Tôi sẽ bị sa thải mất.” • Gặp bạn cũ: “Tôi là kẻ thất bại. Bạn bè cũ đều có cuộc sống thú vị hơn tôi. Và họ cũng kiếm được nhiều tiền hơn tôi!” • Đang cố gắng giảm cân: “Tôi thật xấu xí. Tôi nên bỏ cuộc cho rồi. Ai trong căn phòng này cũng đều ưa nhìn hơn tôi.” Và đây là một gợi ý về lý do chuỗi suy nghĩ của chúng ta rất dễ chuyển từ “trung lập” sang “mắc câu”: “Một con vịt xòe ra hai_________.” “Cái cánh”, đúng không? Hai từ này tự động nảy ra trong đầu bạn mà không gặp chút khó khăn nào cả. Lý do chúng ta khó tránh được tình trạng “mắc câu” là vì có quá nhiều phản ứng của chúng ta đều là phản xạ tự nhiên. “Mồi câu” thường là một tình huống bạn gặp trong cuộc sống hằng ngày. Đó có thể là một cuộc trò chuyện căng thẳng với sếp, một lần gặp gỡ họ hàng mà bạn đang lo lắng, một bài thuyết trình sắp diễn ra, cuộc thảo luận với người bạn đời về vấn đề tiền bạc, bảng điểm đáng ngại của con hoặc đơn giản chỉ là bị kẹt xe trong giờ cao điểm. Trong những tình huống đó, phản ứng tự động của bạn sẽ xuất hiện. Bạn có thể nói lời mỉa mai, ngắt kết nối và tránh né cảm xúc của mình, trì hoãn, bỏ đi chỗ khác, nghĩ ngợi ủ ê hoặc gào thét tức giận. Khi tự động đưa ra những phản ứng bất lợi thì bạn đã bị mắc câu. Kết quả này dễ đoán như hai từ “cái cánh” mà bạn lập tức nghĩ tới khi nghe “một con vịt…” vậy. Mồi câu treo lủng lẳng ngay trước mặt và bạn không chút do dự đớp lấy nó. Quá trình mắc câu của bạn bắt đầu khi bạn chấp nhận những suy nghĩ của mình như thể chúng là sự thật.
19 “Tôi không giỏi làm việc này. Tôi luôn làm nó rối tung lên.” Thường thì sau đó bạn bắt đầu tránh những tình huống gợi lên các suy nghĩ đó. “Tôi không cố gắng làm việc này nữa đâu.” Hoặc bạn có thể quanh quẩn mãi với suy nghĩ đó. “Lần trước tôi đã cố gắng làm nhưng kết quả thật đáng xấu hổ.” Có những lúc bạn nghe theo lời khuyên của bạn bè hoặc người thân và cố gắng xua tan những suy nghĩ này. “Tôi không nên có những suy nghĩ như thế này. Lối suy nghĩ này hoàn toàn phản tác dụng.” Hoặc bạn sẽ tự lên tinh thần và buộc mình phải làm những việc mình sợ, cho dù khi đó bạn đang bị thôi thúc bởi “móc câu” chứ không phải bởi một động lực mà bạn thật lòng coi trọng. “Tôi phải cố gắng. Tôi phải học cách thích chuyện này, ngay cả khi nó làm tôi tổn thương vô cùng.” Tất cả những tiếng nói huyên thuyên trong nội tâm này không chỉ làm bạn đi sai đường mà còn rút cạn nguồn lực tinh thần quan trọng mà lẽ ra bạn có thể sử dụng cho những mục đích tốt đẹp hơn. Bên cạnh đó, còn có một yếu tố khác làm tăng thêm sức hấp dẫn của những suy nghĩ “mồi câu”, đó là có quá nhiều thói quen tư duy của chúng ta thật sự có khuynh hướng hòa làm một với cảm xúc và tạo ra phản ứng ở mức độ cao hơn rất nhiều. Giả sử bạn đang học một ngôn ngữ của các thiên hà. Theo ngôn ngữ đó thì một trong hai hình trên được gọi là “bouba” và hình còn lại là “kiki”. Giáo viên yêu cầu bạn đoán xem hình nào mang tên gì. Khả năng cao là bạn chọn hình bên trái là “kiki” và hình bên phải là “bouba”. Các tác giả của thử nghiệm này, V. S. Ramachandran và Edward Hubbard, nhận thấy có 98% người tham gia đã trả lời theo cách trên. Ngay cả những em bé hai tuổi chưa học các quy tắc ngôn ngữ và không nói tiếng Anh vẫn có cùng lựa chọn như vậy. Đó có vẻ là khuynh hướng chung được khắc ghi trong bộ não con người, cho dù họ ở học xá của Ramachandran ở Đại học California thuộc thành phố San Diego nước Mỹ, dưới những bức tường đá của Jerusalem, hay tại khu dân cư nói tiếng Swahili biệt lập bên Hồ Tanganyika ở miền trung châu Phi. Bất kể có ngôn ngữ, nền văn hóa hay hệ thống chữ viết thế nào, chỉ vài giây sau khi được cho xem hai biểu tượng trên, trung tâm thính giác của người tham gia sẽ xác định
20 từ “kiki” phản ánh những nét sắc nhọn, còn từ “bouba” tương ứng với những đường cong mềm mại và tròn trịa hơn. Sự liên tưởng một hình dạng nhất định với một âm thanh nhất định được cho là xảy ra một