chương chỉ vì đã đến tham gia cuộc thi. Thật không may, những nỗ lực kể trên của cha mẹ khiến năng lực học hỏi và phát triển từ các trải nghiệm (và sai lầm) của trẻ bị đánh giá thấp, đồng thời có thể gây ra một loạt các hậu quả ngoài dự đoán, thường là theo hướng ngược lại với những gì chúng ta mong đợi. Nguyên nhân thứ nhất là sự tập trung vào thành tích khiến chúng ta có định nghĩa rất hẹp về thành công, chẳng hạn như cho rằng thành công nghĩa là tìm được một công việc có mức thu nhập ổn định. Con đường thành công hạn hẹp này lại càng không đáng tin hơn khi nó được vạch ra cho một thế
161 giới tĩnh, trong khi theo dự đoán thì 65% các bé học sinh tiểu học hiện nay có thể sẽ làm những công việc mà bây giờ còn chưa được phát minh ra, và đã có rất nhiều bằng chứng củng cố xu hướng này. Rất nhiều công việc mà chúng ta đang làm hiện nay không hề tồn tại vào thời điểm mười năm trước, và tốc độ tạo ra những công việc mới chỉ có tăng chứ không hề giảm. Tệ hơn, ngày càng có nhiều những đứa trẻ làm “đúng” mọi điều mà nhà trường dạy, đạt thành tích học tập xuất sắc, thi đậu vào những trường đại học danh giá và dễ dàng tốt nghiệp loại ưu, nhưng lại hoàn toàn vụng về trong cuộc sống. Chúng không biết phải ứng xử như thế nào với một người bạn cùng phòng có thói quen bừa bộn, với người mà chúng đang yêu đơn phương, hoặc với những bậc phụ huynh liên tục đến kiểm tra tình hình của con mà không báo trước. Trong quyển sách How to Raise an Adult (tạm dịch: Làm thế nào để nuôi dạy một người trưởng thành), phó giám đốc marketing của Đại học Stanford, Julie Lythcott-Haims, đã gọi những sinh viên nói trên là “người không có kỹ năng sinh tồn”. Bà viện dẫn các nghiên cứu cho thấy những sinh viên này thường có tỷ lệ bị trầm cảm và lo lắng tương đương với những đứa trẻ vị thành niên trong trung tâm giáo dưỡng, cũng như ít cởi mở với những ý tưởng mới và hiếm khi có được cảm giác thỏa mãn trong cuộc sống. Một hậu quả khác của hành vi bảo bọc con quá mức là đứa trẻ có thể nghĩ rằng để có được tình yêu của cha mẹ thì mình phải cư xử theo một cách nào đó. Điều này dẫn đến sự tự tin có điều kiện, một niềm tin cho rằng giá trị của bản thân được xây dựng từ bên ngoài. Sự tự tin có điều kiện này có thể xuất hiện ở một cô gái luôn được ca ngợi vì vẻ đẹp ngoại hình và do đó, cô mắc chứng rối loạn ăn uống. Nhưng nó cũng có thể được nhìn thấy ở một học sinh xuất sắc luôn học tập chăm chỉ, đạt được thứ hạng đầu, làm lớp trưởng và có lẽ sẽ đậu vào một trường đại học hàng đầu, nhưng lại suy sụp tinh thần khi đạt điểm kém trong một kỳ thi. Hoặc một vận động viên nỗ lực luyện tập mỗi ngày và trở thành cầu thủ ngôi sao nhưng sau đó lại sụp đổ hoàn toàn vì phạm lỗi trong một trận đấu quan trọng. Ngay cả những bậc cha mẹ không đi quá xa đến mức quản lý cuộc sống của con cái theo kiểu vi mô vẫn muốn con mình sống khỏe mạnh, có ích và thành công. Điều này khiến các bậc phụ huynh khó lòng không can thiệp vào cuộc sống của con. Hơn nữa, họ càng có khuynh hướng đẩy con vào những con đường mà họ thấy là tốt nhất, nhất là khi con đường mà đứa trẻ đang đi bắt đầu xuất hiện nhiều chông gai. Tuy nhiên, cho dù bạn có cố gắng đến mức nào trong việc bảo đảm con mình sẽ thành công, hạnh phúc và an toàn, chắc chắn những cám dỗ vẫn sẽ xuất hiện và thay đổi là chuyện tất yếu sẽ diễn ra. Bạn (và con của bạn) không thể dự đoán được một vụ va chạm nhỏ, một bài kiểm tra toán không được làm tốt hoặc một bữa tiệc mà người tham gia đều uống bia rượu. Bạn cũng không thể chắc chắn rằng việc ghi danh cho con học tiếng Nhật hoặc ép con học lập trình sẽ đảm bảo
162 chúng được nhận vào ngôi trường mà chúng chọn, tìm được công việc ổn định và thành đạt. Trong thời đại ngày càng khó đoán và có nhiều sự cạnh tranh gay gắt mà chúng ta đang sống, một trong những điều tốt nhất mà cha mẹ có thể làm để giúp con mình phát triển là dạy chúng những kỹ năng được mô tả trong quyển sách này. Sự linh hoạt cảm xúc giống như liều vaccine giúp trẻ không bị choáng ngợp trước những giây phút khó chịu không thể tránh được trong cuộc sống. Kỹ năng này không giúp trẻ hoàn toàn miễn dịch với sự khó chịu, nhưng nó sẽ giúp trẻ phát triển sự linh hoạt và sức bật tinh thần cần thiết để phát triển vượt bậc ngay cả trong những thời điểm khó khăn. Dám mạo hiểm Vào mùa hè năm con trai Noah của tôi lên năm tuổi, hai mẹ con tôi là khách quen của hồ bơi trong thị trấn. Thằng bé thường gặp một số bạn bè ở đó và chúng sẽ dành cả buổi chiều để chơi tạt nước và tham gia đủ loại hoạt động mùa hè khiến thời gian trôi qua như tên bắn. Nhưng có một hoạt động khiến thời gian như ngừng trôi, ít nhất là đối với Noah. Mỗi khi nghĩ đến việc nhảy xuống khỏi tấm ván nhún trên hồ bơi thì thằng bé đều sợ cứng cả người. Tất cả bạn bè của Noah đều chơi trò đó và bé cũng rất muốn tham gia nhưng lại quá sợ hãi nên vẫn chưa dám thực hiện. Thằng bé sẽ chỉ đứng xem và chôn chân tại chỗ, bị tê liệt trước một nỗi sợ lớn hơn cả mong muốn được tham gia vào một hoạt động mà bé thấy rõ ràng là rất vui. Tất cả chúng ta đều có những lúc như vậy, khi mà ta nghĩ mình muốn thử một cái gì đó mới mẻ nhưng lại không thể vượt qua được nỗi sợ của chính mình. Tuy nhiên, đối với trẻ em, việc đối mặt với những trải nghiệm đáng sợ là một thách thức đặc biệt khó khăn vì chúng chưa có kinh nghiệm thực hiện những bước nhảy như vậy (trong trường hợp của Noah thì điều này đúng cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen). Trẻ chưa có thời gian để gặt hái những kết quả giúp củng cố lòng tự tin - “Tôi đã từng làm chuyện này và đã vượt qua được” - vì thế, trẻ dễ có khuynh hướng đưa ra những phản ứng tự động khiến trẻ chùn chân và loay hoay mãi trong nỗi sợ. Cuộc sống đầy những tấm ván nhún và vách đá buộc chúng ta phải nhảy. Nhưng như chúng ta đã biết qua những nội dung bàn về sự linh hoạt cảm xúc, việc thực hiện một cú nhảy không có nghĩa là bỏ qua, khắc phục, chiến đấu hoặc kiểm soát nỗi sợ - hay bất cứ thứ gì khác mà bạn đang trải nghiệm. Thay vào đó, cú nhảy này liên quan đến việc chấp nhận và nhận ra tất cả những cảm xúc và suy nghĩ của bạn, xem xét ngay cả những cảm xúc và suy nghĩ có sức ảnh hưởng nhất với lòng trắc ẩn và tinh thần học hỏi, sau đó chọn lòng can đảm thay vì sự thoải mái để có thể thực hiện bất cứ điều gì bạn xác định là quan trọng nhất đối với mình. Cần phải nhắc lại rằng dũng cảm không có nghĩa là không sợ hãi. Dũng
163 cảm là vẫn tiến lên đối mặt với nỗi sợ - hoặc trong trường hợp của Noah là nhảy vào nỗi sợ. Mặt khác, nỗi sợ của một đứa trẻ thường sẽ khuấy lên nỗi sợ về nỗi sợ đó ở cha mẹ. Chúng ta sợ việc con mình từ chối một trải nghiệm sẽ có ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển của bé (hoặc phản ánh điều gì đó về kỹ năng làm cha mẹ của chúng ta). Chúng ta lo lắng sự từ chối đó sẽ khiến trẻ phải trả giá. Chúng ta muốn con mình phát triển vượt trội, và vì thường nhìn ra con đường phát triển cho con nên chúng ta cố gắng đẩy chúng theo hướng đó, với niềm tin rằng như vậy thì từ từ chúng sẽ nhận ra những gì chúng từng từ chối hoặc ngại thực hiện không quá đáng sợ như chúng nghĩ. Nhưng như chúng ta đã biết, linh hoạt trong cảm xúc không phải là làm việc gì đó vì cảm thấy phải làm hoặc vì mong muốn của người khác. Thay vào đó, linh hoạt cảm xúc là khả năng tự đưa ra những lựa chọn có chủ ý về cách hành xử của bản thân. Và đối với trẻ em cũng vậy. Khi Noah bị mắc kẹt - theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng - trên mép tấm ván nhún đó, tôi có thể áp đặt ý chí của mình lên con, nói với bé những gì tôi biết rõ: “Nếu con cứ bước lên tấm ván và nhảy xuống, con không chỉ không sao cả mà còn vui mừng hơn nữa”. Hoặc tôi có thể xem nhẹ nỗi sợ của con và nói: “Đừng ngốc như thế. Con nhìn xem các bạn chơi vui thế nào kìa. Con không muốn vui giống vậy sao?”. Tuy nhiên, tôi đã chọn một phương án khác. Tôi đã bắt đầu một cuộc trò chuyện với Noah tại hồ bơi và tiếp tục nói chuyện với con khi về nhà. Sau khi tôi và Noah đều thừa nhận nỗi sợ nhảy khỏi tấm ván của thằng bé, chúng tôi nói về những cảm xúc mà Noah có thể có nếu dám nhảy (phấn khích và tự hào), những cảm xúc khi không dám nhảy (nhẹ nhõm đôi chút nhưng chắc chắn sẽ rất thất vọng về bản thân); sau đó chúng tôi cùng bàn xem làm thế nào để Noah có thể nhảy bất chấp nỗi sợ, vì bước nhảy này rất quan trọng đối với bé. Làm thế nào để Noah có thể nhảy xuống khỏi tấm ván đó? Đầu tiên, tôi khuyến khích Noah đương đầu với nỗi sợ hãi: quá trình tiến hóa đã khiến chúng ta cảnh giác với độ cao vì một lý do hợp lý nào đó, và không có gì đáng xấu hổ khi phải cần thời gian để thuyết phục bản thân tin rằng tiến lên năm bước và nhảy từ tấm ván nằm ở độ cao một mét xuống hồ bơi sâu bốn mét chứa đầy nước clo là một quyết định hợp lý, dù nó đi ngược lại với bản năng sợ độ cao của con người. Chỉ bằng một việc đơn giản là thừa nhận những cảm xúc của bản thân, Noah đã thay đổi được mối quan hệ của mình với nỗi sợ, nhờ đó thằng bé có thể bước ra khỏi nỗi sợ để tạo ra khoảng cách giữa cảm xúc và kết quả mình muốn đạt được. Điều này có nghĩa là Noah tách bản thân ra khỏi những ảnh hưởng về mặt sinh lý của nỗi sợ - sự gia tăng cortisol, nhịp tim tăng nhanh, thở gấp - và cả sự tự nghi ngờ bản thân mà bé rất dễ gặp phải trong những năm tháng đầu đời này. Tiếp theo, chúng tôi cùng xem xét động lực của Noah, hoặc những lý do khiến bé muốn thực hiện bước nhảy: niềm vui, cảm giác phấn khích, tình bạn. Trong quá
164 trình đó, tôi đã cố gắng thuyết phục Noah tin rằng lựa chọn nhảy hay không nhảy hoàn toàn phụ thuộc vào bản thân bé. Cho dù có gặp áp lực nào từ phía bạn bè, nhảy ván không phải là trò chơi mà Noah “phải tham gia”, thay vào đó, nó có thể là một trò mà bé “muốn chơi”. Noah và tôi đã chuyển sự tập trung ra khỏi kết quả sau cùng - bé có thể thành công thực hiện cú nhảy hay sẽ đứng run lẩy bẩy tại chỗ - và hướng vào quá trình: nhảy ván là một kỹ năng mà Noah muốn học và có thể chia thành các bước nhỏ. Ví dụ, ngày thứ nhất: leo lên ván; ngày thứ hai: đi ra đến mép ván; ngày thứ ba: nhảy! Nhưng ngày hôm sau, ngay khi chúng tôi đến hồ bơi, Noah chỉ đơn giản là leo lên ván và nhảy ùm xuống mà không hề gặp chút trở ngại nào - không run rẩy, cũng không cần dò dẫm từng bước. Và sau đó, bé cứ nhảy đi nhảy lại hết lần này đến lần khác với đủ kiểu biến tấu khác nhau, biến Nguyên tắc chiếc bập bênh thành Nguyên tắc nhảy ván khi vừa có thể vui vẻ tận hưởng quá trình nhảy, vừa bước ra khỏi vòng tròn thoải mái của mình suốt cả buổi chiều. Đúng như Noah đã dự đoán trong cuộc trò chuyện với tôi, thằng bé đã vô cùng tự hào về bản thân - một điều mà tôi có thể nhận ra qua mỗi lần bé vẫy tay chào tôi và toe toét cười khi chuẩn bị nhảy. Việc nói về nỗi sợ và xem xét động lực hành động không hề giúp Noah bớt sợ hơn chút nào. Noah đã luôn muốn nhảy xuống khỏi tấm ván đó, nhưng trước khi thoát khỏi ý nghĩ “Mình không thể làm được” thì bé vẫn chưa thể hoàn toàn kết nối được với nỗi khao khát mạnh mẽ luôn tồn tại sẵn bên trong bản thân mình. Tất nhiên, bài học lớn nhất mà Noah học được không phải là nhảy ván hay không nhảy ván. Khi có thể tách bản thân ra khỏi cảm xúc và kết nối với động lực của mình, Noah học được cách tháo gỡ vướng mắc và tiếp tục tiến lên bất chấp nỗi sợ. Khi hướng dẫn trẻ thực hiện các bước cơ bản này để hướng tới sự linh hoạt cảm xúc, chúng ta đang cung cấp cho trẻ một công cụ có thể dùng được cả đời. Mỗi lần thực hiện một cú nhảy - không phải với sự liều lĩnh hay một niềm tin mù quáng, mà với một ý chí sáng suốt dù có sợ hãi - con cái chúng ta sẽ thực hành bài học đương đầu với nỗi sợ, một kỹ năng có thể giúp chúng đối mặt với nhiều thử thách có sức ảnh hưởng tâm lý mạnh hơn trong cuộc đời sau này. Dạy con bằng cách làm gương Khi tôi hỏi những bậc cha mẹ xem mong muốn lớn nhất của họ dành cho con cái là gì, đa số họ đều trả lời: “Tôi chỉ muốn các con được hạnh phúc”. Tuy nhiên, để có được hạnh phúc đích thực, người ta chỉ cần biết cách “sống” - ý tôi là biết cách sống thật hiệu quả với chính bản thân mình, giữ cân bằng, tử tế, hiếu kỳ và không quá mong manh dễ vỡ trong một thế giới không ngừng thay đổi. Chúng ta đều biết tình yêu và tính có tổ chức giúp đứa trẻ có được những mối quan hệ đáng trân trọng và một sự nghiệp thành công, nhưng biết linh hoạt trong cách phản ứng
165 với cảm xúc lại cung cấp một bộ kỹ năng để biến tình yêu và tính có tổ chức thành một cuộc sống viên mãn về lâu dài. Đối với phụ huynh, sự linh hoạt cảm xúc mang lại cho họ những kỹ năng cần thiết để giúp con học cách phát triển tối ưu. Nhiều nghiên cứu về giá trị của việc giúp trẻ học được các kỹ năng đương đầu với khó khăn, bước ra khỏi nỗi sợ, hành động phù hợp với lý tưởng của mình và hoàn thành mục tiêu đề ra đã được các nhà nghiên cứu thực hiện trong một khoảng thời gian đủ dài để theo dõi được sự phát triển của sức bật tinh thần, giá trị đạo đức, ý chí, sức khỏe, sự ổn định về mặt tâm lý và khả năng xây dựng các mối quan hệ bền chặt của trẻ khi trưởng thành. Điều tuyệt vời là một vài kết luận trong số đó đã bắt đầu được đưa vào văn hóa cộng đồng. Ví dụ điển hình là Inside Out (tựa tiếng Việt: Những mảnh ghép cảm xúc), một bộ phim hoạt hình giúp người xem khám phá những cảm xúc đa dạng và không ngừng thay đổi của một cô bé và cho thấy ngay cả những cảm xúc khó chịu, như nỗi buồn chẳng hạn, cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình bản thân chúng ta. Đối với các bậc cha mẹ, cách hiệu quả nhất để dạy con linh hoạt trong cảm xúc là hãy làm gương cho con. Việc này có thể khó thực hiện khi con gái của bạn đang hét toáng lên là “Con ghét mẹ!”, hoặc khi con trai của bạn về nhà và khóc nức nở vì đã có một ngày tồi tệ ở trường. Nhưng chính trong những dịp như vậy bạn mới có được cơ hội tốt nhất để làm mẫu về sự linh hoạt cảm xúc. Bạn có thể cho con thấy cách bạn thực hành các kỹ năng như tách bản thân ra khỏi cảm xúc và phản