Hồi còn ở Nam Phi, có một câu chuyện tôi rất thường được nghe kể lại nhưng chưa bao giờ có cơ hội xác minh. Tương truyền rằng tại một số bộ lạc, khi thành viên nào đó có hành động xấu hoặc phạm sai lầm, anh ta phải đứng một mình ở trung tâm của ngôi làng. Tất cả thành viên của bộ tộc sẽ tập trung xung quanh anh. Sau đó, từng người một - đàn ông, phụ nữ và trẻ nhỏ - sẽ tiến hành biện pháp trừng phạt. Nhưng cách trừng phạt của dân làng không phải là nói về sai phạm mà là tỉ mỉ liệt kê tất cả những phẩm chất của anh. Cho dù có thật hay không, câu chuyện này cũng phản ánh sức mạnh của những lời tốt đẹp. Một phiên bản của câu chuyện này là một cảnh trong bộ phim điện ảnh It’s a Wonderful Life (tựa tiếng Việt: Cuộc sống tươi đẹp) 1 , khi tất cả các công dân của thị trấn Bedford Falls nhắc George Bailey nhớ về những tác động to lớn mà anh đã mang lại cho bạn bè và hàng xóm của mình trong vai trò chủ của một công ty nhỏ chuyên về cho vay và tiết kiệm.
51 1 Bộ phim có chủ đề về Giáng sinh do Mỹ sản xuất vào năm 1946, được đạo diễn Frank Capra chuyển thể từ truyện ngắn The Greatest Gift (Món quà tuyệt vời nhất) của Philip Van Doren Stern. Bộ phim được Viện phim Mỹ xếp vào nhóm 100 phim Mỹ hay nhất trong 100 năm qua và đứng ở vị trí thứ nhất trong số những bộ phim truyền cảm hứng nhất mọi thời đại. Hãy tưởng tượng sẽ ra sao nếu mỗi người chúng ta cũng yêu thương và cảm thông với bản thân như trong hai câu chuyện trên, thay vì tự kết tội mình như chúng ta vẫn thường làm. Yêu thương và cảm thông với bản thân không có nghĩa là cố tình xem nhẹ những sai lầm hay khuyết điểm của mình, xoắn xít tìm cách che đậy hoặc thậm chí là phủ nhận chúng, mà là tha thứ cho chính mình khi phạm sai lầm hoặc khi biết mình còn nhiều thiếu sót, để từ đó chúng ta có thể tiếp tục hướng tới những điều tốt đẹp hơn và hiệu quả hơn. Đương đầu với thử thách đòi hỏi chúng ta phải có can đảm. Thật đáng sợ khi hình dung chúng ta có thể biết được điều gì về bản thân nếu nhìn vào nội tâm mình. Nếu chúng ta “khui” ra một sự thật có thể làm lung lay một mối quan hệ nào đó thì sao? Hoặc nếu chúng ta trở nên nghi ngờ lối sống tuy còn lâu mới hoàn hảo nhưng chí ít cũng quen thuộc của mình? Thế nhưng đương đầu không có nghĩa là cầm búa tạ đập nát mọi rào cản. Đương đầu là xem xét những chuyện đã diễn ra và bối cảnh hiện tại để tìm ra ý nghĩa đầy đủ của những sự kiện mà ta đang đối mặt, và sau đó vận dụng nhận thức này để cải thiện tình hình. Bước ra và đương đầu với thực tế đòi hỏi chúng ta thừa nhận những suy nghĩ của bản thân mà không mặc định tin rằng chúng phản ánh đúng sự thật. (Người có phản ứng theo kiểu Ấp Ủ cần lưu ý điều này, bởi vì càng thường xuyên nghe đi nghe lại những lời mơ hồ, dù chỉ trong tâm trí mình, chúng ta càng dễ chấp nhận những lời đó như sự thật). Đương đầu là bước đầu tiên của quá trình đưa chúng ta thoát khỏi móc câu này. Cuối cùng thì tình trạng chia rẽ chủng tộc tại quê hương Nam Phi của tôi cũng đã kết thúc vào năm 1994 với chiến thắng bầu cử của Nelson Mandela, tổng thống da đen đầu tiên của đất nước này. Một phần năng lực lãnh đạo thiên tài của Mandela được thể hiện trong việc ông vừa khắc phục những thiệt hại mà sự thù hằn thâm căn cố đế gây ra, vừa lèo lái đất nước vượt qua cơn khát máu và ham muốn trả thù mà nhiều quốc gia khác trên thế giới vì không thể vượt qua nên mới mãi chìm trong chiến sự. Để đối mặt với quá khứ đau thương của Nam Phi, chính quyền Mandela đã thành lập Ủy ban Sự thật và Hòa giải, nơi mọi người có thể đến bày tỏ, thú nhận những sai lầm họ đã phạm hoặc nỗi bất công mà họ phải chịu đựng và sau đó có thể bỏ lại gánh nặng để bước sang một chặng đường mới. Giải pháp này không nhằm ăn miếng trả miếng, trừng phạt hay buộc tội bất kỳ ai,
52 mà nó hướng tới mục tiêu chữa lành, hàn gắn và tiếp tục xây dựng một xã hội mới, công bằng và dân chủ. Tuy nhiên, ngay cả khi có trong tay sự thật và biện pháp hòa giải, chúng ta vẫn không thể kiểm soát được cả thế giới, nghĩa là thế giới sẽ không bao giờ là một nơi hoàn hảo. Để tiến lên, chúng ta chỉ có duy nhất một cách là học chấp nhận. Trên thực tế, một trong những nghịch lý lớn nhất của trải nghiệm làm người là chúng ta không thể thay đổi bản thân hay hoàn cảnh nếu không chấp nhận những gì đang tồn tại ngay lúc này. Chấp nhận là điều kiện tiên quyết để thay đổi. Điều này nghĩa là chúng ta cần để cho thế giới này tồn tại đúng với bản chất của nó, vì chỉ khi ngừng cố gắng kiểm soát vũ trụ thì chúng ta mới có thể chung sống hòa bình với vũ trụ. Chúng ta vẫn không thích những gì mình không thích - chúng ta chỉ ngừng gây chiến với chúng. Và một khi cuộc chiến chấm dứt, quá trình thay đổi có thể bắt đầu. Bạn không thể xây dựng lại một thành phố khi nó đang bị bom đạn tàn phá, mà quá trình tái thiết chỉ có thể bắt đầu khi các cuộc tấn công dừng lại và hòa bình xuất hiện. Điều tương tự cũng diễn ra với thế giới nội tâm của chúng ta: chỉ khi ngừng chống lại thực tại, chúng ta mới có thể thực hiện được những nỗ lực mang tính xây dựng hơn và có ích hơn. Tôi thường tư vấn cho khách hàng rằng có một cách khá hiệu quả để trở nên yêu thương và biết chấp nhận bản thân hơn, đó là hãy nhớ lại chính mình hồi bé. Suy cho cùng, bạn không thể lựa chọn cha mẹ, hoàn cảnh kinh tế, tính cách hoặc vóc dáng cơ thể của mình. Nhận ra bạn phải chơi với những quân bài được chia sẵn thường là bước đầu tiên trong hành trình đối xử với bản thân tử tế hơn và bao dung hơn. Bạn đã nỗ lực làm tốt hết mức có thể trong những hoàn cảnh đó và bạn đã sống sót. Tiếp theo, hãy nghĩ về đứa trẻ bị tổn thương mà bạn từng là, và giờ đây đứa trẻ đó đang chạy đến bên bạn, một người trưởng thành ở hiện tại. Bạn có lập tức xem thường đứa trẻ, bắt nó giải thích, khẳng định đây là lỗi của nó và nói “Đáng đời!” hay không? Hẳn là không. Thường thì bạn sẽ vòng tay ôm lấy đứa bé đang buồn bã này vào lòng và an ủi nó. Vậy tại sao bạn lại không yêu thương và bao dung với con người trưởng thành của mình như bạn làm với đứa trẻ kia? Đối xử tử tế với bản thân càng trở nên quan trọng hơn trong những chặng đường đời nhấp nhô. Những người đang đau khổ vì một mối quan hệ tan vỡ, vì bị mất công ăn việc làm hoặc hụt cơ hội thăng tiến rất thường quay sang tự trách móc và trừng phạt bản thân. Đoạn độc thoại nội tâm đó bắt đầu với những lời như “lẽ ra mình nên…”, “giá mà mình đã…”, “phải chi mình có thể…” và câu tự trách kinh điển “mình không đủ tài giỏi/tốt đẹp”.
53 Trong một nghiên cứu về người đang trải qua quá trình ly hôn, các nhà nghiên cứu nhận thấy sau chín tháng ly hôn, những người biết yêu thương và cảm thông với bản thân khi mới bước vào trải nghiệm nhiều tổn thương này thường ổn định tâm lý và sống tốt hơn so với những người tự làm khổ mình bằng những lời tự trách như “vì mình không đủ thu hút nên cuộc hôn nhân này mới đổ vỡ”. Bên cạnh đó, khi phải đối mặt với cảm xúc của mình trong những giai đoạn khó khăn, điều quan trọng là bạn hãy nhớ sự khác nhau giữa cảm giác tội lỗi và sự hổ thẹn. Cảm giác tội lỗi xuất hiện khi bạn thấy có lỗi và hối hận vì biết mình đã thất bại hoặc phạm sai lầm. Cảm giác này không dễ chịu, nhưng cũng như tất cả các cảm xúc khác, nó có lý do để tồn tại. Trên thực tế, xã hội cần chúng ta có cảm giác tội lỗi này vì nhờ vậy chúng ta mới không lặp lại sai lầm. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, thiếu cảm giác tội lỗi là một trong những đặc điểm nổi bật của người mắc chứng rối loạn nhân cách chống đối xã hội2 . 2 Một hội chứng rối loạn nhân cách. Người mắc hội chứng này thường coi nhẹ cảm giác của mọi người, không có cảm giác hối hận hoặc xấu hổ, thích thao túng người khác, ích kỷ, có khuynh hướng lừa dối để đạt được mục đích cá nhân. Nếu cảm giác tội lỗi tập trung vào những hành vi sai trái cụ thể thì sự hổ thẹn liên quan đến cảm giác chán ghét hoặc ghê tởm và tập trung vào đặc điểm tính cách của một cá nhân. Cảm giác hổ thẹn khiến người ta không nhìn nhận bản thân như một người phạm sai lầm, mà thay vào đó, họ thấy mình là người xấu. Đó là lý do người có cảm giác hổ thẹn thường thấy bản thân thấp kém và không có giá trị. Đó cũng là lý do sự hổ thẹn hiếm khi hướng chúng ta đến những hành động khắc phục sai lầm. Trên thực tế, các nghiên cứu cho thấy những người cảm thấy hổ thẹn thường có phản ứng phòng thủ, có thể vì họ muốn thoát tội, chối bỏ trách nhiệm hoặc thậm chí đổ lỗi cho người khác. Cũng theo nghiên cứu, các tù nhân có biểu hiện hổ thẹn trong thời gian bị giam giữ thường có tỷ lệ tái phạm khi được phóng thích nhiều hơn so với những tù nhân thể hiện cảm giác tội lỗi. Vậy thì sự khác biệt chính giữa hai loại cảm xúc này là gì? Đó chính là tình yêu thương bản thân. Đúng là bạn đã làm sai chuyện gì đó. Đúng là bạn thấy hành động đó thật tệ, và tất nhiên bạn cũng nên cảm thấy như vậy. Thậm chí bạn có thể đã làm việc gì đó thật sự sai trái. Nhưng ngay cả như vậy thì hành vi phạm lỗi đó cũng không biến bạn trở thành con người tồi tệ hết thuốc chữa. Bạn có thể sửa sai, xin lỗi và trả nợ cho xã hội bằng cách làm việc, dù đó là công việc giao hàng hay lao động công ích. Bạn có thể nỗ lực rút kinh nghiệm từ những sai lầm của mình và làm tốt hơn trong tương lai. Tự yêu thương bản thân chính là phương thuốc chuyên trị sự hổ thẹn. Nếu bạn cho rằng yêu thương bản thân chỉ là cái cớ để dễ dãi với chính mình, hãy lưu ý những điều sau đây:
54 Yêu thương bản thân không phải là tự lừa dối Thực tế hoàn toàn ngược lại. Yêu thương bản thân nghĩa là nhìn nhận bản thân dưới lăng kính khách quan, tức là một cái nhìn bao quát, toàn diện và không phủ nhận thực tế, mà thay vào đó là thừa nhận những thử thách và thất bại của mình như một