phần vào mối quan hệ thân tín, Công ty Hoàng Long đã được TACOMBANK và nhiều ngân hàng khác nhận bảo lãnh trả chậm cho các lô xe nhập khẩu từ Hàn Quốc. Trong những năm đầu, hàng bán rất chạy và có lãi nên việc thanh toán tiền hàng diễn ra xuôi chèo mát mái, không dây dưa nợ nần. Chỉ trong vòng 3 năm kể từ 1994, Hoàng Long đã đóng trên 60 tỷ đồng tiền thuế, tương đương gần 6 triệu USD lúc bấy giờ. Tuy nhiên, đến đầu 1997, việc kinh doanh của Hoàng Long bắt đầu thua lỗ dẫn đến dần dần mất khả năng chi trả đúng hạn cho các lô hàng nhập khẩu. Với vai trò bảo lãnh, TACOMBANK đã phải đứng ra thanh toán tiền hàng của hai hợp đồng nhập khẩu cho phía nước ngoài. Từ một “đại gia”, Công ty Hoàng Long trở thành một “con nợ” lớn, trong đó nợ TACOMBANK tương đương gần 10,5 tỷ đồng (gồm gần 290.000 USD tiền bảo lãnh đã thanh toán
Một số vụ 385 và 6 tỷ đồng nợ vay tín dụng) và nợ nước ngoài chưa đòi do TACOMBANK bảo lãnh 1,8 triệu USD. Để lấy lại số nợ trên, năm 2000, TACOMBANK đã đưa vụ việc ra Tòa kinh tế TP.HCM nhờ giải quyết. Cũng trong năm này, hội đồng quản trị của TACOMBANK hết nhiệm kỳ và có sự thay đổi nhân sự trong bộ máy điều hành. Với “nhận thức” khác về cách xử lý nợ, ban tổng giám đốc mới đã đột ngột rút đơn khởi kiện trong khi Tòa kinh tế TP.HCM đã lên lịch xét xử, đồng thời chuyển vụ việc sang cơ quan điều tra. Và vụ án hình sự. Tháng 5/2002, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.HCM đã quyết định khởi tố vụ án hình sự tại TACOMBANK và Công ty Hoàng Long. Phó Giám đốc Công ty Hoàng Long, bà Trần Phương Mai (vợ ông Trần Phi Vân), sau đó đã bị bắt tạm giam. Tháng 12/2003, VKSND TP.HCM đã ra cáo trạng truy tố Trần Phương Mai, Trần Phi Vân cùng một kế toán của Công ty về tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” và 11 cán bộ TACOMBANK về tội “cố ý làm trái các quy định của nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng”. Theo kết luận điều tra và cáo trạng, hành vi lừa đảo và cố ý làm trái trong vụ án thể hiện ở chỗ: thông qua việc mở L/C nhập khẩu do TACOMBANK bảo lãnh, Công ty Hoàng Long đã không thực hiện thế chấp theo quy định mà thế chấp bằng chính lô hàng nhập khẩu; dùng các thủ đoạn gian dối như sử dụng 22 hóa đơn đã bán hết hàng, ba hồ sơ quyền sử dụng đất không phải của mình để thế chấp nhằm mục đích nhận hàng, rồi bán, thu tiền chiếm đoạt. Tổng số tiền phía Hoàng Long bị quy kết chiếm đoạt của TACOMBANK lên tới 2 triệu USD. Đây cũng chính là các khoản nợ gần 290.000 USD của Hoàng Long đối với TACOMBANK và 1,8 triệu USD nợ nước ngoài như đã nói trên. Sau khi xảy ra vụ án, ông Trần Phi Vân và toàn bộ 11 cán bộ TACOMBANK bị truy cứu trách nhiệm hình sự đã đồng loạt có đơn kêu oan. Nhiều ý kiến cho rằng các dấu hiệu của hành vi lừa đảo và cố ý làm trái trong vụ án chưa thật rõ nét và chưa có sức thuyết phục. Tuy nhiên, trong bài viết này, chúng tôi chỉ phân tích một khía cạnh: có thực sự TACOMBANK bị chiếm đoạt, thiệt hại trên 2 triệu USD như nhận định của các cơ quan tố tụng? Nợ chậm trả có phải chiếm đoạt?
386 TƯ DUY PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ Muốn quy kết có việc chiếm đoạt hay không, trước hết phải “truy tìm” xem số tiền “chiếm đoạt” đã đi đâu, có thực sự rơi vào túi của Hoàng Long? Theo chính kết luận điều tra, toàn bộ số tiền thu được (từ việc bán các lô hàng nhập khẩu) phía Hoàng Long đã sử dụng để trả nợ cho các L/C, nộp thuế và chi phí cho hoạt động của Công ty. Từ tháng 3/1995 đến tháng 9/1996, Hoàng Long đã được TACOMBANK bảo lãnh cho số hàng nhập với tổng số tiền trên 5,5 triệu USD và đã thanh toán được 3,5 triệu USD. Có thể thấy phía Hoàng Long không có ý định nhập hàng về bán để chiếm đoạt hoặc sử dụng bất hợp pháp mà đã chi trả, chi phí đúng mục đích. Tuy nhiên, theo ông Trần Phi Vân, đến năm 1997, cũng như nhiều doanh nghiệp khác, Công ty Hoàng Long bị ảnh hưởng nặng nề bởi cuộc khủng hoảng tài chính ở châu Á. Tại Hàn Quốc, đồng won liên tục mất giá, còn trong nước tỷ giá ngoại tệ tăng từ 11.000 đồng/USD lên 14.000 đồng/USD nên đã khiến việc kinh doanh hàng nhập thua lỗ nặng. Nguyên nhân khách quan này dẫn đến Hoàng Long mất khả năng chi trả đúng hạn với tổng số tiền hai triệu USD. (Được biết, toàn bộ ba đối tác nước ngoài của Hoàng Long cũng bị phá sản do khủng hoảng tài chính.) Do đó, có thể thấy rằng đây là khoản nợ chậm trả chứ chưa phải là tiền chiếm đoạt như cáo trạng đã nêu. Hậu quả trong tương lai? Mặt khác, sau khi khởi tố vụ án, chỉ với hai tài sản thế chấp (cho khoản vay tín dụng) gồm căn nhà 64/1A và 65/1 Quốc lộ 13, Bình Triệu (Thủ Đức) được phát mại, Hoàng Long đã trả sạch toàn bộ nợ cho TACOMBANK, trong đó có khoản nợ 290.000 USD bị quy chiếm đoạt. Theo bảng kê dư nợ của TACOMBANK, tính đến ngày 30/11/2003, Công ty Hoàng Long đã không còn khoản dư nợ nào tại TACOMBANK. Như vậy, Hoàng Long chỉ còn khoản nợ bảo lãnh 1,8 triệu USD. Về bản chất, đây chính là tiền Hoàng Long nợ của nước ngoài và chỉ khi nào Hoàng Long bị đòi, không trả được mà TACOMBANK với tư cách nhà bảo lãnh phải móc tiền của mình ra trả thay thì lúc đó số tiền này mới trở thành khoản nợ của Hoàng Long đối với TACOMBANK. Có ý kiến cho rằng TACOMBANK sẽ bị chiếm đoạt, thiệt hại trong tương lai do phải gánh nợ đối với nước ngoài nếu Hoàng Long không trả được số nợ 1,8 triệu USD? Hoặc có thể có ý kiến cho rằng kiểu bảo lãnh bằng
Một số vụ 387 cách thế chấp chính lô hàng nhập khẩu – một hình thức bảo lãnh khá phổ biến lúc bấy giờ, chứa đựng nhiều rủi ro cho ngân hàng. Dù gì đó cũng chỉ là những rủi ro tiềm ẩn, chưa gây thiệt hại trong thực tế. Pháp luật không hề cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một hành vi chưa xảy ra, một hậu quả mang tính chất dự liệu. Thực tế cho tới nay, cả ba đối tác – chủ nợ nước ngoài của Hoàng Long đều chưa đặt vấn đề đòi nợ. Chẳng những vậy, các chủ nợ này còn có thư đề nghị giảm nợ cho Hoàng Long, trong đó Công ty Thương mại Kuk Sung, chủ nợ lớn nhất (gần 1,2 triệu USD), đã đề nghị giảm 80% (thư đề nghị ngày 23/7/2003). Nếu thỏa thuận được với các chủ nợ theo mức giảm nợ như trên thì số nợ 1,8 triệu USD chỉ còn khoảng 360.000 USD, tương đương 5,7 tỷ đồng. Theo ông Trần Phi Vân, với tài sản của mình, Hoàng Long hoàn toàn có thể trả hết nợ. Cụ thể, Hoàng Long hiện có: 3,5 tỷ đồng (tiền dư bán hai căn nhà thế chấp TACOMBANK còn giữ); trên hai tỷ đồng vốn cổ