Tư Duy Chiến Lược

Chương 9: ở đó chúng ta không thể tìm ra người thắng khi giữ nguyên hiện trạng; ở đây các trạm xăng có lợi hơn vì không phải cạnh tranh với nhau về mức

344 giá xăng không pha chì. Nhưng các khách hàng thì bị mắc kẹt trong một điểm cân bằng xấu và không có một trạm xăng nào có động cơ để thay đổi điều đó. Nếu xã hội muốn cải thiện vấn đề này giúp cho người tiêu dùng, có một cách khả thi là đưa sự thay đổi này vào luật; yêu cầu chỉ có một giá được niêm yết và giá đó phải là giá cho xăng không pha chì. Giải pháp thứ hai là yêu cầu tất cả các trạm xăng đều phải quảng cáo tất cả các mức giá cơ bản bằng các con số cỡ lớn, cả xăng pha chì, không pha chì và xăng không pha chì đặc biệt. Tuy nhiên, không bao lâu nữa sẽ chẳng còn gì phải bàn cãi; việc bán xăng pha chì đang dần chấm dứt và cuối cùng các trạm xăng sẽ chỉ quảng cáo giá xăng không pha chì - loại xăng duy nhất mà họ bán.

345 CẦU VỊNH Giao thông buổi sáng từ Oakland đến San Fransisco qua cầu Vịnh luôn bị tắc nghẽn từ 7h30 đến 1 lh. Cho đến khi tắc đường được giải toả vào lúc 11h, cứ thêm mỗi chiếc xe tham gia giao thông ở đó sẽ khiến cho những người đến sẽ phải chờ lâu hơn một chút. Có một cách hợp lý để đo lường chi phí này là cộng tất cả thời gian phải chờ thêm đối với tất cả những người bị chậm vì tắc đường, Vậy tổng chi phí - thời gian gây ra bởi có thêm một chiếc xe đi qua cầu lúc 9h sẽ là bao nhiêu? Bạn có thể đang nghĩ rằng mình chưa có đủ thông tin. Một đặc điểm đáng chú ý của vấn đề này là tác động bên ngoài có thể được tính toán dựa trên lượng thông tin ít ỏi mà người ta cung cấp cho bạn. Bạn không cần biết cần bao nhiêu thời gian để xe qua trạm thu phí cũng như lưu lượng xe đến cầu sau 9h. Câu trả lời sẽ là như nhau bất kể thời gian tắc đường là không đổi hay thay đổi đáng kể cho đến khi đường thông. THẢO LUẬN Điểm mấu chốt ở đây là thấy được rằng cái quan trọng chính là tổng thời gian chờ đợi. Chúng ta không cần quan tâm đến ai phải đợi (trong 1 số hoàn cảnh khác có thể chúng ta sẽ muốn so sánh thời gian chờ đợi với giá trị quy ra tiền của thời gian đối với những người bị tắc đường). Cách đơn giản nhất để tính được tổng thời gian trội thêm do chờ đợi là bỏ qua chuyện ai phải chờ đợi mà đặt toàn bộ gánh nặng này lên một người duy nhất. Hãy hình dung người lái xe mới đến, thay vì qua cầu lúc 9h lại đưa xe ra vệ đường để nhường cho các xe khác đằng sau đi qua. Nếu anh ta bỏ qua lượt của mình như vậy, những người lái xe khác sẽ không bị muộn vì có thêm một chiếc xe. Tất nhiên khi đó anh ta sẽ phải chờ hai tiếng đồng hồ cho đến khi đường tắc được khai thông và trở nên quang đãng. Nhưng hai tiếng đồng hồ đó đúng bằng tổng thời gian mà các lái xe khác phải chịu nếu anh ta không nhường đường mà đi đúng lượt của mình để qua cầu. Lý do rất đơn giản. Tổng thời gian chờ đợi chính là thời gian để tất cả mọi người đi qua cầu. Bất kỳ một giải pháp nào để cho tất cả mọi người qua được cầu đều cho một sô thời gian như nhau nhưng phân bố khác nhau. Xem xét giải pháp trong đó một chiếc xe thêm nhận lấy toàn bộ thời gian chờ thêm là cách dễ nhất để có được tổng cộng thời gian chờ đợi.

346 BI KỊCH CỦA TÀI SẢN CHUNG Nhà sinh vật học của trường tổng hợp California là Gaưet Harding, trong một bài báo quan trọng và gây ảnh hưởng của mình, đã mô tả các lựa chọn cá nhân không bị ràng buộc có thể đẫn đến một thảm họa cho xã hội như thế nào: Hãy hình dung một bức tranh với một bãi cỏ mở cửa cho tất cả mọi người. Có thể dự đoán rằng mỗi người chăn thả súc vật sẽ cố gắng duy trì một đàn gia súc đông hết mức có thể trên đồng cỏ chung này.... Và bi kịch là ở đây. Mỗi người đều bị khóa trong một hệ thống buộc anh ta phải tăng đàn gia súc của mình không có giới hạn, trong một thế giới hữu hạn. Sự đổ vỡ sẽ ở điểm kết thúc nơi tất cả mọi người đều đổ về đó, mỗi người theo đuổi lợi ích tối đa cho bản thân mình trong một xã hội tin tưởng vào tự do của những tài sản chung. Ông đã tranh luận về sự quá tải dấn số, về sự ô nhiễm, việc đánh bắt cá quá mức và sự kiệt quệ tài nguyên thiên nhiên cũng theo cách như vậy. Ông kết luận rằng mọi người trên toàn thế giới phải nhận biết được sự cần thiết của việc hạn chế tự do cá nhân trong các lựa chọn này và chấp nhận “một sự đồng ép buộc trong đồng thuận”. Chúng tôi đề nghị bạn nhận biết bản chất của vấn đề. Cố gắng liên hệ nó với một hoặc nhiều hơn các ví dụ chúng tôi đã đưa ra trong chương này. Bạn sau đó có thể nhận biết các giải pháp có thể và xem xét ưu nhược điểm của chúng. THẢO LUẬN Phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, bi kịch của những tài sản chung có thể được xem xét giống như nghịch cảnh người tù đối với nhiều người (mỗi người đều nuôi quá nhiều bò) hoặc vấn đề về sự lan tỏa (quá nhiều người muốn làm người chăn gia súc). Giải pháp được ưa thích của các nhà kinh tế là thiết lập quyền sở hữu. Đây là điều đã xảy ra trên thực tế vào thế kỷ XV và XVI ở Anh: đất công được rào kín và quyền sở hữu được xác lập bởi các quý tộc Anh hay các chủ đất. Khi đất thuộc sở hữu cá nhân, bàn tay vô hình sẽ đóng lại cánh cổng ở mức độ vừa đủ. Người chủ sẽ đánh thuế để tối đa hóa thu nhập từ việc cho thuê của mình và điều này sẽ làm giảm mức độ sử dụng. Hiệu suất kinh tế chung sẽ tăng lên, tuy nhiên sự phân phối thu nhập sẽ thay đổi, thuế sử dụng sẽ khiến các chủ sở hữu giàu lên trong khi những người chăn gia súc nghèo đi.

347 Cách tiếp cận này không khả thi trong 1 số trường hợp. Quyền sở hữu đối với đại dương là rất khó xác định và giám sát nếu không có 1 chính phủ quốc tế, cũng giống như việc kiểm soát bầu không khí di chuyển từ nước này sang nước khác mang theo cả các khí thải. Vì những lý do này mà mưa acid và cá voi phải được xử lý bằng các biện pháp kiểm soát trực tiếp hơn nhưng có được những hiệp ước quốc tế cho các vấn đề này lại cũng không phải ỉà điều dễ dàng. Dân số là vấn đề còn khó khăn hơn nữa, như Harding đã nhận thấy. Quyền quyết định về gia đình của mình, bao gồm cả quy mô gia đình được bảo đảm trong tuyên ngôn nhân quyền của Liên Hợp Quốc và luật về quyền của nhiều quốc gia. Các nước như Trung Quốc và Ân Độ đã có thời gian sử dụng một số biện phấp ép buộc trong nỗ lực kiểm soát dân sô của mình và đã vẩp phải sự phản kháng rộng rãi. Đôi khi, khi nhóm là đủ nhỏ, việc hợp tác tự nguyện có thể giải quyết được vấn đề. Khi hai nhà sản xuất dầu khí có các giếng khoan ăn vào cùng một vỉa dầu khí dưới lòng đất, mỗi bên đều có động cơ để tăng nhanh mức sản lượng khai thác sao cho thu về được càng nhiều nhiên liệu càng tốt trước khi bên kia làm điều đó. Khi cả hai đều theo đuổi chính sách đó, tốc độ của sự cạn kiệt có thể trên thực tế sẽ làm giảm tổng nguồn nhiên liệu có thể khai thác lên từ vỉa dầu khí. Trên thực tế, những người khoan dầu biết rõ vấn đề này và có vẻ như họ có khả năng đạt được những dàn xếp chia sản phẩm để giữ một mức khai thác phù hợp từ tất cả các giếng cùng ăn vào một vỉa dầu. Tất cả cùng tốt có phải là một kết cục tốt hơn không?

348 ĐỒNG ĐÔ LA CÓ GIÁ BAO NHIÊU? Giáo sư Martin Shubik của trường tổng hợp Yale đã thiết kế trò chơi cái bẫy như sau. Một người đấu giá mời đặt giá cho đồng một đô la. Bước đặt giá là 5 xu. Người đặt giá cao nhất sẽ được đồng đô la nhưng cả hai người đặt giá cao nhất và cao thứ hai đều phải trả số tiền đặt giá cho người đấu giá, Các giáo sư đã thu được một khoản lợi nhuận nhỏ - đủ cho một hoặc hai bữa trưa tại câu lạc bộ của khoa - từ những sinh viên tham gia vào trò chơi này như một thí nghiệm trên lớp học. Giả sử rằng mức đặt giá cao nhất là 60 xu và bạn đang là người đặt giá cao thứ 2 vđi 55 xu. Người đứng đầu đang ở vị trí có thể kiếm được 40 xu, nhưng bạn thì đang ở vị trí bị mất 55 xu. Bằng cách tăng số tiền lên 65 xu, bạn có thể xỏ chiếc ủng đó vào chân người khác. Cũng logic y như vậy nếu số tiền đặt cao nhất hiện là 3,60 đô la trong khi bạn chỉ đặt 3,55 đô la. Nếu như bạn không tăng mức giá của mình hơn nữa thì “người thắng” sẽ mất 2,60 đô la, còn bạn mất 3,55 đô la. Bạn sẽ chơi trò chơi này thế nào? THẢO LUẬN Đây là một ví dụ của cái gọi là mặt nghiêng trượt. Một khi bạn bắt đầu trượt xuống, sẽ rất khó để quay lại. Tốt nhất là không nên đi bước đầu tiên trừ phi bạn biết mình đang đi đâu. Trò chơi này có một điểm cân bằng, tại đó mức giá đưa ra đầu tiên là đúng 1 đô la và không còn ai đặt giá tiếp nữa. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu mức giá đặt bắt đầu thấp hơn 1 đô la? Sự leo thang không có một hạn chế tự nhiên nào ngoài số tiền bạn có trong ví. ít nhất thì việc đặt giá cũng phải dừng lại khi bạn không còn tiền để đặt thêm nữa. Tất cả những gì chúng ta cần làm là áp dụng quy tắc sô 1: nhìn xa hơn và suy luận ngược về. Hãy hình dung rằng Eli và John là hai sinh viên trong trò chơi đấu giá của Shubik. Mỗi người đều có 2,50 đô la trong ví và mỗi người đều biết năng lực tài chính của người kia. Để đơn giản chúng ta giả sử bước đặt giá là 10 xu. Bắt đầu từ điểm cuổi cùng, nếu Eli đặt giá 2,50 đô la, anh ta sẽ thắng đồng đô la (và bị thiệt 1,50 đô la). Nếu anh ta đặt giá là 2,40 đô la thì John sẽ tăng lên 2,50 đô la để thắng. Bởi tiêu một đồng để nhận về một đồng là không đáng chơi nên Eli đặt giá 2,40 đô la sẽ thắng khi mức giá đấu hiện tại của John là bằng hoặc ít hơn 1,50 đô la.

349 Cũng lập luận như vậy nếu Eli đặt giá 2,30 đô la, John không thể đặt mức 2,40 đô la để thắng bởi Eli sẽ đáp trả bằng cách đặt giá 2,50 đô la. Để thắng mức 2,30 đô ỉa John cần phải đi hết con đường để đến 2,50 đô la. Do đó mức giá đặt 2,30 đô la sẽ thắng mức bằng hoặc thấp hơn 1,50 đô la. Cứ như vậy vổi 2,20 đô la, 2,10 đô la cho đến 1.60 đô la. Nếu Eli đặt giá 1,60 đô la, John cần phải dự tính được rằng Eli sẽ không bỏ cuộc cho đến khi đạt đến 2,50 đô la. Đằng nào thì Eli cũng mất 1,60 đô la rồi, nhưhg cũng đáng để anh ta bỏ thêm 90 xu nữa để lấy ỉại 1 đô la. Người đầu tiên đặt giá 1,60 đô la sẽ thắng, bởi điều này xác lập một cam kết đáng tin về việc anh ta sẽ đi đến tận điểm giá 2,50 đô la. Trong đầu, chúng ta cần phải nghĩ 1,60 đô la chính là mức giá thắng cuộc cũng như mức 2,50 đô la. Để thắng mức 1,50 đô la chỉ cần đặt giá 1.60 đô la là đủ và không thể đặt thấp hơn. Điều này có nghĩa là 1,50 đô la sẽ thắng tất cả những mức giá đặt từ 60 xu trở xuống. Ngay cả đặt giá 70 xu cũng thắng mọi mức giá từ 60 xu trở xuông. Vì sao vậy? Một khi có ai đó đặt giá 70 xu, sẽ đáng để anh ta tiếp tục đi đến mức 1.60 đô la và có một thắng lợi bảo đảm. Với cam kết đó, không ai với mức giá từ 60 xu trở xuống còn thấy đáng để tiếp tục cuộc đấu. Chúng ta dự đoán rằng một trong hai người Eli và John sẽ đặt giá 70 xu và cuộc đấu giá sẽ kết thúc. Mặc dù các con số sẽ thay đổi nhưng kết luận không phụ thuộc vào việc chỉ có hai người chơi trò đấu giá. Biết rằng ngân sách của mỗi người là khác nhau, suy luận ngược về vẫn có thể tìm ra câu trả lời. Tuy nhiên, điều quan trọng là mỗi người đều biết số tiền trong túi của những người khác. Khi ngân sách của những người chơi là không biết trước như thường gặp, điểm cân bằng chỉ tồn tại trong các chiến lược hỗn hợp mà thôi. Tất nhiên có một giải pháp đơn giản hơn rất nhiều và cũng có lợi hơn cho các sinh viên: đó là thông đồng. Nếu những người tham gia đấu gỉá thỏa thuận trước với nhau và người được chỉ định sẽ chỉ đặt mức 10 xu, những người còn lại không ai đặt tiếp thì cả lớp sẽ được chia nhau phần thưởng 90 xu. Bạn có thể coi câu chuyện này như một chuyện khôi hài về các sinh viện trường Yale, Nhưng sự leo thang trong kho vũ khí hạt nhân của các siêu cường quốc cũng không khác điều này là mấy. Cả hai bên đều chịu những chi phí lên đến hàng trăm tỷ đô la chỉ để nhận về “một đồng đô la” của chiến thắng. Thông đồng, ở đây đồng nghĩa với cùng tồn tại hoà bình, sẽ là một giải pháp có lợi hơn rất nhiều.

350 VẤN ĐỀ CỦA VUA LIA Vua Lia của Shakespeare lo lắng về chuyện những đứa con cùa mình sẽ đối xử với mình ra sao khi về già. Ồng đã hết sức thất vọng khi phát hiện ra rằng các con mình không phải bao giờ cũng giữ lời hứa. Ngoài tình yêu và sự kính trọng, những đứa con còn có động cơ là cơ hội đưực thừa kế. Ở đây chúng ta sẽ xem việc sử dụng quyền thừa kế một cách chiến lược có thể khiến làm thay đổi việc những đứa con đến thăm cha mẹ ra sao. Hãy hình đung rằng cha mẹ muốn con cái đến thăm mình mỗi tuần một lần và gọỉ điện thoại thăm hỏi hai lần. Để khuyến khích chúng, cha mẹ đe doạ sẽ cắt quyền thừa kế của đứa nào không thực hiện đủ hạn mức nói trôn. Tài sản của cha mẹ sẽ được chia đều cho những đứa con đến thăm cha mẹ đầy đủ. (Ngoài việc khuyến khích các cuộc viếng thăm, cách này còn có lợi thế là tránh cho con cái có động cơ chủ ý giết chết cha mẹ.) Những đứa con nhận thấy rằng cha mẹ chúng không muốn tước quyền thừa kế của tất cả chúng cùng một lúc. Kết quả là chúng họp nhau lại và thỏa thuận sẽ giảm bớt số lần thăm viếng, thậm chí đến mức 0. Những người làm cha mẹ gọi điện cho bạn và nhờ bạn giúp đỡ trong việc thay đổi di chúc. Ở đâu có di chúc thì ở đó có cách để làm nó trở nên hữu dụng. Bạn không được phép tước quyền thừa kế của tất cả những đứa con. THẢO LUẬN Như trước đây, bất kỳ đứa con nào không thăm viếng đủ định mức sẽ đều bị tước thừa kế. vấn đề là ở chỗ phải làm gì nếu tất cả những đứa con đều làm dưới định mức đó. Trong trường hợp này, hãy tuyên bố trao toàn bộ tài sản cho đứa con nào đến thăm nhiều hơn cả. Điều này sẽ khiến cho hiệp ước giữa những đứa con về việc cắt giảm sự thăm viếng trở nên không thể thực hiện được. Chúng ta đã đặt tất cả những đứa con vào nghịch cảnh người tù đối với nhiều người. Chỉ một sự gian đối rất nhỏ cũng mang lại một phần thưởng cực kỳ lớn. Đứa con chỉ gọi một cú điện thoại cũng có thể tăng phần thừa kế của mình tờ chia đều lên 100%. Chỉ có một cách tránh được điều này là làm theo những gì cha mẹ mong muốn. (Tất nhiên chiến lược này không áp dụng được với trường hợp con một. Chúng tôi xin lỗi vì không có một giải pháp tốt nào cho những bậc cha mẹ chỉ có một đứa con duy nhất).

351 NƯỚC MỸ CHỐNG ALCOA Một công ty đã vững chân trong ngành có khả năng thu lợi bằng cách ngăn cản các đối thủ mới nhảy vào. Khi đó công ty này có thể tăng giá đến mức độc quyền. Bởi độc quyền là có hại cho xã hội nói chung nên những cơ quan chống độc quyền của chính phủ tìm cách phát hiện và khởi tố các công ty áp dụng các chiến lược làm nản lòng đối thủ cạnh tranh tham gia vào thị trường. Vào năm 1945, Alcoa bị cáo buộc vào một vụ việc như vậy. Bồi thẩm đoàn của toà án lưu động cho rằng Alcoa đã liên tục giữ năng lực lọc nhôm cao hơn nhu cầu thực tế. Quan tòa Learned Hand đã trình bày ý kiến của mình như sau: Việc Alcoa cần phải luôn luôn chuẩn bị sẵn sàng để đáp ứng khi nhu cầu nhôm thỏi tăng lên là không cần thiết. Không có gì buộc công ty phải tăng gấp đôi và lại gấp đôi lần nữa năng lực sản xuất của mình trước khi những người khác nhảy vào thị trường. Họ khẳng định rằng họ chưa bao giờ ngăn cản đối thủ cạnh tranh; nhưng chúng tôi không thể nghĩ ra cách ngăn cản nào hữu hiệu hơn việc liên tục bao lấy từng cơ hội mới mở ra và khiến mỗi người mới đến phải đối mặt với một năng lực sản xuất mới đã được khởi động vào guồng trong một tổ chức khổng lồ. Vụ việc này đã được tranh luận rất lâu giữa các nhà chống độc quyền và các học giả kinh tế. Ở đây chúng tôi đề nghị bạn xem xét cơ sở khái niệm của vụ việc. Việc xây dựng thêm năng lực sản xuất dôi thừa có thể làm nản lòng các đối thủ cạnh tranh mới như thế nào? Có điều gì khác biệt trong chiến lược này so với các chiến lược khác? Vì sao nó có thể thất bại? THẢO LUẬN Một công ty đã có chỗ đứng trên thị trường sẽ muốn thuyêt phục những đối thủ cạnh tranh mới rằng việc kinh doanh sẽ không mang lại lợi nhuận cho họ. Điều này về cơ bản hàm ý rằng nếu các đối thủ mới tham gia vào thị trường, giá hàng hóa sẽ xuống thấp đến mức không thể bù đắp chi phí bỏ ra. Tất nhiên công ty cũ có thể đơn giản đưa ra tuyên bố rằng họ sẽ liên tục gây chiến tranh giá cả đối với các đốỉ thủ mới, Nhưng cớ gì các đối thủ của họ phải tin vào những lời đe dọa miệng như vậy? Sau hếi thì một cuộc chiến tranh giá cả cũng sẽ gây tổn hại đến cả công ty cũ nữa.

352 Lắp đặt thêm năng lực sản xuất vượt mức cần thiết đối với sản xuât hiện tại tạo ra một sự đáng tin cậy cho lời đe doạ của công ty cũ. Khi năng lực sản xuât là sẵn có, sản xuất có thể được mở rộng nhanh hơn và với chi phí bổ sung ít hơn. Chỉ cần thuê thêm nhân công để vận hành thiết bị và mua thêm nguyên vật liệu; còn chi phí cơ bản đã được thực hiện. Một cuộc chiến giá cả có thể được tiến hành dễ dàng hơn, ít tốn kém hơn và do vậy đáng tin hơn. Điều này có nghĩa trong logic của chiến lược, nhưng liệu nó có hữu dụng trong thực tiễn hay không? Có ít nhất hai yếu tố hạn chế thành công ở đây. Thứ nhất, nếu đã đang có một vài công ty đang cạnh tranh trên thị trường rồi thì việc ngăn cản các đối thủ mới nhảy vào sẽ làm tăng lợi nhuận cho tất cả các công ty đó. Liệu một công ty có nên gánh toàn bộ chi phí từ năng lực sản xuất dư thừa chỉ để nhận về một