Phần còn lại của câu chuyện thực ra không liên quan, vì tôi không cần sự công nhận, nhưng dù sao tôi vẫn sẽ kể cho các bạn nghe. Một điều bất ngờ đã xảy ra. 3 năm sau, mẹ tôi nói vӟi tôi: “Nếu trưӟc đây có ai đó nói vӟi mẹ rằng mẹ không yêu các con của mẹ, mẹ sẽ cảm thấy bị xúc phạm. Nhưng giờ mẹ nhận ra điều đó là đúng. Mẹ không biết đó là vì bố mẹ của mẹ đã không yêu mẹ, hay vì mẹ quá ích kỉ, hay vì mẹ không biết thế nào là tình yêu. Nhưng giờ mẹ biết rằng điều đó là đúng.” Từ lần đó cho tӟi khi mẹ tôi qua đời vào 25 năm sau, chúng tôi càng trở nên gần gũi hơn. Chúng tôi xuất hiện trong cuộc đời nhau nhiều hơn. Một lần, vài năm về trưӟc, khi bà bị đột quӷ, bác sĩ cảnh báo rằng bà có thể sẽ không thể nói được nữa. Tôi đưa bà trở về phòng, bà nhìn tôi và nói, “Carol, mẹ thích bộ quần áo này của con.”
Điều gì đã cho phép tôi bưӟc những bưӟc đầu tiên, chọn phát triển và chấp nhận rủi ro bị mẹ từ chối lần nữa? Nếu là trong Tư Duy Cố Định, tôi sẽ cần tӟi những lời đổ lỗi và sự ấm ức làm động lực. Nó sẽ làm tôi cảm thấy đứng đắn hơn, mạnh mẽ hơn, và hoàn thiện hơn là việc nghĩ rằng tôi là người có lỗi. Tư Duy Phát Triển cho phép tôi loại bỏ những lời đổ lỗi ấy đi và tiến bưӟc. Tư Duy Phát Triển đã mang lại cho tôi một người mẹ. Tôi còn nhӟ khi chúng tôi còn nhỏ và làm điều gì đó ngốc nghếch, ví dụ như làm rơi kem lên chân, chúng tôi sẽ quay ra bạn tôi và nói: “Tại cậu làm tӟ thế đấy”. Đổ lỗi làm cho bạn cảm thấy bӟt ngӟ ngẩn hơn, nhưng cuối cùng bạn vẫn có một đôi giày dính đầy kem – và một người bạn đang ở trạng thái phòng vệ. Trong một mối quan hệ, Tư Duy Phát Triển đưa hai bạn lên trên cả những lời đổ lỗi, giúp hai bạn hiểu rõ vấn đề, và cố gắng sửa nó – cùng nhau.
CẠNH TRANH: AI LÀ NGƯӠI TỐT HƠN? Trong Tư Duy Cố Định, nơi bạn luôn phải chứng tỏ sự tài giỏi của mình, rất dễ để bạn tự tạo ra một cuộc cạnh tranh vӟi đối phương của mình. Ai thông minh hơn, ai có nhiều tài năng hơn, ai được yêu thích hơn? Susan có một người bạn trai lúc nào cũng lo lắng rằng cô sẽ là trung tâm của sự chú ý, còn anh ta chỉ là kẻ bám đuôi. Nếu cô ấy là một-ai-đó, thì anh ta sẽ là không-ai-cả. Nhưng Martin thực ra tốt hơn thế rất nhiều. Anh rất thành công, thậm chí được kính nể, trong lĩnh vực của anh ta. Anh ta đẹp trai và cũng được nhiều người yêu mến. Vì vậy ngay từ đầu, Susan đã cố trấn an Martin. Nhưng rồi họ đi dự một buổi hội thảo cùng nhau. Họ không tӟi nơi cùng nhau, và khi Martin đang check-in, Susan đã đứng trò chuyện vui vẻ vӟi những nhân viên khách sạn thân thiện ở sảnh. Tối đó khi cặp đôi bưӟc qua sảnh, cả đội nhân viên chào cô nhiệt thành. Martin bắt đầu nhăn nhó. Tiếp đó, họ bắt taxi để đi ăn tối. Khi tӟi nơi, người tài xế khen ngợi cô: “Anh cố mà giữ lấy cô ấy nhé. Cô ấy là một người tốt đấy”. Martin lại thêm khó chịu. Cả hai ngày cuối tuần đều tiếp diễn như vậy, và cho tӟi khi họ trở về nhà từ buổi hội thảo, mối quan hệ giữa họ đã trở nên rất căng thẳng. Martin không chủ ý muốn cạnh tranh. Anh không muốn phải giỏi hơn Susan. Anh chỉ thất vọng rằng anh không được nhiều người yêu quý như Susan thôi. Nhưng một số người lại sẵn sàng đấu đầu vӟi đối phương. Cynthia, một nhà khoa học, luôn xuất sắc trong hầu hết những việc cô làm – xuất sắc tӟi nỗi cô bỏ xa người bạn đời của mình. Điều đó vốn đã không phải là gì đó quan trọng nếu cô không suốt ngày lấn vào phạm trù của người kia. Cô kết hôn vӟi một diễn viên, và sau đó cô bắt đầu viết kịch và tự nhận vai diễn trong đó – và cô diễn cũng rất tuyệt vời. Cô nói cô chỉ đang cố chia sẻ những gì anh ta quan tâm, nhưng thú vui hời hợt của cô lại
còn tỏa sáng hơn cả nghề nghiệp của người kia. Anh cảm thấy anh phải thoát ra khỏi mối quan hệ này để tìm lại bản thân mình. Tiếp đó, cô lại kết hôn vӟi một nhạc sĩ – một người rất giỏi nấu ăn, và chẳng mấy chốc cô cũng biết chơi nhạc và sáng tạo ra những công thức nấu ăn hoàn hảo. Lại một lần nữa, người chồng cảm thấy bức bối và cuối cùng cũng cao chạy xa bay. Cynthia không cho đối phương một khoảng riêng của họ; cô muốn phải ngang bằng hoặc giỏi hơn họ ở mọi kĩ năng họ có. Có rất nhiều cách để hỗ trợ nửa kia của mình hoặc thể hiện sự quan tâm của mình tӟi cuộc sống của người ấy. Cách của Cynthia không phải là cách đúng. Khi người ta bắt đầu một mối quan hệ, họ gặp một người khác họ, mà họ lại chưa học được cách xử lý những khác biệt đó. Trong một mối quan hệ tốt đẹp, người ta phát triển những kỹ năng ấy, và khi làm được điều đó, cả hai người cùng nhau tiến bộ hơn và mối quan hệ càng bền chặt hơn. Nhưng để làm được điều này, cả hai cần phải cảm thấy họ cùng ở một đội. Laura là trường hợp may mắn. Cô khá ích kỉ và thường xuyên bảo vệ cái tôi của mình. Cô có thể hò hét hay dè bỉu. Nhưng James chưa bao giờ coi đó là những công kích cá nhân, và luôn cảm thấy cô đã ở bên anh mỗi khi anh cần cô. Vì thế khi cô bùng phát, anh làm cô bình tĩnh lại, và để cô bày tỏ hết suy nghĩ vӟi anh. Dần dà theo thời gian, cô đã học được cách kiềm chế việc hò hét. Khi môi trường của sự tin tưởng lẫn nhau được tạo ra, họ trở nên đặc biệt quan tâm tӟi sự phát triển của nhau. James đang trong quá trình dựng lên một tập đoàn, và Laura đã dành hàng giờ cùng vӟi anh bàn luận về những kế hoạch và những vấn đề anh đang gặp phải. Laura luôn có ưӟc mơ sẽ viết sách cho trẻ nhỏ. James khuyến khích cô chia sẻ những ý tưởng và
viết những bản thảo đầu tiên. Anh cũng thúc giục cô liên lạc vӟi một người họ quen – một họa sĩ để phác họa những câu chuyện của cô. Trong mối quan hệ này, mỗi cá nhân đang giúp người còn lại làm những việc họ muốn làm và trở thành người họ muốn trở thành. Cách đây không lâu, tôi đang nói chuyện vӟi một người về quan điểm của một số người về việc nuôi dưỡng trẻ nhỏ - rằng cha mẹ đóng một phần rất nhỏ trong quá trình phát triển của con. Để giải thích cho quan điểm đó, cô ấy nói nó giống như một cuộc hôn nhân vậy: “Mỗi người đều phải cần chủ động bưӟc vào mối quan hệ, và bạn không thể mong đợi sẽ thay đổi được con người của đối phương.” Tôi trả lời “Tôi lại nghĩ khác. Vӟi tôi, mục đích của hôn nhân là để khích lệ sự phát triển của đối phương và nhờ họ khích lệ sự phát triển của bạn.” Ý tôi không phải là bạn muốn thay đổi toàn bộ người kia, làm người kia thấy rằng con người trưӟc đây là không đủ tốt. Ý của tôi là, giúp đỡ người bạn đời, trong mối quan hệ của mình, đạt được những mục tiêu và phát triển hết cỡ tiềm năng của họ. Đó mӟi là ứng dụng thực tế của một Tư Duy Phát Triển.
TÌNH BẠN Tình bạn, cũng như tình cảm nam nữ, là nơi chúng ta có cơ hội để thúc đẩy sự phát triển của nhau, và cùng công nhận lẫn nhau. Cả hai việc này đều quan trọng. Bạn bè có thể cho nhau những bài học quý báu và sự dũng cảm để đưa ra những quyết định mang tính phát triển, và bạn bè có thể trấn an nhau về những phẩm chất tốt mà chúng ta đang có. Mặc dù những lời khen về đặc điểm có những mối nguy hại nhất định, có những khi chúng ta vẫn cần có sự an tâm về bản thân: “Nói vӟi tӟ là tӟ đã làm đúng khi chia tay bạn trai đi”. “Nói vӟi tӟ là tӟ không ngu dốt mặc dù tӟ đã trượt kì thi ấy đi.” Thực tế, những dịp như vậy cho chúng ta cơ hội để hỗ trợ và gửi tӟi người bạn của mình một thông điệp phát triển: “Cậu đã cố gắng hết sức trong mối quan hệ đó trong suốt 3 năm rồi, còn anh ta thì chả thèm tiến bộ gì cả. Tӟ nghĩ cậu đã đúng khi bưӟc tiếp” Hoặc “Điều gì đã xảy ra ở kỳ thi đó vậy? Cậu có hiểu tài liệu môn ấy không? Cậu đã học đủ chưa? Cậu có cần gia sư không? Cùng tìm hiểu xem cậu có thể rút ra được kinh nghiệm gì nhé.” Nhưng cũng giống như mọi mối quan hệ khác, nhu cầu được chứng tỏ bản thân có thể làm mối quan hệ trở nên mất cân bằng – theo chiều hưӟng xấu. Sheri Levy đã thực hiện một cuộc nghiên cứu nhưng không phải về tình bạn, mà để đưa ra một luận điểm quan trọng và có liên quan. Levy đo đạc sự tự ti của những cậu trai tuổi dậy thì và sau đó hỏi họ xem mức độ tin tưởng của họ về những thành kiến tiêu cực về con gái. Ví dụ, mức độ họ tin vào thành kiến rằng con gái thường rất tệ Toán hoặc con gái thường kém lý tính hơn con trai là bao nhiêu? Sau đó cô lại đo lại mức độ tự tin của các cậu bé này.
Những cậu bé có Tư Duy Cố Định có sự gia tăng đột biến trong sự tự tin khi họ tin vào những thành kiến trên. Nghĩ rằng con gái học kém hơn và dễ sơ suất hơn làm chúng cảm thấy tốt hơn về bản thân. (Những cậu bé có Tư Duy Phát Triển ít khi đồng ý vӟi những thành kiến như vậy, nhưng khi chúng đồng ý, chúng không cảm thấy tự tin hơn). Phản ứng tâm lý này có thể ảnh hưởng xấu tӟi tình bạn. Cậu càng thấp thì tớ càng đưͫc đội lên cao. Một hôm tôi đang nói chuyện vӟi một người bạn thân rất thông minh. Tôi thấy ngạc nhiên vӟi cách cô ấy chịu đựng những hành vi ứng xử của một số người bạn của cô ấy. Mà hơn cả là tôi ngạc nhiên rằng cô ấy có những người bạn như vậy. Một người thì vô trách nhiệm; người khác thì trơ trẽn tán tỉnh chồng cô ấy. Câu trả lời của cô ấy là, mọi người đều có những điểm tốt và xấu, và nếu bạn chỉ tìm những người hoàn hảo để kết bạn, mối quan hệ xã hội của bạn sẽ vô cùng nhỏ bé. Tuy nhiên, có một điều mà cô ấy sẽ không bao giờ chấp nhận: những người làm cô ấy cảm thấy tự ti về bản thân. Chúng ta đều biết những người như vậy. Những người rất giỏi, hấp dẫn, và hài hưӟc, nhưng sau khi ở cạnh họ, bạn cảm thấy mình thật nhỏ bé. Bạn có thể sẽ hỏi: “Có phải mình vừa tự hạ thấp mình không?” Nhưng thường nguyên nhân là do họ, cố gây dựng hình ảnh của họ thật cao bằng cách phô ra sự xuất chúng của họ và sự yếu kém của bạn. Điều này có thể thực hiện bằng cách cố tình hạ thấp bạn, hoặc đối xử vӟi bạn một cách hời hợt, vô tâm. Dù là cách nào đi nữa, bạn là công cụ, (và cũng là nạn nhân) để họ chứng tỏ giá trị của mình. Có lần tôi đang ở một bữa tiệc mừng bạn tôi 50 tuổi, và chị gái cô ấy bắt đầu phát biểu. Ai cũng nghĩ cô ấy sẽ khen ngợi em gái mình. Nhưng chị cô ấy đã kể về sở thích tình dục mãnh liệt của cô ấy và cô ấy may mắn làm sao khi tìm được một người chồng trẻ tuổi để thỏa mãn nó. “Chỉ là cho vui
thôi”. Cô ấy còn nói cả về vẻ bề ngoài, trí tuệ, và kỹ năng làm mẹ của bạn tôi nữa. Sau màn phát biểu ấy, tôi chợt nhӟ ra câu nói “Vӟi người bạn như vậy, ai còn cần kẻ thù làm gì nữa.” Rất khó để nhận ra những người bạn có ý đồ xấu. Một tối tôi có một giấc mơ rất sống động. Một ai đó, một người tôi biết, vào nhà tôi và lần lượt lấy hết những tài sản có giá trị của tôi. Trong giấc mơ tôi có thể thấy điều gì đang xảy ra, nhưng tôi không thể thấy đó là ai. Được một lúc, tôi bèn hỏi người đó: “Anh có thể để lại thứ đó không, nó rất quan trọng vӟi tôi”. Nhưng người đó lại cứ không ngừng vơ hết những thứ quý giá. Sáng hôm sau tôi chợt nhận ra đó là ai và giấc mơ kia có ý nghĩa gì. Suốt năm vừa rồi, một người bạn thân của tôi thường xuyên gọi tôi nhờ giúp làm hộ việc của anh ta. Tôi đồng ý. Anh ta đang gặp rất nhiều stress, và thời gian đầu tôi vui vẻ dùng tất cả những gì tôi biết để giúp anh ta. Nhưng nhờ lời nhờ vả dường như chả bao giờ kết thúc, và sự giúp đỡ chỉ đến từ một chiều – tôi giúp anh ta, và hơn thế, anh ta còn mắng tôi nữa: “Đừng bao giờ nghĩ cô có thể làm tốt được như tôi. Cô có thể giúp tôi hoàn thiện công việc, nhưng sẽ không bao giờ sáng tạo được như tôi.” Anh ta muốn hạ thấp tôi để anh ta không cảm thấy mình là người ở dưӟi. Giấc mơ ấy mách bảo tôi rằng, cái gì cũng có giӟi hạn của nó. Tôi sợ rằng trong Tư Duy Cố Định, tôi cũng là thủ phạm. Tôi không nghĩ tôi làm mọi người thất vọng, nhưng khi bạn cần sự công nhận, bạn lợi dụng người khác để có được nó. Một lần, khi tôi còn lại một sinh viên mӟi ra trường, tôi bắt tàu tӟi New York và ngồi cạnh một thương nhân rất thú vị. Từ góc nhìn của tôi, chúng tôi đã trò chuyện qua lại trong suốt chuyến đi kéo dài 1 tiếng rưỡi, nhưng cuối cùng thì anh ta nói vӟi tôi: “Cảm ơn vì đã nói vӟi tôi về bạn” Lúc đó tôi mӟi nhận ra việc tôi vừa làm. Anh ta là một người gần như hoàn hảo – đẹp trai, thông minh, thành công. Và đó là lý do vì sao tôi lợi dụng anh ta. Suốt cả chuyến đi, tôi không hề có hứng thú vӟi bản thân anh ta, mà chỉ dùng anh ta như một chiếc gương phản ánh sự tài
giỏi của tôi mà thôi. Thật may mắn cho tôi, là điều anh ta phản ánh lại là một bài học vô cùng giá trị. Người xưa đã từng nói bạn chỉ biết được ai là bạn khi bạn gặp khó khăn. Và đương nhiên quan điểm này có cái lý của nó. Ai sẽ luôn là người ở bên bạn khi bạn gặp rắc rối? Tuy nhiên, đôi khi, câu hỏi khó hơn lại là: Ai sẽ là người bạn muốn hưӟng tӟi khi có điều tốt đẹp xảy đến? Khi bạn tìm thấy một nửa đặc biệt của mình? Khi bạn nhận được một công việc tốt hay được thăng chức? Khi con bạn chăm ngoan? Ai sẽ là người thực sự mừng rỡ vӟi những vui mừng của bạn? Những thất bại và những xui xẻo của bạn không đe dọa sự tự tin của người khác. Rất dễ để cảm thấy thương cảm cho những ai trong hoàn cảnh khó khăn. Chính những gì bạn có và những thành công của bạn mӟi là những trở ngại cho những người tìm kiếm sự tự tin ở cảm giác mình hơn người.
SӴ NHÚT NHÁT Một mặt nào đó, sự nhút nhát là mặt trái của những gì nãy giờ chúng ta nói tӟi. Chúng ta đã quan sát những người dùng người khác để tôn họ lên. Những người nhút nhát thường lo rằng những người khác sẽ dìm họ xuống. Họ thường lo về việc bị đánh giá hoặc bị xấu hổ trong những tình huống giao tiếp xã hội. Tính nhút nhát có thể cản trở việc kết bạn và phát triển các mối quan hệ của bạn. Khi họ gặp những người mӟi, những người nhút nhát nói rằng họ cảm thấy lo lắng, tim đập nhanh hơn, tránh né nhìn vào mắt, và họ có thể sẽ muốn chấm dứt cuộc hội thoại càng nhanh càng tốt. Nhưng ẩn giấu đằng sau vẻ ngoài rụt rè đó, những người nhút nhát có thể là những người rất thú vị và tuyệt vời, nhưng thường họ sẽ không thể hiện những điều đó vӟi một người lạ. Và họ biết nhược điểm đó. Hai lối tư duy dạy chúng ta điều gì về tính nhút nhát này? Jennifer Beer đã nghiên cứu hàng trăm người để tìm ra câu trả lời cho câu hỏi ấy. Cô xác định tư duy của mỗi người, sau đó đánh giá mức độ nhút nhát, và rồi ghép đôi 2 người bất kỳ lại để họ tự làm quen vӟi nhau. Toàn bộ quá trình đều được ghi hình lại, và sau đó, những người có chuyên môn về đánh giá sẽ xem cuốn phim đó và đánh giá sự tương tác giữa các cặp đôi. Đầu tiên, Beer thấy rằng những người có Tư Duy Cố Định thường có khả năng trở nên nhút nhát hơn. Tư Duy Cố Định làm bạn quan tâm quá về việc bị đánh giá, và điều này làm cho bạn chỉ biết tập trung vào bạn và trở nên lo lắng nhiều hơn. Nhưng cũng có rất nhiều người rụt rè có Tư Duy Phát Triển, và khi Beer quan sát họ kĩ hơn, cô tìm thấy một điều khác cũng vô cùng thú vị.
Tính nhút nhát ảnh hưởng xấu tӟi sự tương tác xã hội giữa những người có Tư Duy Cố Định nhưng không ảnh hưởng tӟi các mối quan hệ của những người có Tư Duy Phát Triển. Kết quả chấm điểm của các chuyên gia đánh giá cho thấy, mặc dù những người nhút nhát thuộc hai nhóm tư duy đều cảm thấy hồi hộp trong 5 phút đầu tiên của cuộc gặp gỡ, nhưng sau đó, những người có Tư Duy Phát Triển bắt đầu thể hiện những kỹ năng xã hội tốt hơn, được quý mến hơn, và thực sự tạo ra cuộc sự tương tác thú vị. Thực tế, họ bắt đầu trông giống như không hề nhút nhát tí nào. Lý do là, một phần, những người nhút nhát có Tư Duy Phát Triển coi những tình huống xã hội là những thử thách. Mặc dù họ cảm thấy lo lắng, nhưng họ chủ động chào đón cơ hội gặp gỡ những người bạn mӟi. Những người nhút nhát có Tư Duy Cố định, mặt khác, lại muốn trốn tránh gặp gỡ những người có thể có nhiều kĩ năng giao tiếp hơn họ. Họ nói họ sợ rằng họ sẽ mắc sai lầm. Vậy là dù cả hai đều nhút nhát, nhưng những người có Tư Duy Phát Triển và Cố Định đối mặt vӟi tình huống xã hội vӟi hai thái độ khác nhau. Một bên ôm trọn lấy thử thách, một bên lại sợ nó. Khi nhận ra được sự khác biệt giữa hai thái độ này, những người nhút nhát có Tư Duy Phát Triển cảm thấy bӟt nhát và hồi hộp hơn khi cuộc gặp gỡ tiếp tục kéo dài, những những người có Tư Duy Cố Định vẫn không ngừng lo lắng và liên tục có những hành động khá gượng gạo, như tránh ánh mắt hay cố né việc phải nói chuyện. Bạn có thể thấy rõ cách hai thái độ này ảnh hưởng tӟi việc kết bạn như thế nào. Những người nhút nhát có Tư Duy Phát Triển kiểm soát tính nhút nhát của mình. Họ chủ động ra khỏi nhà và gặp gỡ những người mӟi, và, sau khi sự hồi hộp lắng xuống, các mối quan hệ của họ phát triển một cách bình thường. Tính nhút nhát không làm chùn bưӟc họ.
Nhưng vӟi những người có Tư Duy Cố Định, tính nhút nhát lại là thứ nắm quyền kiểm soát. Nó tách họ ra khỏi những tình huống giao tiếp xã hội có những người mӟi, và khi họ trong những tình huống như vậy, họ cũng không thể hạ tấm rào cản tâm lý xuống và loại bỏ đi nỗi sợ hãi trong mình. Scott Wetzler, một nhà trị liệu và giáo sư ngành tâm thần học, kể về một khách hàng của ông, Georgo, một người nhút nhát có Tư Duy Cố Định. George cực kỳ rụt rè, nhất là vӟi phụ nữ. Anh khao khát được trở nên hấp dẫn hơn, tự tin hơn – và vì quá lo lắng rằng người ta sẽ thấy anh vô dụng hoặc quá thèm muốn [người ấy] – anh quyết định tự đóng băng và tỏ ra lạnh lùng. Khi cô đồng nghiệp rất quyến rũ Jean của anh bắt đầu ‘thả thính’ anh, anh cảm thấy quá hồi hộp nên đã tránh gặp cô. Rồi một ngày, cô tiến tӟi chỗ anh ngồi trong một quán cà phê gần công ty và gợi ý một cách dễ thương rằng anh nên mời cô ấy cùng ngồi uống nưӟc vӟi anh. Vì không nghĩ ra được câu trả lời nào thông minh để gây ấn tượng vӟi cô, anh đã trả lời: “Tôi không quan tâm cô ngồi hay không.” ANH LÀM CÁI GÌ VẬY GEORGE!!! Anh ấy đang cố bảo vệ mình khỏi việc bị từ chối – bằng cách tỏ ra không có hứng thú. Và anh ấy đang cố chấm dứt cuộc hội thoại này. Đúng như ý anh ta muốn, George tỏ ra rõ vӟi Jean rằng anh không quan tâm, và cuộc hội thoại nhanh chóng kết thúc, khi Jean bưӟc ra khỏi quán ngay lập tức. George cũng giống như những người trong nghiên cứu của Jennifer Beer, cũng bị kiểm soát bởi nỗi sợ bị người ngoài đánh giá buộc anh phải dừng việc tạo ra kết nối vӟi người khác. Wetzler từ từ giúp đỡ George vượt qua được sự chú ý thừa thãi tӟi cảm giác bị đánh giá của anh. Anh nhận ra, Jean không ở đó để phán xét hay muốn làm anh xấu hổ, mà là để tìm hiểu anh. Sau khi đã chuyển được sự tập trung từ ‘bị đánh giá’ sang ‘tạo dựng một mối quan hệ’, George dần dần đã có thể chủ động giao tiếp. Mặc dù vẫn còn cảm thấy lo lắng, anh đã
tiếp cận Jean, xin lỗi vì hành vi thô lỗ của mình, và mời cô ấy ăn trưa. Cô ấy đã đồng ý. Thêm nữa, cô ấy không phải là một người quá xét nét như anh đã lo sợ.
KẺ ĂN HIẾP – NẠN NHÂN: TRẢ THÙ Người ta không chỉ phải chịu sự từ chối khủng khiếp từ những mối quan hệ yêu đương, mà còn cả trong đời sống trường học. Ngay từ khi học mẫu giáo, một số đứa trẻ đã phải trở thành nạn nhân. Chúng bị các bạn lấy làm trò hề, tra tấn tinh thần, đánh đập, dù chúng không làm gì sai. Lý do của những kẻ hay bắt nạt có thể là vì tính cách rụt rè của các nạn nhân, có thể vì diện mạo của họ, lý lịch của họ, hay sự thông minh của họ (đôi khi là vì họ không đủ thông minh, đôi khi lại là vì họ thông minh quá). Điều này có thể xảy ra hàng ngày, biến cuộc sống của các nạn nhân thành một cơn ác mộng và khởi đầu những năm của bệnh trầm cảm và sự hận thù. Điều tệ hơn là, trường học không làm gì để thay đổi tình trạng này. Đây là bởi vì