phần dễ chịu hơn. Tiếp đó, chúng tôi trao đổi thêm. Những suy nghĩ và nhận xét sư phạm Việc thực hành tưởng tượng trên đây là một tưởng tượng thụ động. Người tham vấn hoàn toàn bị lệ thuộc vào ông thẩm phán nội tâm. Nhân vật nội tâm
https://thuviensach.vn này mang những đặc tính uy quyền của những người mà bà bệnh nhân đã từng kinh nghiệm trong đời; ông ta là người đưa ra ý kiến, còn bà kia là kẻ cuộn mình trong xấu hổ và muốn sửa chữa mình lại. Nhưng ý muốn đó, bà ta đã có từ nhiều năm nay rồi, nhưng vẫn không kết quả. Do đó, bác sĩ đã can thiệp vào, cũng bởi vì bác sĩ thấy ý muốn sửa mình kia là điều ảo tưởng. Bà bệnh nhân cũng không biết phải làm gì trong hoàn cảnh nào để tự sửa chữa mình. Bà chỉ có ý muốn sửa mình một cách chung chung, một cách trừu tượng, trong khi những bước đi nho nhỏ, những biện pháp cụ thể mới là điều quan trọng và cần thiết. Trong một buổi tham vấn tiếp theo buổi tưởng tượng thụ động nói trên, bác sĩ và người tham vấn làm sáng tỏ câu hỏi: có phải những điều ông thẩm phán nói ra tự nó là đúng cả không. Ông ta dùng những từ như “luôn luôn” và “mọi điều đều sai lầm”, điều đó đáng nghi ngờ, bởi “luôn luôn” là điều không thể được, còn “tất cả đều sai lầm” là điều khó tìm ra. Lại thêm câu hỏi: làm sao ông thẩm phán nội tâm kia lại có thể dây dưa vào cuộc sống của bà, và đâu là những lý lẽ bà đã từng suy nghĩ để xây dựng cuộc đời của mình, tại sao bà ta lại cho nhân vật nội tâm kia một vai trò quan trọng như thế, đặt ông lên cả trên những tầng cao, trong khi tự xem mình là nhỏ bé ti tiện? Bác sĩ nay đề nghị người tham vấn hãy thực hiện một buổi tưởng tượng nữa, nhưng lần này bà phải tích cực chủ động với ý thức bản ngã của mình. Chủ đề câu chuyện tưởng tượng sẽ là “sự bất mãn của ông thẩm phán nội tâm”. “Bất mãn”, bởi vì do đó mà ông ta lúc nào cũng muốn phê phán. Chủ đề bất mãn có thể trong trường hợp này đưa đi rất xa, hơn là thái độ cuộn mình trong xấu hổ như một nạn nhân. Và sau đây là câu chuyện trao đổi giữa bà tham vấn (TV) và ông thẩm phán (TP): TV: Ông rất bất mãn với tôi. TP: Mày làm sai hết. Luôn luôn sai, chọn lựa sai, quyết định sai, cơ bản luôn luôn sai. TV: Tại sao ông gọi tôi là mày? TP: Điều đó tao vẫn đã làm từ lâu. Mày cũng có thể gọi tao là chú là bác.
https://thuviensach.vn TV: Không, tôi không muốn thế, tôi muốn gọi ông bằng ông và ông gọi tôi bằng cô. TP: Tùy bà; điều đó không thay đổi mảy may gì về sự việc; việc cô là một người hỏng đời. TV: Điều ấy làm phiền ông hay sao? TP: Phiền lắm chứ! Tôi đã nuôi nhiều hy vọng cho bà. Bà chỉ là một người đàn bà, nhưng bà cũng có chút trí khôn. Phải cái tội làm biếng. TV: Đó không phải làm biếng, đó là đam mê. TP: Đó là biếng nhác, là lo sợ, có lẽ cũng có phần đam mê. Người ta có thể sống ham mê mà vẫn có thể thi cử. TV: Ngày hôm nay tôi cũng làm được như thế. TP: Vậy thì hôm nay lý do chữa lỗi là gì? TV: Còn là lo sợ, chứ không phải biếng nhác. Đối với ông thì tôi không bao giờ làm sao thỏa mãn được. TP: Mày sẽ học cách mà chịu đựng. Những suy nghĩ và nhận định sư phạm - Cuộc tranh luận tay đôi còn cứ thế kéo dài hàng tuần nữa. Ông thẩm phán nội tâm mỗi lần tỏ ra cụ thể hơn, ông nói ra một vài điều làm cho người tham vấn có thể thay đổi nếu bà muốn. Nhưng đàng khác, bà ta cũng càng thấy rõ bà không muốn sống như ông thẩm phán kia đòi hỏi. Với ông thẩm phán đó, bà nhận ra bà đã có mặc cảm tự ti về đàn bà, về cả chính mình bà. Điều đó làm bà phẫn uất lên. Nhưng lần lần bà đã thoát ra được cái mặc cảm uy quyền áp chế cực kỳ phá hoại. Nhờ tranh luận một cách chủ động với mặc cảm đó, bà có cảm tưởng không còn bị lệ thuộc như trước đây nữa. - Nhờ đứng trên vị thế gần ý thức để chủ động trao đổi, mà tâm thức của bà tham vấn và cả vô thức của bà cũng được thay đổi. Ông thẩm phán với thời gian đã tỏ ra bớt kiêu kỳ và trở nên dễ chịu hơn: khuôn mặt của ông tươi tỉnh
https://thuviensach.vn hơn; có lần nói về một hoàn cảnh nào đó, ông cũng thú nhận là không có ý kiến. Trong cách xưng hô, bà tham vấn đã từ chối từ đầu cách gọi mày tao của ông thẩm phán và đòi hỏi một cách xưng hô lịch sự, quãng cách giao tiếp đó đã làm cho bà có ý thức về người đối tác cũng như về chính mình hơn. - Chủ động tưởng tượng đã đưa đến một cuộc đối thoại với vô thức, qua đó ý thức cũng như vô thức đều được thay đổi. Cuộc đối thoại đã thay đổi thái độ bạo hành ức hiếp người của ông thẩm phán, bởi trước đây chính ông ta là kẻ đã lấy mọi quyết định trên cuộc sống của bà tham vấn. Vô thức chỉ có thể hiếp người như thế, khi mà cái Tôi không chống cưỡng lại, hoặc vì quá yếu kém nên không chủ động được. - Và đây là vấn đề đặt ra cho phương pháp chủ động và sáng tạo này: Cái Tôi cần phải có đủ bản lãnh, phải có một cấu trúc đủ tài cán và khả năng để đối đầu được với vô thức. Muốn vậy, phải qua một quá trình ý thức và đào luyện. Do đó, các bác sĩ chuyên ngành đã đưa ra một số đề nghị thực hiện dần tính chủ động trong việc sử dụng phương pháp tưởng tượng: (a) Ghi nhận dòng hình ảnh trôi chảy trong ta, (b) tưởng tượng bình thường có hướng dẫn, (c) tưởng tượng chủ động có hướng dẫn, (d) để cuối cùng có thể tự mình chủ động tưởng tượng, không còn cần trợ giúp bên ngoài nữa. Vì thế, sau khi đã bàn về các phương pháp (a), (b) và (d) trong các phân đoạn trên, dưới đây chúng tôi xin bổ túc và kết thúc bằng minh họa trường hợp (c) nói về “chủ động tưởng tượng có hướng dẫn”. F. MINH HỌA TRƯỜNG HỢP CHỦ ĐỘNG TƯỞNG TƯỢNG CÓ HƯỚNG DẪN Những bước hướng dẫn • Bạn hãy chọn một cảnh thiên nhiên có nước. • Có một người hay một đối tượng nào đó đến với bạn; bạn hãy ghi nhận và chăm chú quan sát đối tượng. • Bạn hãy tiếp xúc và bắt chuyện với người hoặc đối tượng đó. • Người hoặc đối tượng đó nói gì với bạn: qua gương mặt, cách thức, cử chỉ, bộ điệu, lời nói?
https://thuviensach.vn • Bạn hãy phản ứng lại, theo cách bình thường bạn phản ứng. Sau đây là trường hợp một phụ nữ 35 tuổi • Cô này đến tham vấn từ một năm nay; cô có tính luôn lo sợ, nhát đảm và bất an, mặc dầu xem ra không có lý do, cơ sở gì. Bác sĩ đề nghị cô lấy chủ đề “cảnh thiên nhiên và nước”, cùng với những gợi ý nói trên, và yêu cầu cô tập trung vào sự “bất an” của cô. Và sau đây là câu chuyện chủ động tưởng tượng của cô: • Tôi thấy một mạch suối trước mặt, tôi đang ở trong một cảnh thiên nhiên đồi núi, miền phía trước vùng núi Alpes, cây cối có nhiều. Và đây là một mạch suối, một mạch suối bình thường. Bên cạnh suối, có một ông lão ngồi trên một phiến đá, ông lão đã trọng tuổi, với một bộ râu dài màu trắng. Ông có vẻ rất nghiêm nghị, ông nhìn tôi một cách nghiêm chỉnh và dò xét. • Tôi đến gần ông lão và cảm thấy hổ thẹn. Tôi suy nghĩ vì lý do gì tôi lại hổ thẹn. Tôi không biết tại sao đầu óc tôi có nhiều ý tưởng hỗn tạp. Ông lão tiếp tục nhìn tôi một cách dò xét, và mỗi lần có ai nhìn tôi như thế, tôi đều cảm thấy xấu hổ. Tôi đến gần ông và ngồi xuống phía bên kia bờ suối. Ông lão vẫn tiếp tục nhìn tôi một cách dò xét. • Tôi nói: “Nếu ông cụ nhìn tôi một cách dò xét như thế, tôi cảm thấy luơng tâm không ổn; tôi nghĩ, không biết tôi có làm gì sai hay không”. Ông lão gật đầu, và lẩm bẩm: “Đúng vậy, người ta thường làm một điều gì sai. Phải như nước chảy từ nguồn, luôn trôi chảy, luôn trôi chảy”. Tôi suy nghĩ với xúc động, tôi đã làm gì sai. Ông lão nói: “Luôn trôi chảy, luôn trôi chảy”. Tôi thôi không nghĩ nữa về việc tôi có làm gì sai hay không; tôi vận động thư giãn, cảm nghiệm mạch suối, bầu khí yên tĩnh. Tôi nhìn ông lão. Ông ta có vẻ đang tập trung vào dòng nước chảy. • Bỗng tôi phát giác ra, bên bờ suối còn có một người đàn ông thứ hai nữa; người này còn trẻ hơn nhiều, có vẻ kiêu kỳ, trên người có mang khăn choàng sẫm với áo gilet. Anh ta nhìn tôi với vẻ chế giễu. • Tôi cảm thấy nổi giận về anh chàng này. Anh ta nói: “Ừ, ừ, cứ để trôi chảy, cứ để mọi sự trôi chảy, cứ để cuộc đời trôi đi, ngồi bên bờ suối, ngồi đó cho đến ngày tận thế – cứ để mọi sự trôi chảy, không có chút trách nhiệm nào”.
https://thuviensach.vn Anh ta nói như thế với một giọng điệu vô cùng khinh bỉ. • Và sau đây là cuộc đấu khẩu tay đôi: – TV (Tham vấn): Anh lấy quyền ngang ngạnh gì mà làm bẩn kinh nghiệm nước suối của tôi như thế? – TN (Thanh niên): Tôi đâu có xả rác xuống suối. – TV: Nhưng ông đã chế giễu. – TN: Nếu cô cảm thấy chế giễu, đó là chuyện của cô. • Anh chàng có lý; nhưng tôi phải làm anh ta ngậm câm lại. Tôi quá sức nổi giận. Tôi không biết làm cách gì để anh ta câm miệng. Tôi muốn bóp cổ bóp họng anh ta, nhưng anh ta to cao và khỏe hơn tôi nhiều. Mỗi khi nổi giận, tôi thường nghĩ tới bạo lực. Tôi cũng không tìm thấy hòn đá nào để liệng thẳng vào đầu anh ta. Anh ta lại nhìn tôi một cách rất là ngạo nghễ. • Tôi quay nhìn ông lão ngỏ ý cầu cứu. Ông cụ chỉ chăm chú nhìn xuống nước, xuống tận đáy dòng suối. Tôi cũng làm theo như thế. Tôi cảm thấy cơn giận của tôi nguôi dần đi, tôi chủ tâm không thèm nhìn đến anh chàng thanh niên kia nữa. Tôi tập trung vào dòng nước chảy. Một lát sau, tôi nhìn vào gương mặt của ông cụ già; ông cụ vẫn rất đăm chiêu nhìn xuống nước, mọi vẻ kiêu hãnh đã biến mất. • Tôi rời khỏi nơi đó và biết rằng, ông cụ già kia là kẻ coi giữ dòng suối; và tôi có thể đến lại nơi đây mỗi khi tôi muốn. Những suy nghĩ và nhận định sư phạm - Cô tham vấn trước và sau buổi tưởng tượng đã rất kích động về ông cụ già, về sự đăm chiêu của ông cụ, về sự hiện diện của ông ta. Cô ta cũng rất hài lòng vì đã có thể tập trung nhìn dòng nước chảy, nghĩa là nhìn đến cái “đặc hữu” (the proper, the essential). Đối với cô, bức ảnh dòng suối với ông cụ già này đã xác định cuộc sống hàng ngày của cô; mỗi khi cô có bị hổ thẹn do làm điều gì sai, thì cô có thể gợi lại hình ảnh này. - Nhưng trong buổi tưởng tượng, cô ta cũng bị quấy phá bởi một anh chàng
https://thuviensach.vn thanh niên, mà cô cho là ngạo mạn. Anh chàng thanh niên đó là hiện thân của một khía cạnh con người của cô: khía cạnh muốn tích cực xông xáo vào đời và nhận trách nhiệm. Anh chàng đó không những chỉ có phê bình, lập luận của anh ta xem ra cũng có phần đúng: Cô chưa đến tuổi bỏ đời lên núi tu tiên. Nhưng đàng khác anh ta lại chế nhạo những cảm nghiệm mà đối với cô rất là quan trọng: cảm nghiệm về dòng suối, về “đặc hữu” của cuộc sống. - Cô muốn tranh luận với anh ta, muốn dùng biện pháp bạo lực; nhưng đó không phải là giải pháp, giải pháp là tập trung vào bức ảnh của dòng nước phát xuất từ lòng đất ra; đó là biểu tượng nói về sinh lực dâng trào lên từ miền râm tối của lòng đất ra ánh sáng. Nhờ đó mà cô ta đã có được cái cảm nghiệm về tự hữu. Hai tháng sau, cô còn có những buổi suy tưởng về khía cạnh cuộc đời xông xáo và trách nhiệm; nhưng lúc này thì cô cần tập trung vào dòng nước chảy. Nước mạch, nước suối, nước nguồn gợi lên cảm xúc về sự sống, về khởi thủy, nguồn gốc, sinh lực của sự sống; nó cũng nói lên rằng, nước là vô tận: tin vào dòng nước của suối nguồn, tin vào dòng nước của sự sống. Suy nghĩ kết thúc Thực hành tưởng tượng không những đưa đến sự trao đổi xây dựng và sự phối hợp thành toàn giữa ý thức và vô thức. Tưởng tượng cũng đưa đến cảm nghiệm những nội dung thâm sâu của tâm hồn, của hiện hữu, mang phẩm chất tôn giáo, phẩm chất siêu việt, huyền dụ, linh thánh. Những nhà thơ, nghệ sĩ, minh triết, huyền nhiệm đã từng để lại những kinh nghiệm phát xuất từ những thị kiến và khải tượng của họ, điều mà ngày nay ta gọi được là tưởng tượng, qua đó họ kể lại đã trực thị với Thực tại Tối hậu, với tâm hồn mình, với vũ trụ thiên nhiên và đã trao đổi đối đáp với những thực tại đó như thế nào. Tưởng tượng quả là một sinh hoạt đầy tính nhân bản: thể hiện bản vị con người, một tâm thức vừa trong hiện trần, vừa thuộc về thế giới huyền dụ và linh thánh. [56] “Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ” là một kinh thư nói về sinh lực nội đan của con người, do Lã Động Tâm (năm 638) biên soạn; tiếng Đức: Das Geheimnisder Goldenen Blüte; tiếng Anh: The Secret of the Golden Flower. [57] C.G. Jung, Briefe 1946-1955; Bd 2, Olten 1972, 76.195.
https://thuviensach.vn [58] Có thể phân đoạn nói về kỹ thuật của phương pháp ở đây, cũng như phân đoạn có tính lý thuyết nói về vai trò của tưởng tượng ở đầu chương, được diễn tả có phần hơi trừu tượng, nhưng những phân đoạn minh họa với những thí dụ cụ thể ở cuối chương này sẽ giúp ta lĩnh hội vấn đề và phương pháp một cách dễ dàng hơn.
https://thuviensach.vn Thuật ngữ tâm lý học chuyên sâu Lời lưu ý ban đầu Tâm lý học có nhiều lĩnh vực, mỗi lĩnh vực lại có nhiều trường phái. Trong bảng thuật ngữ này, chúng tôi xin giới thiệu một số từ ngữ và khái niệm thuộc về Tâm lý học Chuyên sâu của Carl Gustav Jung (1875 – 1961), được sử dụng cách riêng trong tác phẩm Tâm lý học Chuyên sâu do tác giả Lưu Hồng Khanh biên soạn. Thỉnh thoảng đây đó chúng tôi cũng có đưa ra một ít từ ngữ thuộc khoa Phân tâm của Sigmund Freud (1856 – 1939), với chủ đích giúp độc giả phân biệt được giữa hai cách hiểu củaC.G. Jung và của Freud. Ngoài ra, cũng để giúp độc giả có cơ hội đi sâu vào lĩnh vực tâm lý học có