Chương 13 ĐƯỜNG VỀ VỰC THẲM VÔ THỨC: CHIÊM MỘNG VÀ GIẢI MỘNG A. NHỮNG CON ĐƯỜNG ĐƯA ĐẾN VÔ THỨC Hình ảnh tảng băng với 10% ý thức nhô trên mặt nước và 90% vô thức chìm lặn trong dòng sông hay biển cả cho ta thấy sự sai lầm lớn, nếu ta nghĩ rằng ý thức là tất cả bản thân, mà quên đi 90% những kho tàng thâm sâu và lớn lao đang chờ đợi được nhìn nhận và phát triển để tạo tác cho chúng ta một bản vị con người lớn lao hơn và tròn đầy hơn. Những kho tàng thâm sâu và lớn lao của vô thức nói đây là cả một thế giới mẫu tượng hàm chứa những hiểu biết, tri thức và giá trị của nhân loại từ mọi nơi mọi thời và còn dự phóng đến những tương lai vô tận của con người, của thực tại. Những kho tàng thâm sâu và lớn lao này được tụ kết lại nơi những cụm mẫu tượng bóng âm, linh âm linh dương và nhất là Tự ngã của hệ tâm thức con người. Nhưng làm sao tìm đến được những thực tại vô thức đó? Làm cách nào để tiếp cận, trao đổi, đối phó, đón nhận, phát huy được những giá trị của vô thức đây? “Tâm lý học phân tích” hay “Tâm lý học Chuyên sâu” củaC.G. Jung đã đưa ra một số phương pháp giúp dẫn ta đến vô thức. Những phương pháp này rất thông dụng không phải chỉ trong ngành tâm lý trị liệu, mà còn cả trong toàn thể lĩnh vực tâm thức lành mạnh, không phải chỉ trong giai đoạn giáo dục đào tạo của nửa thứ nhất cuộc đời, mà còn nhất là trong giai đoạn trưởng thành và thành tựu bản vị con người trong nửa thứ hai cuộc sống – giai đoạn quan trọng và quyết định, nhưng cho đến nay hầu như không được một học thuyết hay một xã hội nào lưu tâm đúng mức. Hai phương pháp chính và thông dụng nhất trong các phương pháp đó là: giải mộng và chủ động tưởng tượng. Giải mộng, bởi vì chính thông qua những hình ảnh của chiêm mộng mà vô thức tự bày tỏ mình ra. Giải mộng là phương pháp cho thấy được các ý nghĩa của chiêm mộng và từ đây đưa đến thể hiện những ý nghĩa đó trong thực tại cuộc sống. Trong khi hình ảnh của
https://thuviensach.vn chiêm mộng đến với con người từ sáng kiến của vô thức, thì với phương pháp chủ động tưởng tượng con người đi một bước đầu đến với vô thức. Chủ thể Tôi đón nhận một hình ảnh từ vô thức dâng lên hay lấy ra từ trong giấc mộng, để rồi tiếp đó phân tích, trao đổi, hỏi han và để cả cho vô thức hỏi lại chính mình; và cuối cùng là nhìn ra được tín thư của hình ảnh và rút ra được những hậu quả để ứng dụng vào cuộc sống. B. XÁC ĐỊNH CHIÊM MỘNG Trong những thập niên vừa qua đã có nhiều nghiên cứu về chiêm mộng kết hợp với những nghiên cứu về bộ não con người. Với máy ghi sóng não (electro-encephalogram: EEG), người ta đo được 5 độ sóng não liên hệ đến tình trạng ngủ say, chiêm mộng hay tỉnh thức: • Sóng Delta: 0,5-4 Hz: ngủ say, thư giãn hoàn toàn; • Sóng Theta: 4-8 Hz: ngủ có mộng, thư giãn nhiều; • Sóng Alpha: 8-16 Hz: thức nhắm mắt, thư giãn, suy nghĩ; • Sóng Beta: 16-32 Hz: tỉnh thức ban ngày; • Sóng Gamma: 32-64 Hz: tình trạng suy tư căng thẳng. Hz: đơn vị tần số trong một giây (Herts cycle; lấy tên của nhà vật lý Đức H. Hertz, 1857 – 1894). Trong khi ngủ ban đêm, cứ chừng 90 phút lại có hiện tượng “mắt cử động nhanh” (REM: Rapid Eye Movement), và người ta chiêm bao trong những khoảnh khắc đó. Và như thế thì mỗi đêm chúng ta thường có nhiều giấc mộng. Những pha mộng đầu tiên thường ngắn và có liên hệ đến những biến cố đã sống trong ngày vừa qua; còn những giấc mộng ý nghĩa hơn, vì có liên hệ đến vô thức, thì thường xảy ra vào cuối giấc ngủ. Chiêm mộng là một hiện tượng mà mỗi người đều có kinh nghiệm: hoặc tự trong bản thân, hoặc đã từng nghe từng đọc từng suy nghiệm. Đối với từng mỗi cá nhân, chiêm mộng có thể nhiều hay ít, dài hay ngắn, mạnh hay yếu, tỏ
https://thuviensach.vn hay mờ, dễ nhớ hay quên hẳn sau khi thức giấc. Vấn đề không phải là nghi vấn có chiêm mộng hay không, nhưng chiêm mộng là gì, có ý nghĩa và vai trò gì chăng, và nhất là giải mã các giấc mộng như thế nào, để từ đó có thể đón nhận tín thư của chiêm mộng vào cuộc sống. C. CHIÊM MỘNG LÀ GÌ, Ý NGHĨA VÀ VAI TRÒ CỦA CHIÊM MỘNG Vài nét lịch sử Ta đã từng nghe kể những “giấc mộng lớn” trong các kinh sách cổ truyền và tôn giáo của nhân loại: Những giấc mộng loan báo sự sụp đổ của cả một triều đại, hứa hẹn một cơ đồ sự nghiệp mới cho cả một dân tộc, nhắn nhủ chỉ đường cho thoát một cơn bách hại hay tai biến... Ở một cương vị nhỏ bé hơn của mỗi cá nhân, chắc hẳn mỗi người trong chúng ta cũng đã từng kinh nghiệm được những giấc mộng có tính khích lệ, an ủi, nhắn nhủ, quở trách, hoặc chỉ đường cho ta đi tới trong tương lai. Qua những kinh nghiệm tập thể cũng như cá nhân về chiêm mộng như vừa gợi lại trên đây, ta nhận thấy được phần nào bản chất, ý nghĩa và vai trò của chiêm mộng. Dĩ nhiên, không kể đến những quan niệm của tư duy duy lý và duy vật từ thế kỷ 18, 19 xem chiêm mộng chỉ là những “phản ứng sinh lý hóa” bởi ăn không tiêu, tim thận làm việc không đều, tai mắt ù ù choáng váng, hoặc chỉ vì trở thân trở mình trong đêm khuya. Nói về nghiên cứu có tính khoa học, thì gần đây ta có được những đóng góp của Sigmund Freud (1856 – 1939) và nhất là củaC.G. Jung (1875 – 1961). Freud quan niệm “giải mộng là vương lộ đưa xuống vô thức”, và đã ứng dụng phương pháp giải mộng vào ngành phân tâm và tâm lý trị liệu trong những thập niên đầu thế kỷ 20. Nhưng học thuyết của Freud đã tỏ ra quá phân diện, quá thu hẹp và giáo điều dựa trên cơ sở của nguyên lý độc tôn đầy ám ảnh giới tính. Tiếp nối, sửa đổi và mở rộng suy tư của Freud là thầy và là bạn một thời của mình, C.G. Jung đã đưa lại một học thuyết sâu xa và rộng lớn về hệ tâm thức, trong đó chiêm mộng và giải mộng giữ một vị thế và một vai trò quan trọng. Nguồn gốc, bản tính, ý nghĩa, vai trò của chiêm mộng
https://thuviensach.vn Vô thức cá nhân và nhất là vô thức tập thể với thế giới mẫu tượng thông qua bóng âm, linh âm linh dương và nhất là Tự ngã: đó là một khám phá lớn và là cơ sở cho học thuyết Tâm lý Chuyên sâu củaC.G. Jung. Một nguyên lý tác động cơ bản của hệ tâm thức chuyên sâu này là “nguyên lý tự điều chỉnh” thể hiện thông qua “quy tắc bù trừ”. Trong cuộc sống ý thức của con người – nhất là khi bị chi phối bởi những quy ước và công lệ của xã hội trên tư thế “nhân vật” – con người bị đánh mất đi thế quân bình và những giá trị đích thực và thâm sâu của hiện hữu. Trước tình trạng đó, vô thức sẽ có những biện pháp nhắn nhủ, quở trách, cảnh cáo và bù đắp vào sự phân diện của ý thức, thông qua chiêm mộng cùng với những hình ảnh có tính biểu tượng của chiêm mộng. C.G. Jung kể trường hợp một bệnh nhân của ông: Sau một số trường hợp dan díu và nhập nhằng, người bệnh thấy mình có xu hướng ham thích những cuộc leo núi đầy mạo hiểm, xem đó như là một hình thức “bù trừ” làm cho mình “lớn người lên”. Trong một giấc mộng, ông thấy mình một đêm kia từ chóp đỉnh của một ngọn núi cao đưa chân bước vào khoảng trống. Khi bệnh nhân kể cho tôi nghe giấc mộng đó, tôi hiểu ngay mối nguy hiểm đang đe dọa ông ta và khuyên nhủ ông ta phải thận trọng. Tôi còn nói thêm rằng, giấc mộng kia ám chỉ một tai nạn leo núi. Nhưng lời khuyên nhủ của tôi đã vô hiệu. Sáu tháng sau, bệnh nhân nói trên quả thật đã “rơi vào khoảng trống”. Một người hướng dẫn leo núi quan sát thấy người bệnh nói trên cùng với một người bạn đang tụt dây từ đỉnh cao xuống đất vào một địa điểm vô cùng nguy hiểm. Người bạn nắm tạm được một chỗ dừng nơi một tảng đá nhô ra, và người bệnh tụt xuống theo. Bỗng nhiên, người bệnh thả sợi dây ra và “xem như ông ta nhảy rơi vào khoảng trống”. Người bệnh rơi đúng trên người bạn, rồi cả hai bổ nhào xuống chân núi và chết ngay tại đó. Trong trường hợp người leo núi trên đây, giấc mộng của ông vừa là một cảnh cáo, vừa là một tác động “bù trừ”, bởi tai nạn xảy ra trong giấc mộng cũng là sự “trừ” đi đối với thái độ “làm lớn” trong thực tế cuộc sống. Một trường hợp khác tiêu biểu rõ hơn về tính “bù trừ” của chiêm mộng: Một phụ nữ trẻ, độc thân, có quan hệ với một người bạn trai. Cô rất mong
https://thuviensach.vn ước được làm mẹ, nhưng người bạn trai kia vì lý do nghề nghiệp và kinh tế đã không đồng ý. Trong nhiều cơn mộng, mỗi lần cô gái kia đều thấy mình sinh hạ một bé nhỏ và sung sướng ẵm bồng nó vào lòng. Nhưng mỗi lần như thế, lại có một người đàn ông hiện đến; ông này đội chiếc mũ giống chiếc mũ của người bạn trai, và ông ta lôi giật đứa bé ra khỏi cánh tay cô gái đang ẵm bồng; (chiếc mũ trong giấc mộng hẳn là để diễn tả chiếc dù ngừa thai)... Chiêm mộng báo động, nhắn nhủ, cảnh cáo và bù đắp vào những thiếu hụt trong cuộc sống ý thức. Phía sau chiêm mộng, là vô thức ẩn hiện như một bàn tay khôn ngoan và từ hậu bài trí và sắp xếp mọi tình tiết cuộc sống cho cân bằng và an lành. Nhưng nếu ta không hiểu được ngôn ngữ của chiêm mộng, không nắm được tín thư của vô thức, thì ta sẽ gặp nhưng tai họa lớn. Và như thế, chiêm mộng xuất hiện như những cạm bẫy cho ta rơi vào; giống như sấm ngôn thành Delphi (Hy Lạp) xưa kia nói với hoàng đế Croesus (595 – 547 TCN): nếu ông vượt qua con sông Halys (Thổ Nhĩ Kỳ bây giờ) thì một hoàng triều lớn sẽ sụp đổ. Hoàng đế Croesus đã vượt qua sông Halys và trong một cuộc giao tranh lớn, ông đã thua trận hoàn toàn; lúc bấy giờ ông mới hiểu, câu sấm ngôn Delphi nói trên là để ám chỉ sự sụp đổ của chính vương quốc mình (C.G. Jung 1999, 52). Vậy phải hiểu ngôn ngữ của chiêm mộng như thế nào? Làm sao bắt nắm được tín thư của vô thức? Trong phân đoạn sau đây, ta sẽ bàn về vấn đề giải mã các giấc mộng. D. GIẢI MỘNG Chiêm mộng dùng hình ảnh và biểu tượng Vô thức thuộc dạng vô hình, luôn diễn tả qua hình ảnh: hình ảnh trong chiêm mộng, tưởng tượng, thị kiến, khải tượng. Hình ảnh là những biểu tượng, và biểu tượng thì luôn hàm chứa nhiều cấp bậc và góc độ hiểu biết; biểu tượng gồm nhiều ý nghĩa; biểu tượng cũng hàm chứa những dị nghĩa, như sấm ngôn Delphi nói với hoàng đế Croesus về sự sụp đổ một hoàng triều được thuật lại trên đây. Ta có thể đan cử thêm một vài thí dụ về tính dị nghĩa của biểu tượng: Nước có thể là biểu tượng của lực lượng phá hoại như khi lũ lụt, hay của sinh lực đem lại sự sống như nước uống, tắm rửa, tưới cây; Lửa có thể đốt cháy mà cũng có thể là phương tiện
https://thuviensach.vn thanh lọc; Đá có thể gây đổ nát chết chóc như khi núi lở nhà xiêu, nhưng cũng có thể là nền tảng vững chắc cho đền tháp, tường vách và cuộc sống. Những dị nghĩa đó tùy thuộc vào truyền thống, giới tính, tuổi tác, trình độ hiểu biết, tâm linh, trưởng thành. Phương pháp giải mộng sẽ phải rất kỹ lưỡng chú tâm về những ngữ cảnh này (và ta sẽ còn bàn đến trong các phân đoạn sau đây). Nhiều loại chiêm mộng Có nhiều loại chiêm mộng. Có những chiêm mộng nói về cuộc sống hàng ngày hay về những “biến cố lớn”, những “biến cố trọng đại”; có những chiêm mộng nói về từng giai đoạn cuộc đời: như chiêm mộng trẻ con, chiêm mộng dậy thì, chiêm mộng người lớn; có những chiêm mộng nói về tiến trình thành tựu bản thân hay dự báo về sự giã từ cuộc đời và giáp mặt với cái chết. Trong khuôn khổ của tập sách này, chúng ta sẽ lưu ý nhiều hơn đến loại “chiêm mộng thành tựu bản thân”. Như đã trình bày về nội dung và các chặng đường trong chương nói về tiến trình thành tựu Tự ngã (