phần của bản ngã đang phát triển của trẻ em. Để kết nối và có liên quan với những người khác - tức là, để thỏa mãn nhu cầu thân thuộc - trẻ em tạo ra sự thích nghi, chúng tự nhiên có khuynh hướng chấp nhận những giá trị, luật lệ của các nhóm gần gũi của chúng và của xã hội. Thông qua việc tạo ra sự thích nghi như vậy - tức là qua việc nội hóa các giá trị và điều Kho sách t ng h p Google Drive VIP 800+ GB, 4000+ ebook & sách nói, 38 ch , c p nh t liên t c https://www.usbsach.nguyencongthuc.com
lệ về hành vi - trẻ em học được cách dàn xếp các chướng ngại xã hội một cách điêu luyện. Nhưng quan trọng là ta nhận ra rằng có hai kiểu nội hóa hoàn toàn khác nhau, vậy nên đơn thuần nội hóa điều lệ (về hành vi) không đảm bảo được việc tự chỉnh đốn một cách xác thực và tự chủ. Hai dạng nội hóa là: tiếp nhận hay nội nhập - mà Fritz Perls ví như là nuốt trọng một luật lệ hơn là lĩnh hội nó; và sự hợp nhất - liên quan đến “lĩnh hội” và là hình thức nội hóa tối ưu. Giữ một quy tắc cứng nhắc đã luôn đối xử thô bạo với bạn - những tuyên bố, đòi hỏi, cách cư xử - và hành động phù hợp với luật lệ cứng nhắc đó có nghĩa là luật lệ chỉ được nội nhập (tiếp nhận), nên nó không tạo nên một hoạt động thật sự chủ động. Hoạt động tự chủ đòi hỏi rằng một điều lệ hay quy tắc được nội hóa phải được chấp nhận là của bản thân bạn; điều lệ đó phải trở thành một phần trong bạn. Nó phải được hợp nhất với bản ngã của bạn. Thông qua quá trình hợp nhất, con người mới sẵn sàng đảm đương trách nhiệm cho các hoạt động quan trọng nhưng không thú vị - các hoạt động không được thúc đẩy từ bên trong. Nhu cầu tự chủ của con người, nhu cầu trở thành một tác nhân chịu trách nhiệm trong việc quản lý bản thân họ, cung cấp năng lượng cho quá trình hợp nhất (hơn là chỉ nội nhập) một điều lệ. Do đó, dù nhu cầu có được sự thân thuộc và năng lực có thể thúc đẩy nội nhập, nhưng chính nhu cầu có được sự tự chủ mới đấu tranh cho quá trình hợp nhất một giá trị hay quá trình tuân thủ điều lệ vào bản ngã của con người. Con người thường tiếp thu những giá trị và luật lệ của các nhóm mà họ thuộc về, rồi hành động theo đó. Khi quá trình này diễn ra không hoàn chỉnh, nó dẫn đến những sự nội nhập - tức là những sự nội hóa dưới dạng “nên” và “phải”. Những sự nội nhập là giọng nói trong đầu mỗi người, có thể nói rằng nó đến từ bên ngoài và phát ra mệnh lệnh - đôi lúc giống như những trung sĩ kỷ luật đầy ác ý và đôi lúc giống như những bà dì đầy yêu thương và tốt bụng (nhưng dù sao cũng có tính chất xâm phạm). Khi những sự nội hóa trở thành hợp nhất, khi chúng trở thành những khía cạnh thật sự trong bản chất của một người, chúng sẽ cho phép nhiều hành động và tương tác có tính xác thực hơn. Công c qun tr th i gian,s p x p công vic & l u tr d li u cá nhân tích h p T T-C -TRONG-1 https://www.trello.nguyencongthuc.com
Nếu một chàng trai trẻ tiếp quản việc kinh doanh của cha mình và thành công trong việc hợp nhất trải nghiệm, anh ta sẽ tự chủ trên con đường theo đuổi sự nghiệp. Anh ta sẽ thực hiện nó với ý thức chân chính về sự lựa chọn, và sẽ không cảm thấy bị ép buộc. Nhưng hãy thử nghĩ xem chuyện gì sẽ xảy ra khi quá trình này không như mong đợi, khi sự tiếp thu một phần tạo ra cả núi những điều nên làm và phải làm. Có nhiều kết quả khả dĩ khác nhau. Điều đầu tiên trong số này là sự phục tùng không ngại ngần và cứng nhắc. Tác giả ăn khách Michael Crichton đã trình bày một ví dụ về điều này. Khi ông ta kể một câu chuyện cho người phỏng vấn, rằng ông ta đã học hành suốt nhiều năm trời để trở thành một bác sĩ, một mục tiêu khiến gia đình ông rất hài lòng. Rõ ràng họ cho rằng việc lớn lên và trở thành một bác sĩ chính là điều đúng đắn mà ông cần làm, là điều mà Crichton phải làm, và chính bản thân Crichton cũng hoàn toàn tin tưởng vào kế hoạch này trong nhiều năm. Thế nhưng sau quá trình học hành dài đằng đẵng, ông lại chọn không hành nghề bác sĩ. Thay vào đó, ông làm những gì ông thật sự muốn làm: viết lách. Quyết định này quá khủng khiếp với gia đình ông, ông nói với người phỏng vấn. Đương nhiên, tôi không biết Crichton lẫn gia đình ông, nhưng nhìn bên ngoài thì đây có vẻ là một trường hợp mà những gì nên làm và những gì cần phải làm đã khiến một chàng trai trẻ vô cùng có năng lực phải dành một lượng lớn thời gian để học cái nghề mà anh chẳng mấy quan tâm - một thời gian mà anh ta bị những sự nội nhập mạnh mẽ kiểm soát, khiến anh dành nguồn năng lượng khổng lồ để học nghề y. May mắn thay, anh đã có thể giải phóng bản thân khỏi những sự nội nhập đó và tiến bước trên con đường sự nghiệp mà anh mong muốn. Nhưng trong một kịch bản thường thấy hơn, con người bị kìm kẹp trong những sự nội nhập suốt cuộc đời. Phản ứng khả dĩ thứ hai cho toàn bộ những sự nội nhập xảy ra khi chúng không có cơ sở đủ vững chắc để kìm kẹp một người. Kết quả là một kiểu tuân thủ miễn cưỡng. Ai đó đã kể cho tôi nghe câu chuyện về một chàng trai trẻ tiếp quản việc kinh doanh của gia đình nhưng lại không hợp nhất với sự tôn trọng dành cho cơ nghiệp này. Anh làm thế vì nghĩ rằng đó là việc anh ta nên làm, nhưng anh thật sự cảm thấy mình nhu nhược hẳn đi trong quá trình đó. Điều này dẫn đến việc Kho sách t ng h p Google Drive VIP 800+ GB, 4000+ ebook & sách nói, 38 ch , c p nh t liên t c https://www.usbsach.nguyencongthuc.com
anh vận hành công việc kinh doanh với cảm xúc vừa yêu vừa ghét, mà sau cùng đưa anh đến thất bại. Anh rên rỉ và than vãn về cách mà mọi thứ đang diễn ra, nghĩ ra một triệu lời bào chữa cho lý do vì sao mọi thứ đang trở nên tệ hại, nhưng anh vẫn mắc kẹt trong nó bởi vì anh không thể giải phóng bản thân khỏi những nội nhập. Chúng kìm kẹp anh đủ mạnh để giữ anh ở lại với công việc kinh doanh, nhưng không đủ mạnh để khiến anh theo đuổi nó. Khả năng thứ ba chính là khuynh hướng bất tuân của con người có thể chiếm lĩnh và tạo ra sự phản kháng toàn diện. Hẳn ai cũng biết đến con trai của một luật sư nào đó chẳng những không nối nghiệp cha, kể cả khi bị ép, mà còn vướng vào rắc rối với pháp luật. Và cũng có những cô con gái của mục sư trở thành kẻ vô thần ngoan cố, lớn tiếng. Trong những trường hợp này, rất có khả năng những gì chúng ta đang chứng kiến là ví dụ cho việc các giá trị của cha mẹ được nội nhập, nhưng con cái lại phản ứng một cách bướng bỉnh, như thể nói với những sự nội nhập (và với cả cha mẹ họ, những người đã gây áp lực lên họ), rằng: “Cha mẹ không kiểm soát con được đâu. Con sẽ cho cha mẹ thấy ai mới là người nắm quyền ở đây!”. Những giá trị và điều lệ đã được nội nhập có thể tạo ra nhiều kết quả khác nhau, nhưng không kết quả nào trong số đó là tối ưu. Rõ ràng sự phản kháng và thiếu tận tâm chẳng tốt cho bên nào cả. Và dù sự tuân thủ một cách cứng nhắc có thể làm hài lòng các tác nhân xã hội hóa thúc ép nó, nhưng người tuân thủ phải chịu những cái giá rất đắt. *** Trong một nghiên cứu tại Đại học Rochester, Richard Ryan và Wendy Grolnick đã xác định mức độ trẻ em tiểu học được thúc đẩy làm bài tập ở trường bằng những giá trị và điều lệ đã nội nhập, hoặc bằng những giá trị và điều lệ đã hợp nhất. Họ cũng đã yêu cầu giáo viên của những em học sinh này đánh giá xem mỗi học sinh được tạo động lực như thế nào, và họ cũng hỏi chính những đứa trẻ ấy xem chúng đã nỗ lực để học ở trường ra sao. Trên phương diện những học Công c qun tr th i gian,s p x p công vic & l u tr d li u cá nhân tích h p T T-C -TRONG-1 https://www.trello.nguyencongthuc.com
sinh này có vẻ được thúc đẩy như thế nào đối với giáo viên, hay chúng đã cố gắng chăm chỉ ra sao để học tốt, việc chúng được nội nhập nhiều hơn hay hợp nhất nhiều hơn hoàn toàn không quan trọng. Những học sinh có mức độ điều lệ nội nhập cao được các giáo viên cho là rất có động lực, những học sinh có mức độ điều lệ hợp nhất tương đối cao hơn cũng được xem là có động lực cao. Và cả hai kiểu học sinh ấy đều được cho là đang nỗ lực hết sức mình. Nhưng đó là điểm tương đồng duy nhất. Ngoài ra, những học sinh nội nhập nhiều sẽ cực kỳ lo lắng về trường học và thể hiện những khuôn mẫu đối mặt với thất bại theo kiểu kém thích nghi, trong khi những đứa trẻ được hợp nhất nhiều hơn lại yêu thích trường lớp và cho thấy các khuôn mẫu đối mặt lành mạnh hơn khi những nỗ lực của chúng không thành. Chúng ta hẳn thường xuyên nhìn bọn trẻ và thấy chúng đang vâng lời làm bài tập ở trường, việc vặt ở nhà hay bất cứ việc gì khác đến thế nào. Chúng ta có thể tự nhủ rằng: “À, chúng đang rất có động lực” và chúng ta nghĩ mọi chuyện đều ổn. Thế nhưng có lẽ chúng ta nên nhìn ở một góc độ khác và tự hỏi mình xem liệu chúng có đang thật sự tự nguyện làm việc đó hay không, liệu chúng có đang làm điều đó khi đã ý thức được về sự chấp thuận cá nhân không. Nếu đúng là vậy thì có thể mọi thứ đều ổn. Nhưng thay vì nội nhập, chúng có thể làm việc chăm chỉ bởi vì nghĩ rằng mình nên làm và cho là mình sẽ được công nhận khi làm thế. Nếu vậy, những đứa trẻ này có thể đang bị tổn thương sâu bên trong. Áp lực từ bên trong về việc phải thể hiện, ban đầu thì trông có vẻ rất hay, nhưng có thể tạo ra một cái giá đắt. Sự tuân thủ của những đứa trẻ này có thể chống lại chúng theo nhiều hướng khác nhau. Đương nhiên chúng sẽ thiếu đi sức sống và sự nhiệt tình vốn có thể khiến cho trường học trở thành một trải nghiệm vui vẻ, nhưng kết quả còn đáng buồn hơn chính là nó khiến chúng chỉ chú tâm vào việc cố làm hài lòng người khác hơn là tìm ra những gì đúng đắn cho bản thân chúng. Hơn nữa, trong các lớp học, những em học sinh lặng lẽ vâng lời này thường được xem là những học sinh gương mẫu, vậy nên chúng là những trường hợp thành công-bị ngó lơ, chẳng cần chú ý mấy. (Ngược lại, những đứa trẻ ồn ào và bướng bỉnh lại được chú ý cực kỳ nhiều). Việc những học sinh vâng lời đòi hỏi quá ít sự chú ý có thể coi là bi kịch, bởi vì những cảm giác mà chúng có thể đang chôn sâu trong mình - chẳng hạn cảm giác không xứng đáng - lại rất đáng được quan tâm. Những cảm giác này có Kho sách t ng h p Google Drive VIP 800+ GB, 4000+ ebook & sách nói, 38 ch , c p nh t liên t c https://www.usbsach.nguyencongthuc.com
thể dễ dàng sinh ra từ việc nội hóa một phần - từ sự nội nhập thay vì hợp nhất - vì khi con người nội nhập những luật lệ và sự đánh giá, họ thường cảm thấy mình không thể sống đúng với những điều đó cho dù có cố gắng thế nào đi nữa. *** Việc nội nhập những luật lệ cứng nhắc chẳng tượng trưng cho điều gì ngoài một kiểu thất bại của quá trình nội hóa nhằm hoạt động hiệu quả. Một kiểu khác cực đoan hơn là không hề tiếp thu một giá trị và điều lệ nào. Cậu nhân viên bán hàng trẻ tuổi mà tôi gặp ở cửa hàng ngũ kim là ví dụ, dù khá bình thường, về một người không thể nội hóa một giá trị hay điều lệ nào - trong trường hợp của cậu ta, là giá trị và điều lệ về việc thông thạo phân số. Một ví dụ tương tự nữa có lẽ là xu hướng khá phổ biến về việc không coi trọng việc sử dụng ngôn ngữ chính xác theo truyền thống. Gần đây tôi có đọc một đoạn tiểu sử ngắn được viết bởi một người đàn ông ba mươi tuổi, tốt nghiệp một trường đại học khá danh giá và tiếp tục theo học chương trình MBA. Đoạn văn, là một