Nước Nhật mua cả thế giới

phần còn lại của Châu Á. Nhưng cho đến nay, nước Nhật rất vụng về, và những nước Châu Á từ chối vai trò thống trị của Nhật. Họ từ chối một nước Nhật lợi dụng sức mạnh kinh tế của mình, muốn mình trở thành kẻ chỉ huy cả châu Á. Nếu nước Nhật tự cho mình như kẻ chỉ huy Châu Á thì sẽ vấp phải sự phản kháng không thể tránh khỏi”. Nước Nhật sẽ không bao giờ là bá chủ thế giới Phản ứng của người Nhật ra sao, khi họ cảm thấy họ không được yêu thích lắm trên thế giới? Những vết thương của Châu Á chưa phải đã lành hẳn, còn những lời công kích thì lan tràn ở thế giới phương Tây. Nước Nhật thấy mình bị cô lập. Nada Inada bác lại: “Tôi mong rằng người Nhật sẽ không phản ứng như một đứa trẻ hư đốn, cứ khóc lóc mà không nghĩ gì đến nguyên nhân của trận đòn mà nó phải

chịu. Tôi không muốn biến vấn đề của đất nước tôi trở thành chuyện riêng tư. Nhưng đã có không ít người Nhật ý thức được mối hiểm nguy bị cô lập. Một số nhà trí thức Nhật đã cố đặt quan hệ chặt chẽ với những trí thức khác trên thế giới. Ở Nhật có không ít các nhóm công kích việc chính phủ viện trợ cho vùng Nam Á, họ cho rằng các khoản viện trợ đó sẽ phá hủy môi sinh của những nước Châu Á. Nhiều người Nhật phê bình việc đó. Có lẽ người phương Tây chỉ nhìn thấy một mặt của nước Nhật! Tức là chỉ thấy những chính khách và những đại diện của các ngành công nghiệp lớn? Nhưng cần hiểu rằng đằng sau họ còn có dân tộc Nhật. Và dân tộc đó không phải đã mất hết hương tri”. Lời công kích có thể gây ra khả năng: một là sự khước từ và khép kín, hai là sự mở cửa rộng hơn. Nước Nhật sẽ chọn hướng nào? “Theo ý tôi là mở cửa! Xu hướng đó hiện nay là tích cực. Giới trẻ Nhật đã có nhiều dịp đi du lịch. Họ không còn khép kín nửa vời về thế giới bên ngoài. Và họ cũng không thể cứ mãi mù tịt mãi. Tiếp xúc với thế giới, họ sẽ thay đổi dần. Nếu ông gặp những người Nhật sống ở Paris, ông sẽ thấy nhiều người cũng công kích nước Nhật, dù họ là người Nhật!” Có một châm ngôn Nhật nói: Đinh đã lỡ đóng thì đóng luôn. Đó có phải là nước Nhật hiện nay không? Nada Inada bình luận: “Nên hiểu rằng đó là phản ứng nhằm chối từ trách nhiệm. Né tránh trách nhiệm của chính mình và mong thay đổi lời chỉ trích của đối phương. Mọi người đều làm như vậy cả. Khi người Pháp thành đạt, họ né tránh trách nhiệm và công kích người khác. Người Nhật cũng vậy. Khi không thành đạt, khi đụng đầu khó khăn, họ vụng về (nhiều chính khách của chúng tôi rất vụng về), họ liền trút trách nhiệm về sự vụng về của họ lên kẻ khác. Họ nói tất cả những lời chỉ trích ở nước ngoài chỉ là bài Nhật, là những lời nói xấu không căn cứ. Ông nên biết giữa những người có trách nhiệm của giới chủ nhân Keidanren và Nikkeiren, họ cũng công kích lẫn nhau.” Đúng là ở Nhật sau nhiều năm thiu thiu ngủ trên nhung lụa quyền lực, sự phê phán đã dần nổi lên. Chẳng hạn giới chức cao cấp ở Bộ Tài chính khinh miệt giới quan chức ngân hàng và ngược lại. Những mâu thuẫn giữa họ, lần đầu tiên được phát biểu công khai, đã khiến giới báo chí Nhật đều thích thú!

Như vậy, chuyện nước Nhật làm chủ thế giới, có phải là chuyện tầm bậy không? “Vâng, đó là một chuyện bậy. Nước Nhật sẽ không thành ông chủ thế giới. Không bao giờ! Tình hình phát triển công nghiệp sẽ không thể tiếp tục theo nhịp độ hiện nay được lâu. Vào giữa thế kỷ XXI biết đâu chiến thắng lại thuộc về những nhà sinh thái học? Ai biết được? Thế nào chúng ta cũng đến đó. Lúc đó( thế kỉ XXI) nước nào có khả năng lãnh đạo các nước khác? Có thể là những nhà lãnh đạo những nước nghèo sẽ đề xướng một triết lý, những hệ tư tưởng. Trong lĩnh vực này Trung Quốc hiện còn đang rất bề bộn, nhưng lẽ nào ngày mai cũng thế sao? Về phần tôi, trong cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa quốc tế, tôi chiến đấu cho sự chiến thắng của chủ nghĩa quốc tế. Chủ nghĩa dân tộc không có tương lai đâu. Đệ nhất quốc tế đã thua cuộc. Đệ nhị quốc tế và đệ tam quốc tế dựa trên những cơ sở không đúng. Còn tôi, tôi tin vào sự chiến thắng của đệ tứ quốc tế”. Yukio Shimanaka: phương Tây đã giết chết truyền thống của nước Nhật Giám đốc Nhà xuất bản Chuo-Koron, một trong những nhà xuất bản quan trọng của Nhật, Yukio Shimanaka vừa tròn 40 tuổi, nhưng ông đã khắc họa tên mình trong giới trí thức và văn học Nhật Bản. Ông cũng là người thân Pháp, giỏi tiếng Pháp, ông khác với một số đông đồng bào ông ở khuynh hướng tôn trọng mạnh mẽ truyền thống Nhật, tôn sùng quý tộc và nhà vua, tóm lại, có màu sắc cánh hữu pha một chút dân tộc chủ nghĩa. Yukio Shimanaka là con một gia đình gia giáo. Cha ông là một nhân vật nổi tiếng, là giám đốc lâu năm của Nhà quốc tế Nhật Bản (International House of Japan), một loại câu lạc bộ trí thức ở Roppongi, trung tâm Tokyo thanh lịch, có hoài bão làm cầu nói giữa nền văn hóa Nhật và nước ngoài. Chúng tôi gặp nhau và cuộc phỏng vấn diễn ra ở Câu lạc bộ Nhà quốc tế Nhật. Một con người có dáng vóc đẹp, tóc nâu, ăn mặc chải chuốt, ông nói tiếng Pháp khá lưu loát. Ông đã ở Paris 4 năm. Yukio Shimanaka trở thành một người mang trọng trách. Ông xuất bản nhiều tác phẩm mới, như bộ lịch sử Nhật bằng tranh in 200.000 bản mỗi tuần. Công việc này thành công đến mức ông định xuất bản bộ lịch sự thế giới. Con người cực kỳ năng động

này làm việc suốt ngày đến tận nửa đêm. Nhà xuất bản của ông cũng ấn hành tạp chí Marie Claire Japon từ nhiều năm, trước khai xuất hiện tạp chí Elle Japon và Le Figaro Madame Japon. Chúng tôi nói chuyện với nhau về nước Nhật hiện đại và những truyền thống đang mất đi từ khi có những thay đổi do phe đồng minh tạo ra từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. Một đề tài khiến ông trở nên sôi nổi. “Người phương Tây các ông đã phá hoại hoàn toàn thế cân bằng đã từng tồn tại trước đây ở Nhật. Các ông đã đè bẹp và tiêu diệt tất cả các giai cấp xã hội, nhất là tầng lớp trí thức. Trước đây, chúng tôi hầu như có cùng một nền giáo dục như ở Pháp, một hệ thống trường đạo tạo đến trình độ cao. Chúng tôi có các trường trung học đánh số (Số 1, số 2, số 3) trong mỗi tỉnh. Tất cả tạo thành một loại học viện cho những trường học lớn. Thế nhưng các ông cũng đã phá hết các trường lớn của chúng tôi. Trước kia, Nhật có Trường đại học hoàng gia ở Tokyo và ở Kyoto. Bây giờ chúng tôi chỉ còn Trường đại học Tokyo, một phân khoa Luật còn hơi hướng chút ít ngôi trường lớn. Do đó, nước Nhật không còn tầng lớp trí thức ưu tú. Ở đây không thể có ý niệm về leader (lãnh tụ), thậm chí không thể có ý niệm về leader. Nước Nhật trở thành một xã hội “dân chủ”, mọi người có quyền nói bất cứ điều gì, ở mọi trình độ. Như vậy, trong Ủy ban xét duyệt kịch bản của chúng tôi, chính những người trẻ quyết định mọi chuyện, ý kiến của họ chi phối.” Yukio Shimanaka luyến tiếc chế độ cũ chăng?- Câu trả lời của ông khá tế nhị: “Có thể trong một nghĩa nào đó, tình hình mới là rất tốt. Mọi người đều có quyền nói điều mình muốn nói. Nhưng, trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, trên chính trường thế giới, chúng tôi lại rất khó đưa ra những ý kiến hình thành một đường hướng. Chẳng hạn, làm thế nào để sống chung với người nước ngoài? Đó là một vấn đề cực kỳ khó khăn.” Nước Nhật có cần tìm lại những leader gây dựng một tầng lớp ưu tú? “Đối với người Nhật, tầng lớp ưu tú, những leader mà chúng tôi đã có trước đây, nói chung là rất hay. Nhưng trong việc chung sống với thế giới bên ngoài thì đó lại là một chuyện rất dở. Những quốc gia khác, kể cả Hoa

Kỳ, không cùng nhịp sống như chúng tôi. Họ không có khái niệm về sự vật như chúng tôi. Hãy cứ xem lịch sử nước Nhật. Thuở xưa, dân tộc Nhật gần như vô chính phủ. Nhất là trong giới trí thức. Họ phủ nhận ý nghĩa của Nhà nước. Thế mà khi nói đến Nhà nước, thì lại cần phải có một leader, cần một định hướng chính trị, một chiến lược đối ngoại. Nước Nhật hôm nay không thể xác định được một định hướng chính trị gì cho rõ ràng”. Nước Nhật không có nghĩa là cầm đầu “Để tạo ra ra sự nhất trí ở Nhật, trước hết phải có một ai đó phán xuống, chỉ ra cái phải làm và cái không dược làm. Người đó phải có uy thế với dân tộc. Điều đáng tiếc là những người phương Tây các ông đã phá hủy tất cả hệ thống đó. Vì thế bây giờ chúng tôi thiếu hẳn nhứng nhà chính trị có bản lĩnh”. Yukio Shimanaka tiếp tục dòng suy nghĩ của mình và cho rằng trong lịch sử gần đây, người Nhật tỏ ra ghê tởm sâu xa đối với chính trị và những nhà chính trị. “Hãy nhìn xem điều gì đã xảy ra sau thất bại của triều đại tướng quân, tất cả đệ tử của tướng quân đều trở thành nhà báo, nhà trí thức, giáo sư. Họ làm những nghề tự do. Cùng lúc đó, những đệ tử của Shimaju ( lãnh đạo chống lại triều đại tướng quân và tiếp tục ủng hộ hoàng đế) lại trở thành những công chức, những nhà hoạt động chính trị. Truyền thống đó vẫn giữ. Những kẻ cai trị chúng tôi thường bị khinh miệt. Cũng như ở Pháp, Napoléon và những người bảo hoàng. Trong những gia đình trí thức, người ta có xu hướng ghê tởm những nhà chính trị. Khi ông ngoại tôi, lúc đó là giáo sư giảng dạy chính trị ở đại học Tokyo, có ý định muốn ra ứng cử quốc hội thì họ hàng, bạn bè đều phản đối. Là vì trở thành nhà chính trị thì coi như khốn khổ, đang hổ thẹn. Đó là não trạng của giới trí thức Nhật trước chiến tranh”. Tuy nhiên Yukio Shimanaka nói thêm: “Trước chiến tranh, nước Nhật cũng có một số nhân vật chính trị lớn. Kể cả sau chiến tranh. Hai hay ba người gì đó. Bởi vì trước chiến tranh, hệ thống giáo dục Nhật tỏ ra có hiệu quả. Nhưng sau đó, hệ thống giáo dục mới chỉ đào tạo ra những nhà chính trị thiếu giáo dục, không cso vái gọi là Ở

“lịch sự quí phái”. Ở Nhật, chúng tôi không còn cái “lịch sự quí phái” nữa. Thế nhưng, để cư xử với người nước ngoài, thì “lịch sự quí phái” rất cần cho cả hai phía, có phải không? Đó là lý do tại sao trong nước Nhật ngày nay, chúng tôi không có leader, không có cái “lịch sự quí phái”. Mọi người có quyền nói bất cứ cái gì, như ở nước ông vào thời điểm này xảy ra biến cố tháng 5/1960. Trong xí nghiệp, vẫn còn tôn ti trật tự, mặc dù khá hình thức, và chỉ trong nội bộ từng gia đình thì tôn ti trật tự mới có hiệu lực. Nhờ vậy, tất cả xí nghiệp công nghiệp đểu tiếp tục hoạt động có hiệu quả”. Vì thế, phải chăng nước Nhật đang đi tìm sự trưởng thành mới? “Để thích nghi với nhịp sống do người nước ngoài áp đặt và theo yêu cầu của họ, phải có một leader rất thông minh. Trong nội bộ nước Nhật thì dễ hơn. Leader nay vẫn là thành viên của cộng đồng, của một gia tộc. Ông ta tuân theo các luật lệ, nhưng để đảm bảo đương chức năng một leader có tầm vóc quốc tế thì còn vụng về. Rất khó. Leader ấy phải là một diễn viên gần như thiên tài. Và theo tôi, điều đó rất nguy hiểm. Tôi rất lo những hệ quả từ đó mà ra”. Hoàng đế bị truất phế, những hiểm họa của chủ nghĩa tân-dân tộc Phải chăng điều đó có nghĩa là nước Nhật phản ứng và chống lại những áp đặt từ bên ngoài? Một sự phản ứng sẽ kết tinh trong chủ nghĩa tân-dân tộc? Yukio Shimanaka đồng ý: “Vâng, đúng như vậy. Tôi rất lo điều đó. Nhưng đó là lỗi của chính các ông! Nhất là lỗi của người Mỹ. Các ông buộc chúng tôi phải từ bỏ Hiếp pháp của Châu Âu hoặc Hoa Kỳ. Có một sai lầm lớn: Hoàng đế Nhật khong hề là kẻ thù của các ông, nhưng các ông đã hủy hoại hết mọi thứ, từ vai trò, chức trách là người chăn dắt dân tộc, đến vai trò người cha, lãnh tụ tinh thần. Và chế độ quân chủ khong còn có thể hoạt động được nữa. Ngày hôm qua trong báo Yomiuri, tôi đọc một trang dành cho lớp trẻ 17 tuổi của Anh và Nhật. Chúng phải trả lời câu hỏi: “Bạn có tôn kính Hoàng đế hay Hoàng gia hay không?”. Học sinh Anh trả lời: “Có”, và giải thích sự tôn kính. Còn học sinh Nhật đa số trả lời: “Không”, “Không bao giờ”, “Tôi không biết ông ta”, “Tôi bất cần”, hoặc thậm chí: “Tôi cho rằng Hoàng gia là không cần thiết đối với đất nước”.

Điều đó có ý nghĩa là đánh mất bản sắc nước Nhật ư? “Vâng. Tôi nghĩ thế. Bởi vì trong thâm sâu, điều đó trái hẳn với những gì các ông, những người Pháp bình thường, suy nghĩ. Hoàng đế là chủ đất nước, tất nhiên chỉ trên lĩnh vực tinh thần. Từ vài thế kỉ nay, chúng tôi đã có hoàng đế làm việc thật sự, đảm nhiệm cả vai trò Nhà vua và Thủ tướng. Ông ta làm chính trị. Trước đây đã có như vậy. Nhưng xét cho cùng Hoàng đế vẫn là người chăn dắt tinh thần của dân tộc”. Nước Nhật một ngày nào đó sẽ đứng dậy chống sự áp đặt của phương Tây chăng? Yukio Shimanaka khẽ nhún vai. “Không. Hết rồi”. Song, xét cho cùng, việc người Nhật tự suy nghĩ, không cần sự hướng dẫn từ bên trên có là một dấu hiệu tích cực không? Một biểu tượng chín chắn về chính trị? Yukio trả lời ngay: “Tôi không hoàn toàn đồng ý với ông được. Dù sao, khái niệm công dân đến với nước chúng tôi chậm, cũng như ở nước các ông. Người Nhật hoặc người Pháp bình thường của thế kỷ XVI, XVII. Khái niệm ấy chỉ thực sự có ở nước Nhật từ triều đại Edo (1603- 1867). Yukio bồi thêm:

“Chúng tôi không chờ đợi người ngoài đến đây để xây dựng một xã hội biết tôn trọng cá nhân. Nếu không, bây giờ ông không thể đọc văn học triều đại Edo, xem một vở kịch của Kabuki. Kể cả trước đó, từ thế kỷ XVIII, dưới triều đại Kamakura, nước Nhật đã có một thời kỳ phát triển về nghề thủ công mang dấu ấn cá nhân và có sáng tạo. Còn các võ sĩ đạo của chúng tôi, cứ so sánh họ với các hiệp sĩ của các ông. Có khác là võ sĩ đạo của chúng tôi tự do hơn. Cho nên, thật sai lầm nếu cho rằng tất cả những công dân bình thường đều bị kềm kẹp trong nanh vuốt của lãnh chúa. Tầng lớp ưu tú của chúng tôi không phải chỉ ở trong giới võ sĩ đạo, mà ở cả những người thường. Sau ba, hoặc bốn đời, xuất hiện những gia tộc buôn bán lớn. Còn giới quí tộc vẫn nghèo. Điều này cũng khác với nước các ông, ở đó hiệp sĩ có thể trở thành quí tộc; ở Nhật thì không hề có như thế. Quí tộc vẫn là một tầng lớp xã hội bất di bất dịch. Họ không đánh ai, không giết ai. Võ sĩ đạo làm thay họ, giống như Hồng y bên cạnh Giáo hoàng.” Những truyền thống đã lụi tàn Phải làm gì để hòa giải truyền thống với hiện đại? “Một người Nhật chỉ có thể thích nghi với môi trường chung quanh khi thay đổi hoàn toàn hệ qui chiếu của anh ta. Ví dụ: Chủ một xí nghiệp Nhật đã được giáo dục để đạt trình độ “lịch sự quí phái” chủ yếu ở trong cơ sở của ông ta. Nhưng ở nước ngoài thì sao? Mỗi khi người ta cử họ ra nước ngoài để xây dựng những xí nghiệp thì não trạng của họ thay đổi. Song muốn có được những thay đổi đó, phải thay đổi toàn bộ hệ qui chiếu của họ. Đối với nước Nhật cũng vậy thôi. Phải thay đổi cả hệ thống xã hội, cả trong xí nghiệp. Ở nước các ông, người chủ quyết định, giám đốc quyết định. Ở đây thì không phải như vậy. Có một ủy ban quyết định. Phải có sự nhất trí. Ông chủ, chủ tịch hoặc giám đốc chỉ có mặt ở đó để chuẩn y, ông ta có quyền phủ quyết, nhưng quyết định thì vẫn thuộc về tập thể. Ông chủ chỉ có thể nói “có” hoặc “không”, ông ta không đề nghị cũng không ra lệnh”. Yukio Shimanaka không sợ nói thật:

“Tôi biết quan điểm của tôi thật sự độc đáo. Rất khác với quan điểm người khác. Nhưng là một quan điểm có thật. Tôi là một người theo chủ nghĩa truyền thống. Chúng tôi thích chiêm ngưỡng những tác phẩm sản sinh từ sự sáng tạo của dân tộc Nhật. Một cuộc triển lãm, một vở kịch của Kabuki. Và để xem Kabuki, phải biết tiếng Nhật. Để biết tiếng Nhật, phải biết đọc, phải học tiếng Kanji ( chữ Trung Quốc, với hai mẫu tự Hiragana và Katakana, hợp thành văn tự Nhật truyền thống). Phải biết đọc văn học Edo. Và muốn hiểu thấu đáo văn học Edo, phải biết văn học cổ điển Trung Quốc trước công nguyên. Người Pháp các ông, các ông đã bỏ dạy tiếng la tinh. Chúng tôi, chúng tôi đã bỏ dạy tiếng Kanji. Đáng tiếc thật!”. Gương mặt của Yukio Shimanaka không hề bộc lộ những tình cảm của ông khi ông nói. Nhưng giọng nói của ông rất đanh thép: “Người Nhật bây giờ không còn có thể sáng tạo ra từ mới từ văn tự Trung Quốc nữa. Bởi vì nếu không hiểu nguyên gốc của từ thì không sáng tạo được. Thật tệ hại. Ông xem: để gọi điện thoại bây giờ là phải nói telefon. Trước đây người ta nói đến denwa. Den là từ để chỉ điện, wa là lời nói. Điện thoại có nghĩa là “lời nói bằng điện”. Chúng tôi có thể tạo ra mọi từ mới và từ khoa học thỏa thích. Trước chiến tranh, dưới triều đại Minh Trị, chính người Nhật đã tạo ra từ mới rồi truyền cho người Trung Quốc, người Triều Tiên. Tất cả những thuật ngữ kỹ thuật hoặc triết học hiện đại đều gốc từ Nhật. Bởi vậy, keizai có nghĩa là “kinh tế”. Từ đó không có trong tiếng Hoa, cũng không có trong tiếng Nhật. Chính những người Nhật am hiểu văn học Trung Hoa và cả văn học Châu Âu, đã dịch, đã phát minh ra từ đó. Người Trung Hoa và người Triều Tiên vẫn luôn sử dụng. Còn người Nhật nay đã mất khả năng sáng tạo này rồi”. Yukio Shimanaka thú nhận đã bắt đầu say mê truyền thống Nhật khi tiếp xúc với nền văn hóa phương Tây, lúc ông sống ở Pháp. “Chính vì lẽ đó mà tôi rất yêu thích Kabuki, những lễ hội mùa của chúng tôi. Tôi cố tạo lại các lễ hội này cho con tôi vào dịp Tết và những ngày lễ lớn, để truyền lại cho chúng tình yêu truyền thống đó”. Ông nói tiếp:

“Nước Nhật có một nhà tiều luận, ông đã chết từ hơn 20 năm nay, là Oya Soichi. Một nhà văn tiểu luận vĩ đại. Ông rất thích nêu lên những cách ngôn. Một hôm, ông nói: “Người cánh hữu là bảo thủ, đó là người có đi ra nước ngoài. Người cánh tả, đó là người cả đời chỉ ở trong nước Nhật”. Tôi cho rằng quả đúng như thế. Niềm hy vọng của tôi là ở lớp trẻ Nhật ngày càng đông đi du lịch nước ngoài: ở Pháp, ở Châu Âu. Mười năm trước đây, chúng chỉ đi Hawai, đảo Guam hoặc Hoa Kỳ, Los Angeles hay NewYork. Bây giờ tiếp xúc với Pháp, Đức, Châu Âu, tiếp xúc với nhạc viện, với nền văn hóa của các nước đó, chúng bắt đầu hiểu sự khác nhau giữa Nhật Bản với nhiều nước khác”. Như vậy, việc Nhật Bản mở cửa ra thế giới cũng là một cơ may chăng ? “Vâng. Cuối cùng chúng tôi đã có cơ may thức tỉnh. Khá khó khăn và nặng nề. Nhất là khi người ta đang đắm mình trong sự sung túc vật chất, trong tiện nghi. Điều đó đang hủy diệt nền văn minh Nhật Bản”. Nền dân chủ Nhật Bản: một thứ chủ nghĩa duy vật nguy hiểm? Yukio Shimanaka cho rằng nền dân chủ phương Tây được sao chép vào xã hội Nhật Bản, có nguy cơ tạo ra một hệ thống chủ nghĩa xã hội duy vật đặc biệt nguy hiểm cho thế giới. Nó sẽ tiêu diệt nốt những truyền thống Nhật Bản. Mặt khác, nó còn làm cho người Nhật trở thành những kẻ chỉ còn biết hướng về sản xuất và tiêu thụ. Một bàn đạp cho cuộc chinh phục hung hãn, mù quáng các thị trường thế giới. “Nếu nước Nhật cứ tiếp tục đà nfy, nó sẽ chinh phục hết các thị trường. Người Nhật sẽ cư xử với thế giới như những con voi trong rừng già: chúng không hề lúc nào nghĩ đến sự có mặt của các loài thú khác. Chúng tôi chỉ có suy nghĩ là làm việc hết sức mình, và, như những con voi, chúng tôi lao về phía trước, không bao giờ nghĩ đến bao nhiêu cây cối ngã rạp trên đường chúng tôi qua, không quan tâm đến những tàn phá mà chúng tôi gây ra”> Tự nhận mình là người theo chủ nghĩa truyền thống, không hề là điều dễ dàng ở Nhật. “Ông xem, khi một người vừa nói điều gì bênh vực sự tôn trọng truyền thống, người đó bị liệt vào phe hữu! Thật là cố chấp”.

Yukio Shimanaka bỗng phá lên cười. Ông nói đến Đảng Xã hội Nhật và lãnh tụ Đảng, bà Takako Doi, một phụ nữ, theo ông, chẳng hiều gì về nền văn hóa cổ Nhật Bản. “Chẳng hạn, tại sao những phụ nữa của Đảng Xã hội Nhật lại công kích Kabuki? Là vì trên sân khấu không có nữ diễn viên. Thật lố bịch và điên rồ! Đó chính là truyền thống duy nhất của những nhóm nghệ sĩ Nhật thế kỉ XV còn sót lại. Với sân khấu Nô cũng vậy. Ở Pháp, như ông biết, vào trước thế kỉ XV, các vai phụ nữ đều do những diễn viên nam đóng. Chỉ sau đó mới có các diễn viên nữ, vào thời Molière. Người Nhật đã bảo tồn truyền thống đó. Các ông thì đã bỏ nó rồi. Còn tôi, tôi cho rằng gìn giữ lại là điều quan trọng”. Makoto Kuroda: sức mạnh của nước Nhật không phải là vĩnh cửu Makoto Kuroda đã trải qua nhiều chức vụ danh tiếng, nguyên thứ trưởng Bộ Ngoại thương, nguyên tổng giám đốc MITI, ông đã giữ vai trò chủ chốt trong điều hành đường lối công nghiệp của Nhật. Nguyên là đại diện Nhật đàm phán với Hoa Kỳ về các vấn đề thương mại, vào lúc cao điểm của cuộc chiến tranh mậu dịch có nguy cơ đe dọa cả Tokyo và Washington, ông là một trong số những nhân vật hòa giải chính đã bảo vệ “hòa bình” cho cả hai bờ Thái Bình Dương. Cố vấn đặc biệt của Tổ chức kinh tế Nhật Bản, cố vấn của nhiều công ty tài chính và công nghiệp tư nhân, Makoto Kuroda hoàn toàn có thể tự hào về sự nghiệp đặc biệt sáng chói của mình. Khi ông nói, ông tỏ ra rất tự tin. “Vào lúc này, khi đạt mức tăng trưởng kinh tế nhanh, nước Nhật trở nên hùng mạnh. Chúng tôi đang trội hơn phương Tây của các ông một chút. Chúng tôi còn có thể duy trì ưu thế này trong vài năm nữa. Chúng tôi đang dẫn trước các ông. Chúng tôi đã tiến hành tốt việc thích nghi với hoàn cảnh mới, với việc ứng dụng các cải tiến công nghệ mới. Nhưng, ông biết đấy, cơ may của chúng tôi đã ở về phía sau. Nó không còn mang lại hiệu quả tốt đối với nền kinh tế Nhật. Đã hết rồi cái thời hạ giá dầu thôi, vốn tạo nhiều thuận lợi cho chúng tôi về kinh tế. Chúng tôi cũng còn gặp may, nhưng chúng tôi đã trở lại hoàn toàn cảnh bình thường. Vâng, đúng thế... Chúng tôi còn khá mạnh và tiếp tục còn mạnh, và chúng tôi đã nắm giữ được xu

thế phát triển kinh tế trên thế giới. Nhưng những điều kiện thành công của chúng tôi trước đây thì nay không còn tác động như trước nữa”. Xã hội già nua nhất thế giới “Còn nhược điểm chủ yếu của chúng tôi, vắn tắt đó là tình trạng đầu cơ tín dụng, đầu cơ địa ốc. Chính sách tiền tệ và tài chính của chúng tôi có nguy cơ gây ra lạm phát. Theo nghĩa đó, tôi cho rằng việc hạ tín dụng từ cuối năm 1989 không nhất thiết là một điều xấu. Đó là một sự sửa sai cần thiết, một sự điều chỉnh lành mạnh. Tuy nhiên, giá nhà đất cứ tiếp tục tăng. Hiện tượng này gây căng thẳng xã hội. Nước Nhật may mắn biết đến một xã hội bình quân, ở đó mỗi người đều cảm thấy mình ở vào tầng lớp trung lưu. Điều trước đây rất có lợi cho sự phát triển kinh tế thì nay đang trở thành vấn đề. Đó là một những nhược điểm của chúng tôi. Một nhược điểm khác có ảnh hưởng cơ bản hơn, đó là cơ cấu dân số. Đến đầu thế kỷ sau, chúng tôi sẽ là một xã hội già nhất thế giới. Người Nhật trong tuổi lao động sẽ phải gánh nặng thêm: số người già về hưu sẽ nhiều hơn. Liệu chúng tôi có thể sản xuất đủ để đáp ứng nhu cầu của những người già ấy không? Tôi không biết”. Có phải nước Nhật đang dẫn đầu mọi lĩnh vực? Makoto Kuroda nói: “Chắc là không. Chẳng hạn, chúng tôi rất lạc hậu trong lĩnh vực không gian. Trong lĩnh vực vũ khí cũng vậy. Vì chúng tôi cấm xuất khẩu vũ khí, thị trường chúng tôi bị co hẹp và chúng tôi cũng không sản xuất cái gì ra hồn trong lĩnh vực này. Lĩnh vực hàng không cũng không phải là thế mạnh của chúng tôi. Để khắc phục sự chậm trễ trong lĩnh vực này, chúng tôi phải đầu tư lớn. Người Mỹ và người Châu Âu các ông đi trước chúng tôi trong các lĩnh vực đó. Nhưng, chúng tôi đang muốn đuổi kịp các ông. Chúng tôi đã tiến hành các chương trình hợp tác với Mỹ và Châu Âu. Nhưng ở đây, mục tiêu của chúng tôi không phải là dẫn đầu, mà chỉ đơn giản là khắc phục tình trạng chậm trễ của chúng tôi”. Tôi đường đột đặt một câu hỏi mà nhiều nhà công nghiệp phương Tây đã đặt ra: phải chăng những nhà kinh doanh lớn của Nhật thương lượng với nhau để phân chia “cái bánh thị trường thế giới”, nhằm tránh một cuộc đụng đầu tiêu diệt lẫn nhau? Nói cách khác, phải chăng ở Tokyo người ta có ý định đi đấn thỏa thuận bí mật, như ở phương Tây người ta thường có

ấn tượng về những trục chiến lược của cuộc chinh phục ở nước ngoài nhằm tránh những tình huống cạnh tranh mà các nhà công nghiệp Nhật phải trả giá đắt? Chẳng hạn như ông chủ Nissan, Toyoto và Honda cùng đứng trước một quả địa cầu, tại một cuộc họp tuyệt mật, để phân chia thế giới? Makoto Kuroda nhìn tôi trước khi trả lời: “Không. Những nhà công nghiệp Nhật không thương lượng với nhau về những vấn đề như thế. Điều đó không thể có. Cạnh tranh là một cuộc chơi tự do. Thế giới trở nên hẹp. Những nhà công nghiệp của chúng tôi cảm thấy nhu cầu phải mở những đơn vị sản xuất ở nước ngoài, gần thị trường tiêu thụ hơn. Đó là xu thế chung ở nước chúng tôi. Mở một xí nghiệp ở nước ngoài sẽ có lãi hơn là duy trì những cơ sở xuất khẩu của chúng tôi. Và trong quá trình phi địa phương hóa này, tình hình cạnh tranh trong nội bộ nước Nhật cũng rất khắc nghiệt. Không thể có loại thương lượng như thế. Không thể đồng ý với hình thức đó. Không có những cuộc họp tuyệt mật. Đúng là như chỗ tôi biết có một số người Mỹ ngây ngô quả quyết rằng chúng tôi có những thỏa hiệp giữa những tập đoàn lớn với nhau. Nhưng điều đó không đúng. Chỉ có cạnh tranh. Và chính đó làm nên sức mạnh của chúng tôi”. Tôi chuyển qua một câu hỏi mà tôi đã biết câu trả lời của ông: nước Nhật có muốn chinh phục thế giới, như bà Edith Cresson nói không? Hoặc như Roger Fauroux nghĩ? Nếu xe hơi Nhật bán được nhiều hơn, phải chăng chỉ đơn giản vì xe Nhật tốt hơn và rẻ hơn? “Fauroux có lý 100%. Còn điều bà Cresson nói thì trừu tượng quá. Tôi hy vọng chỉ đại diện cho một thiểu số những nhà lãnh đạo của các ông. Bà đại diện choM.Calvet! Và không đại diện cho ai khác!” Makoto Kuroda phá cười làm tôi hơi lạnh xương sống “Tôi luôn tự hỏi tại sao bà Cresson lại có quan điểm như vậy. Bà trước là Bộ trưởng ngoại thương. Với tư cách đó, bà đã đến Nhật. Như vậy bà không thể không biết về nước Nhật. Vậy mà bà đã nói lên những điều ngu xuẩn như vậy! Tại sao? Tôi thật sự tự hỏi mình như vậy”. Tôi trả lời là ở Châu Âu, rõ ràng những khoản đầu tư của Nhật đã giết chết nhiều ngành công nghiệp Pháp. Tôi kể ra ví dụ về nước Anh mà người

ta nói là đã bị tư bản Nhật xâm lược mất rồi. Makuto Kuroda đáp: “Tôi có thể đảm bảo với ông rằng nước Nhật không hề có ý định thống trị lực lượng công nghiệp thế giới. Đúng là chúng tôi đang cố gắng để trở nên mạnh. Nhưng không hề có ý định thống trị. Về lập luận cho rằng nước Nhật có thể kiểm soát được nền kinh tế của một quốc gia khác, thì lịch sử đã chỉ ra rằng việc đóng cửa biên giới không bao giờ tăng cường nền kinh thế quốc gia. Chính sách bảo hộ làm quốc gia đó yếu đi, hơn là làm cho nó mạnh lên. Ông có tin rằng công nghiệp điện tử của nước Pháp bây giờ mạnh hơn trước không ?” Châu Âu năm 1992 không làm nước Nhật sợ hãi Nước Nhật có lo sợ Châu Âu năm 1992 sẽ trở thành pháo đài bảo hộ không ? Makoto Kuroda đáp không chút do dự: “Ý tưởng về năm 1992 bản thân nó tồn tại chỉ vì những nhà lãnh đạo của ông cho rằng Châu Âu cần một sự cạnh tranh ngày càng tăng, vì Châu Âu đụng đầu với những biến đổi công nghệ lớn. Tôi cho rằng những nhà lãnh đạo này rất đỗi thông minh khi dặt năm 1992 như một thời hạn đích. Nhiều người Châu Âu các ông cũng khác đấy. Hãy xem cách Châu Âu lôi kéo được sự chú ý của toàn thế giới! Một vài người MỸ báo động rằng các ông đang xây dựng một pháo đài ở Châu Âu. Nhưng tôi, tôi nói rằng Châu Âu ko có cách nào trở thành pháo đài. Lý lẽ sống còn của năm 1992 chính là cần phải cạnh tranh nhiều hơn. Tại sao các ông lại thỏa mãn với một thị trường 320 triệu dân? Thị trường ấy không đủ. Thị trường phải là cả thế giới. Nhưng hãy cảnh giác với những quan chức của các ông ở Bruxelles. Có những người quá thông minh, quá nhiệt tình đến mức muốn sử dụng cả giới hạn của cuộc thương lượng có được, để thông qua những luật lệ hạn chế và những quy định kỹ thuật ngu xuẩn, những quy định về nội dung địa phương trong sản xuất phi địa phương hóa của nước ngoài, về việc chống phá giá, hay xí nghiệp gia công. Hãy cảnh giác với những cái đó. Rất nguy hiểm!” Đột nhiên, Makoto Kuroda đưa mắt lo lắng nhìn máy ghi âm của tôi. Ông giả bộ bị bất ngờ, hay là như tôi nghĩ, ông đã biết rõ là máy đang chạy? Ông kêu lên: “Ồ, ông ghi âm à!”. Rồi ông phá lên cười.

Phương Tây không có bài học nào dạy cho Nhật Với một sức mạnh về kinh tế như vậy, liệu nước Nhật có cần giữ một vai trò quan trọng hơn trên trường quốc tế về mặt chính trị và ngoại giao hay không? Khi tôi đặt ra câu hỏi đó với ông, liệu Makoto Kuroda cảm thấy như đây là một cái bẫy? Liệu ông có bác bỏ như mọi lần không? “Ông nghĩ rằng chúng tôi cần phải lên tiếng ở những lĩnh vực khác ngoài lĩnh vực kinh tế ư? Nhưng ông nên hiểu rằng chúng tôi không muốn dùng sức mạnh để áp đặt quan niệm triết học của chúng tôi cho người khác. Trên bình diện kinh tế, quốc tế đã được quốc tế hóa. Sức mạnh của thị trường đã phá đổ các biên giới; mặc dù vậy, chúng ta vẫn còn chia thành 160 nước có chủ quyền. Và còn có một vài nước còn khá ngây thơ nghĩ rằng họ có thể ngăn trở sự tự do trong trao đổi kinh tế. Trong một cuộc chơi kinh tế có tính toàn cầu này, đúng là chúng tôi đã cố gắng phát động lý tưởng về nền kinh tế dân tộc và muốn đạt tới một thế mạnh công nghiệp nào đó. Nếu không có một sức mạnh công nghiệp thì chúng tôi không thể vươn đến một mức sống tốt hơn. Nhưng điều cần phải làm không phải chúng tôi giành phần to hơn trong cái bánh; mà chính là có một cái bánh to hơn để cho mỗi người đều có thể có