phần mình tỏ ra rất ngỡ ngàng, một điều dễ hiểu thôi vì ông ta - tôi có thể nói không ngoa rằng: khác với mấy người phụ nữ - cho tới lúc ấy không hề ngờ tới sự tồn tại của tôi, nhưng vẫn trả lời một cách hết sức lễ phép: “Không có chi, thưa ông. Có nhiều cách đi lên trên đó - không phải cách nào cũng tối ưu, tôi xin được mạo muội thêm vào như vậy. Ông có thể thuê một cỗ xe ngựa, nhưng đường lên đó rất dốc, và ở một vài chặng rất có khả năng hành
307 khách phải xuống đi bộ cạnh xe. Tốt hơn nên dùng xe do la kéo, những con vật này đi chậm nhưng leo dốc rất tài. Tuy nhiên thông dụng nhất phải kể đến đường cáp treo chạy lên núi, trạm dưới của nó nằm ngay trong Rua Augusta mà chắc ông đã biết. Phương tiện giao thông này sẽ đưa ông đi một cách rất tiện lợi đến một địa điểm gần ngay Rua João de Castilhos.” “Hay quá”, tôi đáp. “Đấy là tất cả những điều tôi cần biết. Rất cảm ơn ông, thưa ông. Tôi sẽ theo lời khuyên của ông. Xin cảm ơn.” Và tôi kéo ghế lùi lại phía sau một chút tỏ ý không muốn làm phiền họ thêm nữa. Song cô bé, đã được tôi thầm gọi là Zouzou, chẳng đếm xỉa gì đến cái liếc mắt đe dọa của bà mẹ, vẫn tiếp tục công khai bày tỏ sự khoái chí của mình, khiến cho người phụ nữ lớn tuổi cuối cùng không còn cách nào khác phải lên tiếng phân trần với tôi. “Xin ông thứ lỗi cho sự hồn nhiên của một đứa trẻ, thưa ông”, bà ta bảo tôi bằng thứ tiếng Pháp rất cứng, nhưng với giọng nữ trầm lịch duyệt êm tai. “Bởi vì tôi chính là Madame Kuckuck ở Rua João de Castilhos, đây là Suzanna con gái tôi, và đây là ông Miguel Hurtado, một cộng tác viên khoa học của nhà tôi. Còn ông, thưa ông, chắc hẳn tôi không nhầm khi phỏng đoán rằng mình đang được tiếp chuyện người đồng hành của Dom Antonio José, hầu tước de Venosta. Hôm nay khi về tới nơi, nhà tôi đã kể cho chúng tôi nghe về cuộc gặp gỡ với ông...” “Tuyệt quá, thưa Madame!” tôi kêu lên với vẻ mừng rỡ không hề giả dối trong lúc nghiêng mình cúi chào bà ta, cô gái trẻ và ông Hurtado. “Thật là một sự tình cờ đầy may mắn! Thưa đúng, tên tôi là de Venosta, và đúng là trên chuyến xe lửa từ Paris đến đây tôi đã có cơ hội được trò chuyện với ông nhà. Có thể nói rằng chưa bao giờ tôi học được nhiều điều bổ ích hơn thế trên đường du lịch. Cuộc trò chuyện với ngài giáo sư quả thật vô cùng cao siêu...” “Thưa hầu tước, ông không nên ngạc nhiên”, tới đây cô bé Suzanna đột ngột xen vào, “vì tôi đã bật cười khi nghe câu hỏi của ông. Ông rất thích hỏi. Tôi để ý thấy ông đã hỏi han hết một phần ba khách bộ hành ở trên quảng trường. Và bây giờ ông lại nhè đúng Dom Miguel để hỏi nhà chúng tôi...”
308 "Con thật khiếm nhã, Zouzou”, bà mẹ ngắt lời cô con gái và vô tình làm tôi sướng rơn vì lần đầu tiên bà sử dụng cái tên thân mật mà nãy giờ tôi đã thầm gọi cô bé. “Con xin lỗi, Mama”, cô bé đáp lại, “nhưng cái gì người ta nói ra khi còn trẻ cũng bị coi là khiếm nhã, vả lại bản thần ông hầu tước - phải nói thêm rằng ông ta cũng còn rất trẻ, có vẻ như chẳng hơn con bao nhiêu tuổi - cũng đã hơi khiếm nhã đấy thôi, khi hỏi với từ bàn này sang bàn khác. Hơn thế con còn chưa nói hết với ông ta những điều con muốn nói. Con muốn đảm bảo với ông ta rằng Papa lúc gặp lại chúng ta không hề kể ngay lập tức về cuộc gặp gỡ với ông ta, như người ta có thể lầm tưởng nếu chỉ nghe Mama nói. Papa trước tiên kể cho chúng ta nghe vô khối điều thú vị rồi mới tình cờ nhắc đến chuyện cùng ngồi ăn tối với một ông de Venosta...” “Con gái ơi, cả khi nói sự thật”, người đàn bà nhũ danh da Cruz lại lắc đầu trách móc, “cũng không được phép khiếm nhã.” “Lạy Chúa, thưa tiểu thư”, tôi bảo, “điều cô nói là sự thật, tôi không bao giờ dám nghi ngờ. Tôi không tự cao tự đại đến nỗi...” “May quá, may quá, ông không tự cao tự đại!” Bà mẹ: “Zouzou!” Cô bé: “Một thanh niên trẻ, me thân yêu, mà lại còn đẹp trai thế kia, thì rất có nguy cơ tưởng mình là nhất.” Không còn cách nào khác hơn là thả mình theo không khí vui nhộn sau lời nhận xét rất cụ non này. Cả ông Hurtado cũng hòa tiếng cười chung với chúng tôi. Tôi bảo: “Tiểu thư Suzanna không nên coi thường nguy cơ tự cao tự đại lớn hơn nhiều do sắc đẹp của cô. Thêm vào đó còn phải kể đến sức cám dỗ của niềm tự hào về một người cha uyên bác - và một bà mẹ tuyệt vời.” (Nghiêng mình về phía Senhora* Kuckuck.) Zouzou đỏ mặt - ở một mức độ nào đó có lẽ cô bẽn lẽn giùm bà mẹ, trong khi bà này ngược lại không mảy may nghĩ đến chuyện đỏ mặt; nhưng cũng có thể cô bé ghen tị với bà. Cô bé vượt qua phút bối rối một cách rất
309 đáng kinh ngạc, cô lơ đi như không có chuyện gì và hất đầu về phía tôi thản nhiên nhận xét: “Răng ông ta đẹp quá.” Trong đời tôi chưa được nhận một lời khen thẳng thắn đến thế bao giờ. Và cô bé rất biết xóa đi sự thẳng thắn đến mức trắng trợn của mình bằng cách quay ra đáp lại lời trách móc của bà mẹ: “Zouzou, cô thật quá thể!” với một vẻ ngây thơ nhất trần đời: “Nhưng mà ông ấy cứ khoe răng suốt đấy thôi. Rõ ràng ông ấy muốn được khen. Và người ta cũng không nên im lặng giữ kín những điều như thế trong lòng. Im lặng là không lành mạnh. Nói ra điều đó chí ít cũng chẳng hại gì cho cả ông ta lẫn người khác.” Senhora: quý bà (tiếng Bồ Đào Nha) Một sinh linh khác thường. Khác thường đến độ nào, vượt ra ngoài khuôn khổ phép tắc xã giao và tục lệ xứ cô như thế nào thì mãi sau này tôi mới rõ. Và phải đến lúc ấy tôi mới biết câu nói cửa miệng “im lặng là không lành mạnh” của cô bé mang một ý nghĩa thẳng thắn đến không ngờ. Câu chuyện chững lại trong im lặng sượng sùng. Madame Kuckuck-da Cruz nhịp nhịp ngón tay xuống bàn như gõ trống. Ông Hurtado sửa lại gọng kính trên sống mũi. Tôi lên tiếng gỡ gạc: “Chúng ta nên khen ngợi tài giáo dục của tiểu thư Suzanna. Từ lúc nãy cô đã hoàn toàn đúng khi nói rằng, thật nực cười nếu nhầm tưởng người cha khả kính của cô khi bắt đầu câu chuyện kể về cuộc hành trình của ông đã nhắc ngay đến cá nhân tôi. Tôi cuộc rằng ông giáo sư trước hết đã kể về món đồ ông mua được cho viện bảo tàng trong chuyến đi Paris lần này, cụ thể là vài phần quan trọng trong bộ xương một loài heo vòi sống từ thế Thủy Tân cổ kính, rất tiếc ngày nay đã tuyệt chủng...” “Ông đoán rất đúng, thưa hầu tước”, Senhora Kuckuck bảo. “Đúng là Dom Antonio đã thông báo trước tiên về điều đó, điều mà nếu tôi không nhầm thì nhà tôi cũng đã kể với ông lúc đi đường, và ở đây ông lại có duyên gặp đúng người
310 sung sướng nhất với món đồ mới tậu được này, vì nó tạo công ăn việc làm cho ông ấy. Tôi đã giới thiệu với ông Monsieur Hurtado là một cộng tác viên khoa học của nhà tôi - nói rõ hơn là: ông ấy là một nghệ nhân làm tiêu bản thú tuyệt vời, người không chỉ hoàn thành mẫu vật tất cả các loài thú đương đại cho viện bảo tàng của chúng tôi mà còn nắm vững nghệ thuật tài tình từ vài mảnh xương hóa thạch tái tạo một cách thuyết phục nhất hình ảnh những sinh vật cổ đã tuyệt chủng từ lâu.” Hóa ra đó là lý do của mái tóc dài trùm gáy, tôi nghĩ bụng. Lẽ ra chẳng cần màu mè thế. Ngoài miệng tôi bảo: “Nhưng thưa Madame, thưa Monsieur Hurtado, không thể có sự tình cờ nào hay hơn thế nữa! Thưa ông, về công việc đáng khâm phục của ông giáo sư Kuckuck dọc đường đã kể cho tôi nghe, và giờ đây tôi lại có cái may mắn được làm quen với ông ngay khi vừa đặt chân đến thành phố...” Tiểu thư Zouzou có ý kiến gì về chuyện này, trong khi mặt vẫn ngoảnh nhìn đi nơi khác? Cô bé táo tợn đến mức dám nói ra những lời sau: “Tuyệt quá! Sao ông không nhảy lên ôm cổ ông ta đi! Làm quen với chúng tôi chắc chỉ là chuyện vặt nếu so sánh với cái may mắn được làm quen với ông ta? Trông bộ dạng ông thì chẳng có vẻ gì là người ham mê khoa học, thưa hầu tước. Tôi tin rằng trong thực tế ông quan tâm nhiều hơn đến vũ ba lê và ngựa nghẽo...” Có lẽ người ta chẳng nên để ý đến những điều cô nhóc này nói. Nhưng tôi vẫn trả lời: “Ngựa ư? Trước hết, thưa tiểu thư, chớ nên quên con ngựa có dây mơ rễ má với con heo vòi ở thế Thủy Tân. Và cả môn vũ ba lê cũng có thể đưa người ta đến với những ý tưởng khoa học, nó gợi cho người ta nhớ đến khung xương của những con thú thời nguyên thủy, tiền thân của cặp chân đẹp trên sân khấu. Xin cô thứ lỗi cho lối nói sỗ sàng của tôi, nhưng đó là tại cô nhắc đến vũ ba lê trước. Song cô hoàn toàn có quyền coi tôi là một thiếu niên chưa chín chắn với những mối quan tâm nông nổi, đầu óc không có chỗ cho những điều cao siêu như vũ trụ
311 và thuyết khởi sinh và mối thiện cảm chung. Cô có quyền nghĩ như thế, đương nhiên, chỉ có điều làm thế rất có thể cô đã không công bằng đối với tôi.” “Zouzou”, bà mẹ bảo, “bây giờ là lúc con nên giải thích rằng con không có ý nói như vậy.” Nhưng Zouzou bướng bỉnh im như hến. Ngược lại ông Hurtado, rõ ràng cảm thấy lòng tự ái được vuốt ve, hăm hở bắt chuyện với tôi. “Tiểu thư”, ông ta bảo giọng dàn hòa, “rất thích trêu chọc, thưa hầu tước. Đàn ông chúng ta phải chấp nhận thôi, vả lại ai trong chúng ta không muốn được cô ấy chọc ghẹo? Tôi cũng thường xuyên bị cô ấy gọi là thợ nhồi thú, vì quả thực lúc đầu đó là nghề nghiệp của tôi: tôi kiếm sống bằng cách nhồi những con thú cảnh đã qua đời, dù là hoàng yến, vẹt hay là mèo, và gắn cho chúng những cặp mắt thủy tinh. Sau đó đương nhiên tôi bước sang những lĩnh vực phức tạp hơn, làm mô hình tiêu bản, có thể nói đó là bước nhảy vọt từ thủ công sang nghệ thuật, và tôi không cần đến xác thú vật chết để tạo nên những mẫu vật trực quan sinh động nữa. Muốn làm được việc ấy phải có bàn tay khéo léo, khả năng quan sát và nghiên cứu, điều đó tôi không chối cãi. Về phần tôi đã nhiều năm trời phục vụ trong viện bảo tàng lịch sử tự nhiên - cũng phải nói thêm rằng không chỉ một mình tôi, mà ở đó còn có hai đồng nghiệp cùng ngành làm việc như tôi dưới sự chỉ đạo của giáo sư Kuckuck. Để tạo mô hình các con thú thuộc về những thời đại khác, tức là các sinh vật cổ, dĩ nhiên cần có kiến thức giải phẫu học vững chắc mới có thể dựng lại dáng dấp chúng một cách hợp lý, và vì thế tôi rất sung sướng khi giáo sư mang được từ Paris về những phần trọng yếu của bộ xương loài thú móng guốc cổ này. Tôi muốn bổ sung thêm nó vào bộ sưu tập đã có. Con thú này không lớn hơn con cáo và chắc chắn còn bốn ngón phát triển tốt ở chân trước cũng như ba ngón ở chân sau...” Hurtado càng nói càng hăng. Tôi thành thật chúc mừng ông ta về nhiệm vụ cao quý ấy và chỉ tiếc rằng mình không thể đợi đến lúc được chiêm ngưỡng kết quả công việc của ông ta, vì một tuần nữa tôi đã phải xuống tàu thủy đi Buenos
312 Aires. Nhưng từ giờ đến lúc ấy tôi nhất định muốn xem tất cả các tác phẩm của ông ta từ trước tới nay. Giáo sư Kuckuck đã có nhã ý tình nguyện làm người hướng dẫn tôi tham quan viện bảo tàng của ông. Chính vì thế tôi đang tìm cách hẹn gặp giáo sư. Chuyện ấy dễ như bỡn, Hurtado bảo. Nếu sáng mai vào quãng mười một giờ tôi đến viện bảo tàng của họ ở Rua da Prata*, không xa chỗ này là mấy, thì vào giờ ấy ngài giáo sư và cá nhân nhỏ mọn của ông ta chắc chắn có mặt ở đó, và ông ta sẽ rất hân hạnh nếu được tháp tùng chúng tôi. Ở Rua da Prata không có viện bảo tàng lịch sử tự nhiên nào, viện bảo tàng Museu de História Natural ở Lisbon (Museu do Bocage) nằm ở Rua da Escola Politécnica. Hay quá. Tôi đưa tay cho ông ta bắt tỏ ý ưng thuận, và hai người phụ nữ mỉm cười ít nhiều độ lượng chứng kiến giao kèo của chúng tôi. Nụ cười của Senhora Kuckuck đầy vẻ bao dung, cái nhếch mép của Zouzou đầy châm biếm. Nhưng trong