phần mình tôi cho rằng cô nàng rất biết cách cho và nhận bằng những cử chỉ quan tâm âu yếm, những ánh mắt nụ cười đằm thắm để thổi bùng thêm ngọn lửa say mê của chàng, vận may vô cùng lớn của đời nàng, cơ sở cho những giấc mơ tương lai xán lạn. Tôi thường gọi nàng là “Madame”, nhưng có một lần, khi đã phục vụ họ tối lần thứ tư hay thứ năm gì đấy, tôi cố ý gọi nàng là “Hầu tước phu nhân” và thu được hiệu quả lớn. Nàng đỏ bừng mặt sung sướng và cả sợ hãi, ném cho người tình một cái nhìn đắm đuối dò hỏi, chàng đáp lại bằng ánh mắt tinh quái mọi khi của mình, thế là nàng ngượng ngùng cụp mắt xuống đĩa ăn. Tất nhiên nàng cũng làm duyên làm dáng cả với tôi, và hầu tước giả bộ ghen, mặc dù chàng quả thực chẳng có lý do gì để lo ngại về quyền sở hữu của mình. “Zaza, em làm tôi đến phát điên lên mất - em làm tôi ghen đến mất khôn - nếu em không thôi ngay, đừng có đá lông nheo với anh chàng Armand này! Em không sợ mang tội gây ra hai án mạng kèm thêm một vụ tự sát à... Thú thật đi, em sẽ không phản đối nếu anh ta mặc smoking ngồi ăn tối với em còn tôi mặc đồng phục màu lam đứng phục vụ phải không?!” Thật lạ lùng, chàng ta nói ra miệng đúng những suy nghĩ thầm kín của tôi khi nhàn rỗi, trò chơi thử nghiệm đổi vai! Trong lúc đưa cho mỗi người một tấm thực đơn để họ chọn món tráng miệng tôi đánh bạo lên tiếng thay Zaza đáp lời chàng: “Trong trường hợp ấy ngài sẽ phải nhận phần khó hơn, thưa hầu tước, vì bồi bàn là một nghề cực nhọc, còn hầu tước chỉ việc sống và hưởng thụ, đơn giản thế thôi.”
237 “Tuyệt diệu!” cô nàng reo lên tán thưởng, với tinh thần trọng ngôn ngữ như tất cả mọi người thuộc dân tộc nàng. “Anh dám chắc rằng”, chàng quý tộc vặn lại, “anh có khả năng sống cuộc sống hưởng thụ đơn giản của tôi giỏi hơn tôi làm cái nghề cực nhọc của anh?” “Tôi cho rằng”, tôi đáp, “gán cho ngài năng khiếu bồi bàn thì thật vừa bất lịch sự vừa bất công, thưa hầu tước.” Cô nàng khoái chí vô cùng. “Anh chàng này đấu khẩu giỏi vô địch!” “Sự ngưỡng mộ của em giết chết tôi”, chàng thống thiết kêu lên với một cử chỉ vô cùng tuyệt vọng. “Mà anh ta chỉ lảng tránh thôi chứ có nói gì đâu.” Tôi để câu chuyện chấm dứt ở đây và rút lui. Nhưng bộ smoking trong tưởng tượng chàng ta khoác lên người tôi và để tôi ngồi thế vào chỗ của chàng, bộ đồ ấy hóa ra có thật - gần đây tôi vừa mới mua một bộ và cất giấu cùng vài thứ khác trong một căn phòng tôi thuê chưa bao lâu ở một ngõ phố nhỏ yên tĩnh ngay trung tâm thành phố, không xa khách sạn tôi làm là bao, không phải để làm chỗ ngủ đêm - chuyện ấy chỉ xảy ra cực kỳ hãn hữu - mà làm chỗ chứa tủ áo riêng của tôi và là nơi tôi thay đồ khi ra phố, trong trường hợp tôi muốn dành ngày nghỉ của mình để tham gia vào đời sống xã hội ở một cấp độ cao hơn những hoạt động giải trí thời còn cặp kè với Stanko. Ngôi nhà với gian phòng tôi thuê nằm trong một khu cư xá khép kín có cổng sắt mở ra con phố nhỏ tịch mịch Rue Boissy d’Anglas. Ở đó không có cửa tiệm hay hàng quán gì mà chỉ có một vài khách sạn nhỏ và tư gia, loại nhà từ ngoài phố nhìn vào qua cánh cổng để ngỏ có thể thấy người gác cổng to béo ngồi bên chai rượu, bầu bạn với một con mèo. Vậy là trong một ngôi nhà như thế, mới đây tôi trở thành người thuê lại phòng của một bà góa già tính tình vui vẻ và rất có thiện cảm với tôi. Bà cụ sống trong một căn hộ bốn phòng chiếm hết phân nửa lầu hai của tòa nhà, một trong bốn gian phòng ấy bà ta cho tôi thuê lại với giá phải chăng, tiền thuê nhà trả từng tháng. Phòng của tôi là một dạng phòng ngủ nhỏ với một cái giường dã chiến kê cạnh lò sưởi bằng đá hoa cương bên trên treo một tấm gương, cái đồng hồ quả
238 lắc đặt trên bệ lò sưởi, ngoài ra chỉ còn vài món đồ gỗ khấp khểnh và tấm rèm nhung ám khói treo trước ô cửa sổ sâu xuống tận sàn nhà trông ra một khoảng sân trong bốn bề kín mít, bên dưới mái kính của các bếp ăn chìa ra che gần hết. Nhìn vượt qua mái dãy nhà phía trước có thể thấy mặt sau những tòa nhà sang trọng ở phố Faubourg Saint-Honoré, nơi đó ban đêm trong những khung cửa sáng đèn của nhà bếp, phòng ăn và phòng ngủ hàng bầy gia nhân, đầu bếp và hầu gái đi lại lăng xăng. Nghe nói dinh thự của ông hoàng Monaco ở đầu bên đó, và cả khu cư xá nhỏ thanh bình này cùng thuộc về sở hữu của ông ta, chỉ cần ông ta đồng ý bán là lập tức có trong tay bốn mươi lăm triệu. Nhưng rồi nó sẽ bị kéo sập. Tuy nhiên ông ta không bán, có vẻ ông ta không cần tiền, và như thế tôi tiếp tục là người thuê nhà để đấy của ông hoàng kiêm chủ bất động sản lớn này, một ý nghĩ ngộ nghĩnh không phải là không hấp dẫn đối với tôi. Bộ đồ vía đi bát phố tôi mua ở tiệm “Printemps” vẫn treo chỗ cũ trong cái tủ kê ngoài cửa phòng ngủ số Bốn. Nhưng kết quả của những lần mua sắm sau này, một bộ smoking cổ lụa bóng, một chiếc áo choàng mặc đêm lót lụa mà tôi đặc biệt chọn mua theo những ấn tượng không phai mờ của tuổi thiếu thời, ký ức về hình ảnh Müller-Rosé trong vai chàng tùy viên sát gái, thêm vào đó là chiếc mũ ống màu đen và đôi giày láng bóng, những món đồ ấy tôi không thể trưng ra ở khách sạn nên phải cất giữ trong “cabin thay quần áo”, một ngách nhỏ trong gian phòng thuê của tôi, ba mặt tường dán giấy, phía trước che một tấm màn crếp; ngoài ra còn một số đồ lót hồ bột trắng, tất lụa đen và nơ cài cổ được xếp cẩn thận nằm yên trong chiếc tủ thấp kiểu Louis-Seize* có sẵn trong phòng. Bộ đồ dạ tiệc cổ lụa bóng không phải hàng may đo mà chỉ là hàng may sẵn được sửa sang chút đỉnh, nhưng nó vừa như in với vóc người tôi và tôi thách tay sành điệu nào dám nói rằng nó không phải do một bác thợ may ở một tiệm đắt tiền đo cắt cho riêng tôi. Nhưng tôi cất giấu nó và những đồ vật đẹp đẽ khác trong căn phòng riêng tĩnh lặng của mình để làm gì? Louis-Seize là phong cách kiến trúc và nghệ thuật thời vua Pháp Louis XVI (khoảng 1760 đến 1800).
239 Thì tôi đã nói rồi đó thôi: để thỉnh thoảng đóng bộ lên người, một cách thí nghiệm hay luyện tập, thâm nhập vào cuộc sống của giới thượng lưu bằng cách ăn tối ở một nhà hàng sang trọng trên đường Rue de Rivoli, trên đại lộ ChampÉlysée hay trong một khách sạn ngang tầm với nơi tôi làm việc, hoặc giả có thể là một khách sạn còn sang hơn nữa như Ritz, Bristol hay Meurice, rồi sau đó mua vé lô ngồi xem hát tại một nơi có tiếng nào đó, nhà hát kịch nói hoặc OpéraComique, hay thậm chí vào hẳn nhà hát lớn. Như người ta có thể thấy, hành vi ấy của tôi dẫn đến một hình thức sống hai mặt, mà sự hấp dẫn đặc biệt của nó là ở chỗ không thể chắc chắn đâu là mặt thật và đâu là bộ mặt hóa trang: khi tôi mặc đồng phục bồi bàn lễ phép phục vụ khách ở Saint James and Albany, hay khi tôi là một quý ngài thanh lịch vô danh, dáng dấp như một tay chơi sành điệu có thú cưỡi ngựa, chuyên ăn tối ở những chốn tiếng tăm và lui tới những salon sang trọng nhất, ngồi ung dung bên bàn để được phục vụ bởi những tay bồi bàn theo ý tôi là chẳng có ai làm việc được bằng một góc của tôi. Vậy là thế này hay thế khác, trường hợp nào đối với tôi cũng chỉ là giả dạng, và bộ mặt không đeo mặt nạ của tôi, đời sống thật của tôi nằm đâu đó ở khoảng giữa hai dạng này, không thể xác định một cách rõ ràng, vì trên thực tế nó không tồn tại. Tôi cũng không muốn nói rằng mình đặc biệt ưu tiên một vai nào trong hai vai diễn ấy, tức là: tôi không nhất định muốn làm quý ngài sang trọng. Tôi là một bồi bàn giỏi và rất thành công, nên chưa chắc tôi sẽ hạnh phúc hơn nếu chỉ ngồi đó cho người ta phục vụ - mặc dù để làm việc ấy cũng cần có những năng khiếu tự nhiên nhất định, chẳng kém gì việc kia. Nhưng rồi một buổi tối tôi đã đi đến quyết định sử dụng những năng khiếu khác của mình, năng khiếu để làm ông chủ, và chứng tỏ tài năng của mình một cách xuất sắc nhất trong một cuộc phiêu lưu có thể nói là vô cùng kỳ thú.
240 Chương Bốn Đó là một buổi tối tháng Bảy trước ngày lễ Quốc khánh*, ngày cuối cùng của mùa biểu diễn sân khấu, nhân được hưởng tiêu chuẩn nghỉ phép mười bốn ngày một lần khách sạn dành cho nhân viên, tôi quyết định, cũng như một vài lần trước đó, đến khách sạn Grand- Hôtel des Ambassadeurs ở Boulevard St.- Germain ăn tối trong nhà hàng của họ trên vườn sân thượng, một không gian trang trí cực kỳ diễm lệ, chẳng những thế từ trên độ cao ấy người ta còn có thể phóng tầm mắt qua hoa lá trồng dọc lan can chiêm ngưỡng toàn cảnh thành phố, dòng sông Seine, một bên là quảng trường Place de la Concorde và MadeleineTempel, bên kia là tháp Eiffel, kỳ quan của cuộc triển lãm quốc tế năm 1889. Thực khách theo thang máy chạy hết năm hay sáu tầng lầu lên sân thượng và lọt ngay vào một bầu không khí thanh lịch chỉ hơi xao động bởi những cuộc đàm thoại khách sáo rất thượng lưu, không ai cao giọng, không một ánh mắt hiếu kỳ, và tôi nhập mình vào đó thoải mái như cá lặn trong nước. Quanh những chiếc bàn ăn dìu dịu ánh sáng tỏa ra từ ngọn đèn chụp chao lụa là các quý bà mặc váy áo màu sáng ngồi lọt thỏm trong ghế mây, trên đầu nhấp nhô những sản phẩm mốt mới vành rộng cong tớn rất táo bạo của ngành thiết kế mũ, và các quý ông ria con kiến mặc trang phục dạ tiệc nghiêm chỉnh giống như tôi, một vài người thậm chí còn mặc lễ phục đuôi tôm. Lễ phục đương nhiên tôi chưa sắm được, nhưng bộ smoking thanh lịch thừa đủ để tôi hội nhập vào đây, và tôi có thể tự tin ngồi xuống chiếc bàn trống người phục vụ xếp cho mình sau khi anh ta dọn đi bộ đồ ăn thứ hai đặt trên bàn. Ngoài bữa ăn ngon tôi còn dự tính một tối giải trí cao cấp, trong túi tôi thủ sẵn một tấm vé xem hát ở Opéra Comique, ở đó tối nay trình diễn vở opera yêu thích của tôi, “Faust”, một tác phẩm âm nhạc bậc thầy của nhà soạn nhạc đã quá cố Gounod. Tôi đã xem vở này một lần rồi, và rất sung sướng mong đợi lúc sống lại những ấn tượng tuyệt vời của nó lần nữa.
241 Quốc khánh Pháp là ngày 14 tháng Bảy. Sự thể không diễn ra như vậy. Số phận dành cho tôi một buổi tối khác hẳn, có ý nghĩa hơn nhiều đối với cuộc đời tôi. Sau khi xem thực đơn tôi cho người bồi bàn đứng cúi đầu bên cạnh biết nguyện vọng của mình và yêu cầu mang lại bảng giá tiền rượu. Vừa đưa ánh mắt lười biếng làm bộ thản nhiên lướt quanh một vòng thực khách thì thình lình tôi bắt gặp một cặp mắt khác láu lỉnh và đầy chế giễu - cặp mắt vị hầu tước trẻ de Venosta, trong trang phục giống hệt tôi, đang ngồi ăn một mình ở cái bàn đơn cách tôi một quãng. Tôi nhận ra chàng ta trước khi chàng nhận ra tôi, thực ra cũng là điều dễ hiểu thôi. Tôi chẳng có lý do gì để nghi ngờ thị giác của mình, trong khi dĩ nhiên chàng khó mà tin được hình ảnh mắt chàng nhìn thấy. Trán chàng thoáng nhăn lại trong phút chốc rồi vẻ ngạc nhiên thú vị dần dần chiếm chỗ trên gương mặt chàng, bởi mặc dù tôi ngần ngại không chào (tôi không biết làm thế có tế nhị không) nhưng nụ cười chợt nở trên môi tôi khi bắt gặp ánh mắt chàng đã tố cáo nhân dạng tôi - một nhân dạng lơ lửng đâu đó giữa trang công tử và gã bồi bàn. Hơi ngửa cổ, hai bàn tay xòe ra tỏ ý kinh ngạc, chàng bỏ tấm khăn ăn xuống, đứng lên len lỏi đi qua mấy chiếc bàn về phía tôi. "Mon cher Armand*, có thật anh đấy không, hay là không phải? Nhưng xin anh thứ lỗi cho nỗi nghi ngờ thoáng qua của tôi! Và xin thứ lỗi cho cả việc tôi theo thói quen gọi anh bằng tên - rất tiếc tôi không được biết họ anh, hoặc giả tôi sơ ý quên mất rồi. Đối với chúng tôi anh lúc nào cũng chỉ đơn giản là Armand...” Armand thân mến (tiếng Pháp, như tất cả những chữ in nghiêng trong chương này). Tôi nhổm dậy bắt tay chàng, bàn tay cho tới lúc ấy dĩ nhiên chàng chưa chìa ra với tôi bao giờ. “Cả đến cái tên”, tôi cười bảo, “cũng chưa hẳn đúng, thưa hầu tước. Armand chỉ là biệt hiệu của tôi ở chỗ làm. Thật ra tên tôi là Felix - Felix Kroull - rất vui được gặp ngài ở đây.”
242 “Mon cher Kroull, tất nhiên rồi, sao tôi lại có thể quên được nhỉ! Rất vui cả về phía tôi, xin cam đoan với anh là như vậy. Anh khỏe chứ? Rất khỏe, cứ nhìn bề ngoài đủ rõ, mặc dù bề ngoài... Bề ngoài của tôi vẫn thế, nhưng bên trong tôi đang chết cả cõi lòng. Phải, phải, bi đát lắm. Nhưng thôi ta đừng nói chuyện ấy. Còn anh - chẳng lẽ anh đã bỏ việc làm mang đến cho chúng tôi rất nhiều niềm vui ở Saint James and Albany?” “Không đâu, thưa hầu tước. Tôi vẫn ở đó. Nhưng cũng có lúc ở đây. Tôi lúc chỗ này lúc chỗ kia.” “Rất lý thú. Anh biết phân thân như một pháp sư. Nhưng tôi làm rầy anh quá. Tôi có nên để anh ăn xong... Không, tốt hơn hết chúng ta hãy ngồi chung lại với nhau. Tôi không thể mời anh lại bàn tôi, bàn ấy quá nhỏ. Song như tôi thấy thì bàn anh còn chỗ trống. Đành rằng tôi đã dùng xong món tráng miệng, nhưng nếu anh cho phép, tôi xin được uống cà phê ở chỗ anh. Hay là anh muốn được cô liêu?” “Ô không, xin mời ngài, thưa hầu tước”, tôi đáp rất tự nhiên. Và quay sang bảo bồi bàn: “Phiền anh mang đến một chiếc ghế nữa cho quý ông đây!” Tôi cố tình không tỏ ra quá nhún mình và cũng không dùng những từ như hân hạnh hay vinh dự quá, mà chỉ giới hạn ở chỗ đồng ý với chàng ta thôi. Chàng ngồi xuống đối diện với tôi, và trong khi tôi ăn bữa tối còn chàng được nhân viên phục vụ bưng lên cho ly cà phê kèm rượu mạnh, thì chàng không ngừng kín đáo quan sát tôi, người hơi ngả về đằng trước. Rõ ràng chàng đang suy nghĩ lung lắm về sự phân thân của tôi, và có vẻ như cuộc sống cấp cao của tôi làm chàng rất chú ý. “Hy vọng”, chàng bảo, “sự hiện diện của tôi không làm anh ăn mất ngon miệng. Tôi sẽ rất ân hận nếu làm phiền anh. Nhất là tôi không muốn quá tọc mạch vào đời tư của anh, đó là một biểu hiện thiếu giáo dục. Một người có giáo dục phải biết điềm nhiên khi gặp sự bất thường, biết chấp nhận mọi biến cố không thắc mắc. Đó là cách xử sự của con người lịch lãm, thiết tưởng tôi cũng là một người như vậy. Vâng, tôi là một người như vậy. Song trong một số tình huống, ví dụ như lúc này đây, tôi cảm thấy rất rõ ràng rằng mình mặc dù có giáo
243 dục nhưng thiếu kiến thức và sự từng trải, không có kinh nghiệm sống, là những điều tối cần thiết để có thể điềm nhiên trước mọi biểu hiện bất thường của cuộc đời. Thật không thú vị gì khi phải đóng vai một người lịch lãm ngu dốt... Anh hiểu cho, cuộc gặp gỡ giữa chúng ta tại đây đối với tôi vừa lạ lùng vừa đúng lúc, và nó đặc biệt kích thích lòng ham hiểu biết của tôi. Anh đừng chối, cách diễn đạt của anh ‘ở đó, ở đây’ và ‘lúc chỗ này lúc chỗ kia’ có vẻ gì đó rất mưu mô và đầy bí hiểm - đối với những người không từng trải. Lạy Chúa, anh cứ ăn đi và đừng nói gì! Anh để tôi nói tiếp, để tôi thử hình dung về cuộc sống của một người đồng niên với tôi, nhưng rõ ràng từng trải hơn tôi nhiều. Xem nào. Thế này nhé, không phải mãi tới hôm nay và ở đây người ta mới biết, mà từ trước tới nay ai cũng thấy, rằng anh xuất thân là con nhà tử tế. Trong giới quý tộc chúng tôi, xin anh thứ lỗi cho cái từ vênh váo ấy, người ta đơn giản chỉ là ‘con nhà’; con nhà tử tế đồng thời có nghĩa là dân thường. Một thế giới kỳ cục! Vậy là anh thuộc hạng con nhà tử tế, và đã chọn cho mình một đường đi chắc chắn sẽ dẫn anh đến những cái đích sự nghiệp phù hợp với tầng lớp xuất thân của anh, ở đó quan trọng nhất là phải đi từ dưới đi lên và lúc đầu phải tạm thời làm những việc thấp kém khiến kẻ thiếu tinh ý có thể nhầm tưởng anh là người lao động tầm thường, mà không nhận ra trước mặt họ là một gentleman* ẩn danh. Đúng không? - Nhân tiện đây chúng ta phải cảm ơn người Anh đã phổ biến từ ‘gentleman’ ra khắp thế giới. Nhờ thế người ta mới có một khái niệm để gọi một con người đúng ra không phải là quý tộc, nhưng xứng đáng được coi là một người như thế, còn xứng đáng hơn nhiều kẻ sinh ra là quý tộc và ở đầu thư được tôn xưng là ‘đức ông’, trong khi một gentleman chỉ được gọi là ‘ông’ - thiếu mất cái chữ mà họ đáng được nhận nhất, chữ ‘đức’*... Xin nâng cốc chúc sức khỏe anh! Tôi sẽ gọi thêm đồ uống nữa. Tức là, sau khi anh uống hết nửa chai rượu của anh thì chúng ta sẽ cùng uống thêm một chai nữa... Người quý phái, quân tử (tiếng Anh). Dịch lấy ý.
244 Với ‘đức ông’ và ‘ông’ cũng chẳng khác gì với ‘con nhà’ và ‘con nhà tử tế,’ giống lắm... Tôi nói lan man quá phải không, thật đúng là dây cà ra dây muống! Thực ra tôi chỉ muốn để yên cho anh ăn, không phải lo tiếp chuyện tôi. Anh đừng ăn món vịt, món ấy hôm nay bị rán cháy. Hãy lấy đùi cừu ấy, tôi có thể chứng thực với anh là nó đã được ngâm đủ lâu trong sữa, đúng như lời cam đoan của ông sếp phục vụ... Tùy anh! Tôi đang nói gì về trường hợp của anh nhỉ? À, anh phải đi từ dưới đi lên, và khởi đầu sự nghiệp trong vai một người lao động, mặc dù - giả dạng như vậy chắc phải thú lắm, tôi nghĩ thế - bản chất anh vẫn là một gentleman, và thỉnh thoảng bề ngoài anh cũng quay trở về làm một người như vậy, ví dụ như tối nay. Rất, rất lịch sự. Nhưng hoàn toàn mới lạ và làm tôi thực sự ngỡ ngàng - điều đó cho thấy con người ta, dù là một người lịch lãm, biết quá ít về cuộc sống của người khác. Về mặt kỹ thuật, xin anh thứ lỗi, thì ‘lúc chỗ này lúc chỗ kia’ không đơn giản một chút nào. Gia đình anh chắc khá giả lắm, theo nhận định của tôi - hẳn anh cũng nhận thấy tôi không hỏi, tôi nhận định, vì mọi việc đã rõ rành rành. Bởi có thế anh mới đủ điều kiện sở hữu một tủ áo riêng rất gentleman bên cạnh áo quần lao động của mình, và anh tạo ấn tượng rất thuyết phục cả trong trang phục này cũng như trang phục kia, đó mới là điều lý thú nhất.” “Người đẹp vì lụa, thưa hầu tước - hay đúng hơn phải nói ngược lại: Người làm sao của chiêm bao làm vậy.” “Vậy là tôi đã hình dung gần đúng hoàn cảnh sống của anh?” “Hoàn toàn đúng.” Và tôi kể với chàng rằng tôi sở hữu một ít tài sản - ôi, thực sự chỉ rất khiêm nhường thôi - và rằng tôi có một chỗ ở riêng trong thành phố, nơi tôi tiến hành việc thay hình đổi dạng để có thể ngồi trước mặt chàng như lúc này. Tôi thừa biết chàng kín đáo quan sát mình nên cố ăn uống sao cho nhã nhặn - ngồi ngay ngắn lưng thật thẳng, cùi chỏ khép sát người lúc sử dụng dao nĩa - nhưng tránh không có vẻ quá giả tạo và điệu bộ. Chàng để lộ sự quan tâm đến cách thức ăn uống của tôi qua một vài nhận xét về tập tục ở vài nước khác, ở Mỹ,
245 chàng kể, nghe nói người ta nhận biết người châu Âu qua cái cách người này dùng tay trái cầm nĩa đưa thức ăn lên miệng. Người Mỹ cắt nhỏ trước tất cả thức ăn trong đĩa, đặt dao qua bên và chuyển nĩa sang tay phải rồi mới bắt đầu ăn. “Như trẻ con ấy nhỉ, phải không?” Nhưng đó là chàng được nghe người ta kể lại thôi. Bản thân chàng chưa sang Mỹ bao giờ, và chàng cũng không có hứng thú đi sang đó - hoàn toàn không - một chút xíu cũng không. Còn tôi thì sao, tôi đã đi được nhiều nơi trên thế giới chưa? “Lạy Chúa, thưa hầu tước, chưa - à mà có! Nhưng khiêm tốn lắm. Ngoài mấy địa điểm tắm nước nóng ở vùng Taunus tôi mới chỉ biết có Frankfurt am Main. Rồi đến Paris. Nhưng Paris đã là rất nhiều rồi!” “Paris là tất cả!” chàng sôi nổi thốt lên giọng xúc động. “Đối với tôi thành phố này là cả thế giới, và tôi chỉ muốn suốt đời không phải rời khỏi đây, ấy thế mà tôi sắp phải ra đi rồi, tôi sắp phải lên đường du lịch, Chúa ơi, hoàn toàn trái với tâm tư nguyện vọng của tôi. Là con trai trong gia đình - Kroull thân mến, tôi không biết anh còn dính chặt chừng nào vào cuống dây tiếp tế của gia đình - song anh chỉ là con nhà tử tế mà thôi, trong khi tôi, khổ thay, lại là con nhà...” Tôi còn chưa ăn xong món tráng miệng gồm kem vani với đào tươi và nước sốt dâu, chàng đã gọi một chai Lafitte* như lời tuyên bố lúc trước. Một loại rượu Bordeaux quý ở vùng trồng nho Pauillac. “Tôi bắt đầu đây”, chàng bảo. “Hết ly cà phê anh có thể chuyển sang uống cùng tôi, và nếu chai này tới lúc đó không còn bao nhiêu thì ta đặt thêm chai nữa.” “Chà, bữa nay ngài định phá lệ hay sao, thưa hầu tước. Ở chỗ tôi bên Saint James and Albany ngài điều độ hơn nhiều.” “Lo buồn, đau khổ, thất tình, Kroull thân mến! Anh lạ gì nữa, những lúc ấy người ta chỉ còn cách tìm an ủi dưới đáy chai, và bấy giờ mới biết quý món quà của thần Bacchus*. Có đúng tên ông ta như thế không nhỉ? ‘Bacchus’ chứ không phải ‘Bachus’ như thiên hạ lười biếng đọc chệch đi. Tôi bảo họ lười biếng, chẳng qua là vì muốn dùng từ mạnh một chút. Anh có biết nhiều về thần thoại không?”
246 Bacchus là một tên khác của thần Dionysus, vị thần rượu trong thần thoại Hy Lạp. “Không nhiều lắm, thưa hầu tước. Chẳng hạn tôi có biết vị thần Hermes. Nhưng đó gần như đã là tất cả rồi.” “Anh cũng chẳng cần biết hơn làm gì! Sự uyên bác, phải nói trắng ra rằng, không phải là tính chất của một gentleman, về mặt ấy anh ta giống người quý tộc. Tương truyền thời xưa một nhà quý tộc chỉ cần ngồi hơi vững trên lưng ngựa là đủ, ngoài ra ông ta chẳng cần học thêm gì nữa, đọc với viết lại càng không cần thiết. Sách vở là chuyện của các thầy tu. Trong tầng lớp của tôi ngày nay vẫn còn khối người như thế. Đa số bọn họ là những thằng ngốc quý phái, thậm chí không phải lúc nào cũng thanh lịch. Anh có biết cưỡi ngựa không? - Cho phép tôi được rót cho anh một ly sầu! Chúc sức khỏe anh lần nữa! Ôi, sức khỏe tôi ấy à, anh cứ việc chúc và cạn ly vì nó. Nhưng chẳng có gì giúp được nó đâu. - Vậy ra anh không cưỡi ngựa? Tôi tin chắc rằng anh có đầy đủ tố chất để làm việc ấy, thậm chí sinh ra chỉ để làm việc ấy, và trên tài tất cả các kỵ sĩ ở Bois*.” Bois de Boulogne, khu quần thể rừng và công viên ở phía Tây Paris. “Thú thật với hầu tước, bản thân tôi cũng gần như tin vào điều đó.” “Đó là lòng tự tin chính đáng, Kroull thần mến. Tôi gọi nó là chính đáng, vì tôi đồng tình với nó, vì bản thân tôi muốn mang lại niềm tin cho anh, không chỉ ở điểm này mà thôi... Cho phép tôi được hoàn toàn thẳng thắn với anh. Về phần anh, tôi không có cảm tưởng anh là con người cả tin và dễ trút bầu tầm sự. Anh luôn găm lại miếng cuối cùng. Con người anh có cái gì đó rất bí hiểm. Xin lỗi, tôi thiếu tế nhị mất rồi. Tôi nói như thế chỉ để anh thấy rằng tôi rất thẳng thắn và sẵn sàng nói ra tất cả, điều đó thể hiện lòng tin cậy của tôi đối với anh...” “Tôi rất biết ơn ngài về điều đó, hầu tước thân mến. Liệu tôi có được phép hỏi thăm sức khỏe của tiểu thư Zaza không? Tôi đã hơi ngạc nhiên vì gặp ngài ở đây mà không thấy tiểu thư đi cùng.” “Anh còn hỏi thăm nàng, thật tử tế quá! Anh cũng mến nàng phải không. Nhưng làm sao mà anh không mến nàng cho được? Tôi không giận đâu, tôi cho
247 phép anh mà. Tôi cho phép toàn thế giới mến mộ nàng. Nhưng điều đó không ngăn cản tôi cách ly nàng với toàn thế giới, để giữ nàng cho riêng một mình tôi. Cô bé đáng yêu hôm nay phải trình diễn ở nhà hát ‘Folies musicales’. Nàng là ca sĩ operetta chuyên đóng vai đào lẳng, anh không biết à? Thời gian này nàng đang diễn vở ‘Quà tặng của nàng tiên’. Nhưng tôi đã xem vở ấy không biết bao nhiêu lần rồi, nên không cần phải có mặt trong mỗi buổi diễn nữa. Vả lại tôi không được bình tĩnh khi nàng xuất hiện trên sân khấu với quá ít trang phục - đã đành mặc ít thì hấp dẫn, nhưng ít quá cũng không ổn, chẳng hiểu sao giờ đây tôi lại khổ sở vì cái điều lúc đầu làm tôi yêu nàng đến phát điên. Anh đã yêu bao giờ chưa?” “Tôi hoàn toàn có đủ khả năng theo ngài, thưa hầu tước.” “Anh là người từng trải trên tình trường, điều đó anh không cần nói tôi cũng biết. Tuy nhiên tôi có cảm tưởng anh thuộc tuýp người được yêu nhiều hơn là khổ vì yêu. Tôi nói không đúng ư? Thôi được, chuyện đó dẹp qua một bên. Zaza còn phải hát ở hồi ba. Sau đó tôi sẽ đến đón nàng, rồi chúng tôi sẽ cùng uống trà trong căn hộ xinh xắn tôi thuê cho nàng.” “Xin chúc ngài một buổi tối ấm cúng! Nhưng như thế có nghĩa là chúng ta phải giải quyết dứt điểm chai Lafitte và nhanh chóng kết thúc cuộc mạn đàm lý thú này thôi. Trong túi tôi cũng có một tấm vé xem hát ở Opéra Comique.” “Thật ư? Tôi thì không vội vã chút nào. Tôi có thể gọi điện thoại bảo cô bé đáng yêu về trước đợi tôi ở nhà cũng được. Còn anh, giả dụ sang hồi hai anh mới vào ngồi trong lô của mình thì có sao không?” “Không sao. ‘Faust’ là một vở opera hay. Nhưng sức hấp dẫn của nó đối với tôi không thể so được với sức hấp dẫn của tiểu thư Zaza đối với ngài.” “Thực lòng mà nói tôi còn muốn trò chuyện thêm một lúc nữa với anh về những lo buồn của tôi. Bởi tôi đang ở vào thế kẹt, kẹt lắm, một tình huống có nguy cơ làm tan vỡ trái tim, điều này chắc anh cũng đã phần nào đoán được qua vài lời thiếu giữ gìn tôi để lọt ra nãy giờ.”
248 “Quả có vậy, hầu tước thân mến, tôi chỉ chờ một dấu hiệu của ngài để có thể bày tỏ lòng thông cảm của mình. Chuyện ấy có liên quan đến tiểu thư Zaza?” “Còn liên quan đến ai khác nữa! Anh có nhớ tôi vừa mới nói tôi sắp sửa phải đi du lịch không? Mà là đi cả một năm trời!” “Cả một năm! Nhưng mà tại sao?” “Ôi, bạn thân mến ơi, sự thể thế này Các vị thân sinh tội nghiệp của tôi - thỉnh thoảng tôi vẫn kể chuyện về họ với anh đấy - đã được thông báo về cuộc tình hơn một năm trời nay của tôi và Zaza - chẳng cần đến dư luận ngồi lê đôi mách hay thư nặc danh, chính tôi đã ngây thơ và thật thà đến mức tự để lộ ra niềm hạnh phúc và nguyện vọng thầm kín của mình trong những lá thư gửi về nhà. Tôi là người có trái tim nằm ngay trên lưỡi, anh biết không, và từ đó xuống ngòi bút là một quãng đường vừa ngắn vừa trơn. Vậy là các cụ bô nhà tôi đã lo ngại một cách hoàn toàn có lý rằng đây là chuyện nghiêm túc chứ chẳng chơi, họ sợ rằng tôi dự định cưới cô bé - ‘con người kia’ như cái cách họ gọi nàng - và dĩ nhiên, tôi cũng không thể trông đợi phản ứng nào khác được, họ làm náo loạn cả lên. Họ thân chinh đến đây gặp tôi và ở lại đến ngày hôm kia - tôi đã trải qua những ngày hết sức nặng nề, cả một tuần tranh luận căng thẳng. Ba tôi nói rất nhiều bằng giọng rất trầm và mẹ tôi bằng giọng rất cao run rẩy vì nước mắt - một người bằng tiếng Pháp, người kia bằng tiếng Đức. Ô không, họ không buông ra một lời nặng nề nào, ngoài cái từ ‘con người kia’ lặp đi lặp lại, nhưng chính cái từ ấy lại làm tôi đau đớn nhất, chẳng thà bị họ gọi là thằng ngốc hay thằng mất trí, là kẻ làm bại hoại thanh danh gia đình còn hơn. Họ không làm thế, họ chỉ không mệt mỏi kêu gọi tôi đừng để cho họ và xã hội phải đặt cho tôi những danh hiệu ấy, và tôi phải cam đoan với họ, bằng giọng rất trầm và rất run rẩy, rằng tôi rất lấy làm tiếc đã gây đau khổ cho họ. Bởi vì họ yêu quý tôi và chỉ muốn điều tốt cho tôi, có điều họ chẳng hiểu tôi mấy tí - trên thực tế đúng là quá ít, đến nỗi họ dọa trong trường hợp tôi nhất định thực hiện ý muốn tai tiếng của mình thì họ sẽ tước quyền thừa kế của tôi. Họ không dùng đúng cái từ này, tiếng Pháp không và cả tiếng Đức cũng không, như đã nói, vì yêu quý tôi nên họ rất chú ý chẳng
249 nặng lời. Họ chỉ ám chỉ một cách vòng vo, như là một hậu quả tất yếu, một sự đe dọa... Thực ra tôi tin rằng, với lượng tài sản của ba tôi, tính cả bàn tay ông nhúng vào ngành công nghiệp thép Luxembourg, thì chỉ cần phần thừa kế theo luật định* cũng đủ để tôi sống rất thoải mái rồi. Nhưng một vụ tước quyền thừa kế thì thật không ích lợi gì cho cả tôi lẫn Zaza. Nàng sẽ không hứng thú cưới một người bị tước quyền thừa kế, cái ấy hẳn anh thừa hiểu.” Phần thừa kế tối thiểu luật pháp đảm bảo cho một người con trong giá thú, muốn tước đi phần này phải có lý do đặc biệt ghi vào di chúc. Hôn nhân không môn đăng hộ đối và trái ý gia đình có thể là một lý do. “Đúng thế. Tôi có thể đặt mình vào địa vị tiểu thư Zaza. Nhưng sao lại có chuyến du lịch?” “Chuyến du lịch chết tiệt ấy là thế này: các vị thân sinh ra tôi muốn tôi được giải thoát - ‘chỉ cần con được giải thoát là mọi việc ổn cả’, ba tôi bảo thế và nhét vào giữa câu tiếng Pháp cái từ ‘giải thoát’ bằng tiếng Đức, một cái từ hoàn toàn không đúng chỗ, vì tôi đâu có mắc kẹt trong băng giá như nhà thám hiểm Bắc cực - cái giường êm ái và tấm thân ấm áp của Zaza làm cho hình ảnh này trở nên hết sức nực cười - cũng chẳng bị trói buộc bởi xiềng xích gì, nếu không kể những sợi dây tơ hồng mà sức ràng buộc của nó tôi không chối cãi. Tôi phải thoát ra khỏi đó, ít nhất cũng phải thử thoát ra, đó là ý đồ của họ, và chuyến du lịch vòng quanh thế giới là để phục vụ ý đồ này, để đạt được mục đích ấy họ thực sự không tiếc tiền - họ chỉ muốn điều tốt cho tôi thôi mà! Tôi nên biến đi một thời gian - mà là một thời gian dài - biến khỏi Paris, khỏi nhà hát ‘Folies musicales’ và khỏi cuộc đời Zaza, nên nhìn thấy những đất nước và con người xa lạ, để ‘gột rửa khỏi đầu óc chuyện vớ vẩn kia’ - họ gọi đó là ‘chuyện vớ vẩn’ - và trở về là một con người khác hẳn. Một con người khác hẳn! Anh có muốn trở thành một người khác hẳn không, một người lạ không còn là anh nữa? Anh tỏ ra do dự, nhưng mà tôi, tôi không muốn thế một tí nào. Tôi muốn vẫn là người như tôi từ trước tới nay, chứ không muốn bị tẩy não và chai cứng trái tim bằng phương thuốc du lịch đắt tiền mà họ kê toa cho tôi, không muốn trở nên xa lạ với chính mình và không
250 muốn quên lãng Zaza. Tất nhiên điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Một thời gian dài xa cách, những thay đổi về địa lý và hàng ngàn ấn tượng mới mẻ có thể khiến những lo sợ của tôi thành hiện thực. Nhưng chính vì tôi cho rằng điều đó có thể xảy ra trên lý thuyết nên tôi càng muốn chống lại cuộc thí nghiệm trên thực tế.” “Nếu nghĩ kỹ hơn ngài sẽ thấy”, tôi bảo, “khi đã trở thành một người khác thì ngài sẽ không nhớ tiếc con người cũ của mình, con người hiện tại này đâu, đơn giản vì ngài không còn là người ấy nữa.” “Chẳng lẽ trở thành người khác là một niềm an ủi đối với tôi? Ai lại muốn quên đi chính bản thân mình? Quên lãng là điều tồi tệ nhất, không đáng mong đợi nhất trên đời.” “Nhưng ngài biết quá rõ rằng sự chống đối của ngài không phải là bằng chứng phủ nhận sự thành công của cuộc thí nghiệm.” “Phải, trên lý thuyết thì như vậy. Nhưng trong thực tế tôi không chấp nhận nó, thậm chí tôi từ chối không xét đến việc thực hiện nó. Ba me tôi nhân danh tình thương và trách nhiệm để giết chết một tình yêu. Họ sẽ thất bại, điều đó đối với tôi chắc chắn như đinh đóng cột.” “Hẵng biết thế. Cho phép tôi được hỏi, các vị thân sinh ra ngài có sẵn sàng coi đây chỉ là một thí nghiệm thôi, và nếu thí nghiệm này thất bại thì họ có chiều theo nguyện vọng của ngài không?” “Tôi cũng hỏi họ câu ấy. Nhưng tôi không moi được ở họ một lời hứa hẹn rõ ràng. Trước tiên tôi cần được ‘giải thoát’, họ chỉ muốn có thế, còn sau đó ra sao thì họ chưa nghĩ tới. Thế mới bất công chứ, vì tôi phải đưa ra một lời hứa mà đổi lại không được hứa hẹn gì hết.” “Vậy ra ngài đã hứa sẽ thực hiện chuyến du lịch?” “Tôi còn biết làm thế nào nữa? Tôi không thể để Zaza chịu cảnh bị tước quyền thừa kế. Tôi cũng đã bảo nàng rằng tôi đã hứa sẽ đi du lịch, và nàng đã khóc rất nhiều,