phần cấu tạo, xà cừ long lanh đổi sắc tùy vị trí đứng của tôi, và một vài viên hoàng ngọc riêng lẻ nằm đây đó, tóm lại một kho ngọc quý ở tất cả các sắc độ có thể - tôi lóa mắt và mê mẩn tâm thần, tôi không chỉ thưởng ngoạn bằng các giác quan mà cố sức nghiên cứu, ghi nhớ tính chất từng loại, dò tìm bảng giá, so sánh, ước lượng bằng mắt. Lần đầu tiên trong đời tôi phát hiện ra niềm say mê của mình đối với thể loại đá này của trái đất, xét về thành phần hợp chất hoàn toàn không có giá trị gì, chỉ nhờ một cơn ngẫu hứng của thiên nhiên kết lại thành những tinh thể đặc biệt và trở nên quý giá. Đó là bài học đầu tiên đặt cơ sở cho vốn kiến thức sâu rộng của tôi sau này trong lĩnh vực đầy hấp dẫn ấy. Tôi có nên kể tiếp về các tiệm bán hoa với làn hương nồng nàn ẩm ướt như hơi thở địa đàng phả vào người tôi mỗi khi cánh cửa mở ra, và đằng sau khung kính ngồn ngộn những lẵng hoa khổng lồ thắt nơ chờ được gửi đến tặng các bà, các cô để bày tỏ cảm tình sâu sắc của người nào đó? Về các cửa hàng văn phòng
81 phẩm, nơi có các vật dụng dạy cho tôi biết người lịch lãm nên dùng loại giấy viết thư nào cho việc trao đổi thư tín của mình và làm cách nào in chữ cái đầu tên hay dập hình vương miện, hình gia huy lên đầu thư? Về cửa sổ các tiệm bán nước hoa và tiệm cắt tóc, nơi trưng bày những bình chưng cất thủy tinh trong suốt chứa các loại tinh dầu Pháp quý hiếm, những hộp mềm mở nắp, trong lòng là đủ thứ dụng cụ xinh xẻo để sửa sang móng tay, móng chân và chăm sóc da mặt? Tôi được trời phú cho khiếu quan sát, và đó là tất cả những gì tôi có trong thời điểm ấy - để nâng cao nhận thức, bằng những ấn tượng trực quan thông qua các sản phẩm trưng bày hấp dẫn của thế giới hưởng thụ. Nhưng trong khi thực hành bài học ngó, bên cạnh tâm lý tham lam muốn nuốt hết vào mắt tất cả các hiện vật của cái hội chợ phù hoa này, trưng bày ở những khu phố sang trọng mà tôi ưu tiên lui tới, khác với vật vô tri vô giác, cái tác động sâu sắc hơn vào cảm xúc của tôi và khiến tôi bận tâm nhiều nhất là ham muốn và khát vọng vươn lên không ngừng của một tâm hồn trẻ tuổi. Ôi những cảnh tượng mê ly của thế giới giàu sang! Các ngươi chưa bao giờ có dịp khoe ra trước cặp mắt nào thiết tha khao khát hơn. Có trời mới biết tại sao một trong những hình ảnh đáng thèm muốn ấy lại khắc sâu vào tâm thức tôi, bám chắc vào ký ức tôi đến thế, và mặc dù đó chỉ là một cảnh chẳng đáng kể, thậm chí vô nghĩa, nhưng tới tận ngày nay mỗi khi nghĩ tới nó, lòng tôi vẫn thổn thức rung động. Tôi xin mạo muội vẽ ra đây cảnh tượng ấy, dù tôi biết rõ rằng người kể chuyện - tức là tôi, người cầm bút viết những dòng này lên trang giấy - không nên làm phiền độc giả bằng những sự kiện nói một cách dân dã là “lãng xẹt”, vì chúng không giúp ích gì cho việc xây dựng cái gọi là “kịch tính” của câu chuyện. Nhưng có lẽ khi kể lại cuộc đời của chính mình thì người ta được phép nghe theo tiếng gọi của trái tim thay vì giữ đúng các quy tắc nghệ thuật. Tôi xin nhắc lại lần nữa, cảnh tôi sắp tả sau đây chẳng có mấy ý nghĩa, chỉ đẹp mà thôi. Sân khấu của sự kiện ấy ở một độ cao vượt lên trên đầu tôi: một cái ban công lộ thiên ở tầng ngoại hạng của khách sạn Frankfurter Hof. Một buổi chiều - xin thứ lỗi cho sự đường đột của tôi, nhưng mọi sự diễn ra hết sức đơn
82 giản - có hai người trẻ tuổi bước ra đó, họ còn trẻ lắm, chỉ khoảng tuổi tôi mà thôi, rõ ràng là hai anh em vì họ giống nhau như hệt, có thể là một cặp song sinh cũng nên, anh trai và em gái ung dung đứng sóng vai giữa trời đông giá rét. Họ ra ngoài trời mà không đội mũ quàng khăn ấm, thật là khinh suất. Tóc họ đen dày, dung mạo có vẻ như người Nam Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha - Bồ Đào Nha, tôi đoán có lẽ là người Argentina hay Brasil. Nhưng cũng có thể họ là người Do Thái, tôi không dám chắc và cũng không muốn thêu dệt thêm, vì con cái nhà giàu của dân tộc ấy cũng có những kẻ đẹp và sang trọng lắm. Hai anh em nhà này thì đẹp không lời nào tả nổi, chàng trai không kém gì cô gái. Cả hai đã thay trang phục buổi tối, ngực áo sơ mi người thanh niên đính ngọc trai, còn cô thiếu nữ mang một cái nơ kim cương trên mái tóc đen dầy cuốn chải công phu, một cái khác gài trên ngực áo, nơi chiếc váy công chúa bằng nhung màu da người chuyển sang chất liệu đăng ten trong suốt cho phép nhìn thấu đôi vai và hai cánh tay. Tôi rùng mình lo cho họ, vì một vài bông tuyết ướt đã nhẹ nhàng rơi xuống và đọng lại trên mái tóc đen lượn sóng. Thực ra trò khoe khoang trẻ con của họ chỉ kéo dài chừng hai phút đồng hồ, họ bước ra ban công cười cười nói nói và nghiêng người dựa vào bao lơn cốt cho khách vãng lai dưới đường chiêm ngưỡng. Rồi họ làm bộ so vai vì lạnh, phủi những bông tuyết đậu chỗ này chỗ kia trên quần áo, và quay trở vào trong lúc gian phòng phía sau sáng bừng lên. Thế là hết, ảo ảnh mê ly tan biến trong chớp mắt, không bao giờ gặp lại. Nhưng tôi còn đứng chôn chân thật lâu bên cột đèn đường, ngước nhìn lên cái ban công trống, thử xâm nhập vào cuộc đời của họ trong tưởng tượng. Và không chỉ có đêm hôm ấy mà còn nhiều đêm khác nữa, mệt nhoài sau những chuyến bát phố mỏi chân mỏi mắt, trở về nằm trên băng ghế dài trong gian bếp tối, tôi lại mơ thấy họ. Những giấc mơ tình, mơ về hạnh phúc và sự hợp nhất - tôi không thể gọi chúng là gì khác, mặc dù những khao khát của tôi không hướng tới một người mà là một đôi, một cặp song sinh khác giới tính - một người cùng giới tính với tôi còn người kia thuộc giới khác. Tôi chỉ gặp họ trong khoảnh khắc nhưng hình ảnh họ đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tôi, như là biểu tượng của cái đẹp. Song cái đẹp
83 trong suy nghĩ của tôi phải đủ đôi, phải được thể hiện bằng cả hai giới tính, và tôi có đủ lý do để ngờ rằng hình ảnh chàng trai, nếu anh ta xuất hiện một mình trên ban công, sẽ chẳng thể thu hút được sự chú ý của tôi - có chăng là những viên ngọc đính trên ngực áo anh ta - cũng như một mình cô gái, nếu không có người anh làm đối ngẫu, cũng sẽ chẳng ru nổi tôi vào những giấc mơ êm đềm đến thế. Những giấc mơ tình ái, những giấc mơ tôi yêu quý nâng niu bởi vì - trong nhận thức của tôi - chúng thể hiện trạng thái nguyên sơ còn bất định và không chia cắt của tình yêu, một biểu tượng kép nhưng cũng chính vì thế mới vẹn toàn ý nghĩa, bao gồm sự màu nhiệm nhân bản trong hình hài cả hai giới tính. Rõ khéo mơ mộng vẩn vơ! Tôi nghe như có tiếng độc giả trách móc. Những cuộc phiêu lưu anh hứa hẹn đâu rồi? Chẳng lẽ anh định giúp vui cho chúng tôi từ đầu tới cuối cuốn sách bằng toàn những chuyện vớ vẩn đa sầu đa cảm anh trải qua trong lúc vô công rồi nghề hay sao? Chắc anh còn muốn kể mình đứng dán mũi vào cửa kính cho đến khi bị cảnh sát xua đi, căng mắt nhìn qua khe tấm màn cửa màu kem của một khách sạn sang trọng, cả người chìm trong đám mây thơm phức quyện đủ thứ mùi gia vị bốc lên từ tấm lưới thông hơi của hầm bếp, ngó nhìn giới thượng lưu Frankfurt đài các dùng bữa tối bên những chiếc bàn với giá nến chân cao và bình pha lê cắm các loại hoa quý hiếm, được đám bồi bàn nhanh nhẹn lễ phép phục vụ? - Quả có thế, và tôi rất ngạc nhiên thấy quý độc giả đã miêu tả thật là đạt thú vui nhìn trộm của mình, cứ như thể chính quý vị là người dán mũi vào cửa kính vậy! Nhưng ngoài những cái ấy quý vị rồi sẽ thấy ngay sự nhầm lẫn của mình khi trách tôi “vô công rồi nghề” và, với bản tính quân tử, chắc chắn quý vị sẽ thẳng thắn nhận lỗi mà rút lại lời buộc tội của mình. Bởi xin thưa rằng, tôi không chỉ đứng ngó mà còn tìm kiếm cơ hội tiếp cận với thế giới sang trọng đài các ấy, cái đích mà tôi không ngừng vươn tới. Cụ thể là mỗi khi tan một suất diễn tôi lại tới quanh quẩn trước cổng nhà hát trong vai thằng nhỏ nhanh nhảu đợi người ta sai vặt. Tôi đón lõng đám công chúng thuộc tầng lớp trên trong lúc họ vừa ầm ĩ tranh luận vừa tuôn ra khỏi tiền sảnh, say sưa sau khi thưởng thức nghệ thuật, để tình nguyện giúp họ gọi xe thuê hay xe nhà tới đón. Tôi lẹ
84 làng nhảy ra khỏi mái che mưa đứng chắn trước cổng nhà hát chặn đường những chiếc xe chở khách, hoặc đi một quãng phố kiếm cho được một chiếc còn trống rồi ngồi cạnh người xà ích dong xe về chỗ có người đợi, nhảy xuống như một tên gia nhân thực thụ kính cẩn cúi chào và mở cửa xe cho họ. Để gọi xe nhà đến cho chủ thì tôi lễ phép hỏi tên người may mắn có xe rồi hồ hởi xướng to tên họ kèm theo cả chức vụ - ông cố vấn cơ mật Streisand! ông tổng lãnh sự Åckerbloom! Ông trung tá von Stralenheim hoặc Adelebsen! Tôi cất cao giọng gửi lên không trung những cái tên ấy để xà ích biết mà đánh xe tới. Có những cái tên khó đọc đến nỗi chủ nhân của chúng ngần ngại không muốn nói sợ tôi không nhắc lại được. Ví dụ gia đình hầu tước de Mont-en-fleur, hai vợ chồng khả kính với cô con gái già không gả được chồng, cả ba đã ngạc nhiên một cách cảm động khi thấy tôi, sau khi được họ tin tưởng nói cho biết tên, cất tiếng lảnh lót như gà gáy sáng gọi to cái tên trúc trắc ấy bằng giọng Pháp chuẩn với đầy đủ âm gió, âm họng thoát ra đằng mũi, thanh lịch và hoa mỹ như một câu thơ, kết quả là từ một góc khá xa, tên xà ích của gia đình họ cũng nghe thủng và lóc cóc đánh chiếc xe mui xếp kiểu cổ nhưng không kém phần sang trọng với những con ngựa kéo xe màu hung tuyệt đẹp tới đón chủ. Những món tiền thưởng, không hiếm khi là cả đồng bạc, được kín đáo dúi vào tay tôi trả công cho các dịch vụ mang tính xã hội ấy. Nhưng trái tim tôi hướng về phần thưởng phi vật chất quý báu hơn nhiều: một dấu hiệu sửng sốt đầy thiện cảm từ thế giới giàu sang, một ánh mắt ngạc nhiên dễ chịu lướt qua người tôi, một nụ cười tò mò dành sự chú ý cho cá nhân tôi; và tôi cẩn thận ghi nhận vào lòng tất cả những chiến công thầm lặng ấy, những ấn tượng tới tận ngày hôm nay tôi vẫn đặt lên hàng đầu, cao hơn tất cả các nhận thức sâu sắc đáng kể nhất của mình. Con mắt người xét cho cùng quả là một điều kỳ diệu của tự nhiên, một báu vật hữu cơ trong cơ thể, chỉ bằng tia sáng long lanh ươn ướt của mình mà có khả năng ghi nhận hình ảnh một người khác. Con ngươi mắt - một bọc nước nhờn quý giá, thực ra cũng chỉ cấu thành từ những chất liệu tầm thường như mọi tạo
85 vật khác trong thiên nhiên và trở nên đặc biệt theo cái cách giống như ngọc quý, giá trị của nó không nằm trong vật chất cấu tạo mà chính là ở sự kết hợp tuyệt vời với linh hồn - cái bọc chất nhờn nằm lọt trong hốc xương sọ ấy, nếu không có linh hồn thì chỉ còn nước thối rữa trong mộ và tan vào đất bùn, nhưng chừng nào còn chứa một tia sáng của sự sống thì lại có khả năng bắc những nhịp cầu nhân ái tươi đẹp vượt qua mọi vực thẳm xa lạ ngăn cách con người! Bàn về những điều tinh tế và bay bổng thì phải dùng ngôn từ tinh tế bay bổng, và như thế ở đây lại cần thận trọng bổ sung thêm một điều. Hạnh phúc chỉ có ở hai thái cực trong mối quan hệ giữa người với người, khi chưa nói nên lời hoặc không cần đến lời nói nữa, trong ánh mắt nhìn và trong vòng tay ôm, bởi chỉ có ở đó mới tồn tại cảm xúc vô điều kiện, tự do, bí hiểm và không khoan nhượng. Tất cả những giao tiếp và trao đổi nằm giữa hai thái cực ấy đều hờ hững và vô vị, bị quy định bởi những phép tắc và luật lệ của cộng đồng, bị hạn chế và ràng buộc bởi vô số điều kiện. Ở đây ngôn từ là kẻ thống trị, là phương tiện lạnh lùng và bất lực, sản phẩm của những lề thói xã giao bó buộc, xa lạ với bản chất âm thầm sôi sục của tự nhiên, có thể nói không ngoa rằng ngôn từ chỉ cần thốt lên thành lời đã là sáo rỗng. Tại sao tôi nói thế, tôi, kẻ luôn luôn chú trọng cách diễn đạt sao cho trau chuốt để tác phẩm ghi lại cuộc đời của chính mình có được chút giá trị văn chương. Bởi vì về bản chất tôi hoàn toàn không đặt nặng vai trò truyền đạt của ngôn từ; mối quan tâm thực sự của tôi không nằm ở đó. Trong thâm tâm tôi chỉ quan tâm tới những thái cực không lời nằm tận cùng ở hai đầu quan hệ con người: một bên, nơi giao tiếp chưa được hình thành, một tình trạng tự do nguyên thủy, xa lạ và không ràng buộc còn ngự trị, và ánh mắt con người còn có thể trao đổi những mơ ước không trong trắng một cách vô tư và vô trách nhiệm; và bên kia, nơi gắn bó, tin cậy và gần gũi tái tạo được một cách trọn vẹn nhất trạng thái không lời lúc ban đầu.
86 Chương Năm Tôi sợ rằng quý độc giả đã bắt đầu lo tôi mải vui chuyện mà quên mất cái nghĩa vụ quân sự tai hại còn treo lơ lửng trên đầu, nên tới đây tôi phải cam đoan rằng tôi không quên đâu, trái lại là đằng khác, tôi không lúc nào ngừng lao tâm khổ trí để tìm cách giải quyết vấn đề hóc búa ấy. Thế nên phải biết tôi nhẹ người đến mức nào khi tìm ra được một giải pháp, tuy nhiên lúc ấy mọi lo lắng trong tôi lại chuyển thành phấp phỏng hồi hộp, tâm trạng thường thấy khi ta chuẩn bị dốc hết khả năng và sức lực ra đương đầu với một thử thách lớn, một nhiệm vụ gần như bất khả thi – tới đây tôi phải hãm ngòi bút để khỏi kể tuốt tuồn tuột tất cả ra từ bây giờ. Bởi càng ngày trong tôi càng nung nấu ý định đưa ra xuất bản những trang viết này - nếu đến lúc nào đó tôi hoàn thành xong việc viết lách - để câu chuyện của mình được ra mắt công chúng, cho nên tôi tự bắt mình phải tuân thủ các nguyên tắc của nghệ thuật viết văn, nói tóm lại tôi không cho phép mình đầu hàng sự cám dỗ và kể huỵch toẹt ngay từ đầu những điều thú vị nhất, để tạo sự gay cấn cần thiết hòng lôi cuốn độc giả. Chỉ có thể nói rằng, tôi biết mình phải thực hiện kế hoạch được vạch ra với độ chính xác cực kỳ cao, thậm chí thật là khoa học, và nhất là không được chủ quan coi thường những khó khăn có thể nảy sinh. Thực ra nhắm mắt húc bừa chưa bao giờ là cách làm việc của tôi, trái lại là đằng khác, tôi luôn tâm niệm rằng những việc làm càng táo bạo, càng khó tin đối với những kẻ tầm thường lại càng phải được thực hiện với đầu óc tỉnh táo và thận trọng thì mới không kết thúc trong thất bại nhục nhã và trở thành trò cười cho thiên hạ. Vậy nên tôi đã chuẩn bị một cách hết sức chu đáo. Không dừng lại ở chỗ tìm hiểu kỹ lưỡng thủ tục tuyển quân và các tiêu chuẩn lựa chọn tân binh (phần qua các cuộc trò chuyện với một khách trọ của nhà chúng tôi, anh chàng chế tạo máy, người đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự; phần nhờ sự trợ giúp của bộ từ điển phổ thông nhiều tập
87 con người bất đắc chí về đường học vấn này trưng bày trên giá sách trong phòng). Sau khi kế hoạch của tôi về cơ bản đã thành hình, tôi còn dành dụm những đồng xu khó nhọc, thu nhập của các buổi tối gọi xe cho khách xem hát, và bỏ hẳn ra một mark rưỡi tiền Đế chế mua một tập tài liệu thuộc lĩnh vực y khoa tôi tìm thấy sau cửa kính một tiệm sách, rồi lao vào đọc mải mê cả vì hứng thú chứ không phải chỉ vì mục tiêu trước mắt. Giống như tàu thủy cần những bao cát dằn để chạy đằm, tài năng cũng cần những kiến thức nhất định, đương nhiên chúng ta chỉ dằn bụng những kiến thức mà tài năng của chúng ta cần đến cho những tình huống nhất định, trong lúc khẩn cấp ta tự động hấp thụ và biến chúng thành của mình để tạo một tải trọng cần thiết, một nền tảng thực tế ổn định làm cơ sở hành động. Những bài học trong tập tài liệu kể trên được tôi đọc ngốn đọc ngấu với nỗi vui mừng không thể tả, và đêm đêm một mình trong gian bếp nhỏ, tôi thắp một ngọn nến ra đứng trước gương hăm hở thực hành những điều vừa học được, nếu lúc đó có ai nhìn lén chắc phải tưởng tôi đã hoàn toàn mất trí, kỳ thực tôi đang theo đuổi một mục tiêu rất rõ ràng và tỉnh táo. Nhưng tôi không được phép tiết lộ một lời nào nữa! Xin các độc giả kiên nhẫn thêm giây lát, rồi quý vị sẽ được thỏa trí tò mò ngay thôi. Cuối tháng Giêng, thể theo những quy định hiện hành* tôi viết thư lên Bộ chiến tranh đăng ký khám tuyển nghĩa vụ quân sự, trình cả tấm giấy khai sinh không thể chê trách vào đầu được của mình và một tờ chứng nhận hạnh kiểm công dân xin ở trụ sở cảnh sát. Nội dung hết sức dè dặt của văn bản thứ hai (nó chứng thực ở dạng phủ định rằng nhà chức trách không nắm được thông tin tiêu cực gì về hạnh kiểm của tôi) không hiểu sao cứ làm tôi lo lo và hậm hực một cách rất trẻ con. Sang tháng Ba, khi bầu không khí ngọt ngào và những tiếng chim hót đầu tiên rụt rè báo hiệu mùa xuân, theo luật định tôi phải đích thân đến trình diện vòng đầu ở địa điểm tuyển quân tại Wiesbaden. Thế là tôi leo lên một toa xe lửa hạng tư đi đến đó với tâm trạng tương đối bình thản, vì tôi biết rằng hôm nay chưa phải là ngày định đoạt số phận mình, gần như tất cả những người đi khám tuyển còn phải qua một vòng kiểm tra nữa, ở đó một ủy ban tuyển quân
88 sẽ ra quyết định tối hậu kết luận ai có đủ khả năng phục vụ trong quân ngũ và ai bị loại. Mọi việc diễn ra không ngoài dự đoán của tôi. Thủ tục khám sức khỏe được tiến hành nhanh gọn, hời hợt và chẳng để lại ấn tượng gì đáng kể. Người ta lôi tôi ra đo chiều ngang và chiều dọc, người ta nghe ngóng lục phủ ngũ tạng tôi và hỏi han tôi một cách qua loa rồi bảo tôi về đợi tiếp. Tạm thời được trả tự do, nhưng là thứ tự do thả lỏng cột ở đầu một sợi dây dài, tôi tranh thủ lượn một vòng thăm quần thể công viên đẹp tuyệt mới được hoàn thành trang điểm cho vùng suối nước nóng chữa bệnh nổi tiếng này*, nhìn ngắm đến mãn nhãn những quầy hàng lộng lẫy của khu điều dưỡng rồi ngay trong ngày hôm đó, leo trở lên tàu về lại nhà ở Frankfurt. Luật thời ấy quy định thanh niên nam giới phải đăng ký tuyển quân vào đầu năm họ tròn hai mươi tuổi. Khu điều dưỡng Wiesbaden được xây dựng năm 1852. Thấm thoắt hai tháng nữa trôi qua (tháng Năm chỉ còn nửa cuối, một đợt nóng đầu hè đã trùm lên nung nấu rẻo đất này), cuối cùng cũng tới cái ngày kết thúc thời hạn chờ đợi của tôi, sợi dây dài đã cuốn lại hết, và tôi phải trình diện lần nữa trước ủy ban tuyển quân. Lần này tim tôi đập như gõ trống, lại ngồi chen chúc giữa đủ mọi hạng người thuộc giới bình dân trên băng ghế hẹp của một toa xe lửa hạng tư trên đường đến Wiesbaden, có cảm tưởng như con tàu định mệnh đang đưa mình lên đoạn đầu đài. Hơi nóng ngột ngạt làm những kẻ đồng hành của tôi uể oải và ru họ vào giấc ngủ gà gật, riêng tôi không cho phép mình mệt mỏi, tôi ngồi thẳng lưng tránh không dựa vào đâu và giữ cho đầu óc tỉnh táo bằng cách mường tượng ra những thử thách sắp phải vượt qua để sẵn sàng đối phó, mặc dù lòng vẫn nơm nớp lo sự thể rồi lại diễn ra khác hẳn mọi tính toán đề phòng của mình, như kinh nghiệm cũ đã có lần cho thấy. Tuy nhiên nói rằng tôi lo sợ không có nghĩa là tôi sợ hỏng việc. Tôi đã có một kế hoạch và quyết tâm thực hiện nó đến cùng, thậm chí sẵn sàng dốc hết sức lực cả thể xác lẫn tinh thần ra nếu cần (phương châm của tôi là không có gì ngu ngốc hơn bắt tay vào việc mà thiếu sự chuẩn bị và lòng quyết tâm), tôi không một giây một phút nào nghi
89 ngờ thành công của mình. Điều làm tôi lo lắng là tình trạng mơ hồ không rõ điều gì chờ đợi mình, không biết mình phải hy sinh tới mức độ nào, phải trả giá bằng bao nhiêu cảm xúc và hưng phấn để đi tới đích, tức là một sự lo lắng do quý trọng bản thân, một biểu hiện mềm yếu từ trước tới nay đã là một phần trong bản chất con người tôi và rất có thể chuyển thành nhu nhược hay hèn nhát nếu không được cân bằng lại bởi những nét cá tính khác mạnh mẽ và đầy nam tính. Tôi vẫn còn nhớ như in gian phòng dài trần thấp với những thanh xà gỗ mộc mà người ta, với thái độ cục cằn lính tráng, bảo tôi vào, bên trong đã có cả một đám đông thanh niên trai tráng tụ tập. Nằm trên tầng lầu của một tòa nhà đổ nát trong khu doanh trại bỏ hoang ở ngoại ô thành phố, căn phòng trần trụi với bốn khung cửa sổ trống hoác hướng ra phong cảnh bên ngoài còn buồn thảm hơn: một bãi đất hoang lầy lội ngập ngụa rác rưởi, lon hộp, gạch vỡ và trăm thứ đồ bỏ khác. Một viên hạ sĩ hay trung sĩ ria mép rậm như chổi xể ngồi bên một cái bàn nhà bếp loại thông thường nhất, giấy tờ bút mực bày bừa trước mặt, lớn tiếng gọi tên từng người vào khám. Người được gọi, để ra mắt ủy ban trong hình hài cha sinh mẹ đẻ, phải trút bỏ quần áo và đi qua ô cửa không có cánh vào trong một cái ngách thông với phòng bên, sân khấu chính diễn ra việc khám tuyển. Viên hạ sĩ quan điểm danh cố tình tỏ thái độ dọa nạt thô bạo một cách có tính toán. Gã lúc lúc lại ngoác miệng ra ngáp, đấm tay đá chân hay lớn tiếng giễu cợt học vị cao của người nào đó ghi trong cái danh sách gã cầm trên tay. “Tiến sĩ triết học!” gã cao giọng gọi kèm theo mấy tiếng cười gằn như muốn bảo: “Cứ đợi đấy anh bạn, chỉ hai ngày là chúng ta tẩy hết chất triết học ra khỏi đầu anh!” Tất cả những điều ấy càng làm tôi thêm khiếp sợ và ác cảm. Việc khám tuyển đang lúc cao trào nhưng diễn ra rất chậm chạp, và vì danh sách vào khám được xếp theo thứ tự bảng chữ cái nên những người có tên đứng sau cứ là còn phải đợi lâu. Một bầu không khí im lặng nặng nề bao phủ đám đông gồm toàn đàn ông con trai đủ mọi lứa tuổi và mọi tầng lớp xã hội tụ tập trong phòng. Người ta thấy ở đây những gã nông phu trẻ mặt ngơ ngơ và những đại diện ranh ma của giai cấp vô sản thành thị, những cậu chàng phụ việc tiệm
90 buôn đỏm dáng và con nhà thợ thủ công bình dân, thậm chí có cả một thành viên giới nghệ sĩ sân khấu, béo múp và mặt mũi tăm tối, anh chàng trở thành cái đích của nhiều tiếng cười lén lút trong đám đông, rồi còn cả những kẻ mắt trũng sâu mặc áo không cổ cồn và đi giày há mõm chẳng biết làm nghề gì, cả những cậu ấm quen được nuông chiều có vẻ như vừa mới ra khỏi lớp học tiếng Latinh, và những ông tuổi đã trung niên với chòm râu nhọn, nước da tai tái, dáng thư sinh trói gà không chặt, chừng như cảm thấy nhục nhã trong hoàn cảnh đáng hổ thẹn này nên cứ bồn chồn sải bước đo phòng từ đầu này tới đầu kia. Ba hay bốn kẻ sắp tới lượt phải vào trình diện đã cởi sẵn đồ trên mình chỉ còn mặc mỗi chiếc sơ mi, quần áo ngoài vắt lên cánh tay, hai tay cầm mũ và giày, đi chân đất đứng gần cửa. Những người khác ngồi trên các băng ghế dài kê quanh phòng hay ghếch đùi ngồi ghé lên bệ cửa sổ, hạ giọng làm quen với nhau và thì thầm trao đổi nhận định về thể trạng người này, người kia hay sự trồi sụt của lượng người nhập ngũ. Thỉnh thoảng, không ai biết bằng cách nào, một vài tin tức từ bên phòng khám lọt sang và người ta truyền tai nhau rằng số lượng người trúng tuyển đã rất lớn và rằng cơ hội thoát nạn của những người còn lại khá là cao, những tin đồn thất thiệt không biết đường đâu mà kiểm tra độ chính xác. Những câu đùa tếu lẻ tẻ vang lên từ đám đông chọc ghẹo nhược điểm hình thể của một người nào đó đang đứng đợi trong bộ dạng gần như nhộng, châm ngòi cho những tiếng cười ngày càng tự do, đến lúc con người cấm cảu mặc quân phục ngồi bên bàn quát lên một tiếng và trật tự được khôi phục trở lại. Về