phần lương tháng vào trái phiếu và chứng khoán, hay khi ta mua bảo hiểm cho ô tô của mình, hay khi ta tái thế chấp nhà của mình, hay khi ta từ bỏ sự "thiên vị nhà" mà đi vào những thị trường mới nổi, thì chính là ta đang tham
gia vào những giao dịch đã có nhiều tiền lệ lịch sử. Tôi tin tưởng hơn bao giờ hết, rằng một khi chúng ta chưa hiểu được hoàn toàn nguồn gốc của loài sinh vật tài chính, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu được sự thật cơ bản về đồng tiền: thay vì đó là "một con quái vật cần phải được đưa về đúng vị trí của nó", như Tổng thống Đức ca thán gần đây [674] , các thị trường tài chính là chiếc gương của nhân loại, hé lộ từng giờ từng ngày làm việc cách mà chúng ta định giá bản thân và những tài nguyên chung quanh ta. Không phải lỗi của gương nếu nó phản chiếu cả những vết thâm cũng rõ như phản chiếu vẻ đẹp của chúng ta.
Lời cảm ơn Mặc dù viết lách là một công việc đơn độc, không có quyển sách nào lại là một hành trình đơn độc cả. Tôi rất biết ơn các nhân viên ở những cơ quan lưu trữ sau đây: Bảo tàng Lịch sử Amsterdam; Thư viện Quốc gia, Paris; Bảo tàng Anh, London; Bảo tàng Bông ở Sàn giao dịch bông Memphis; Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Hà Lan, The Hague; Bảo tàng Bang Louisiana, New Orleans; Kho Lưu trữ Medici, Cơ quan Lưu trữ Thành phố Florence; Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Scotland, Edinburgh; Thư viện Quốc gia, Venice; Cơ quan Lưu trữ Rothschild, London; và Kho Lưu trữ Scottish Widows, Edinburgh. Một số các nhà học giả và quản thư đã đáp lại lời kêu gọi giúp đỡ của tôi một cách nhiệt tình. Đặc biệt tôi muốn cảm ơn Melanie Aspey, Tristram Clarke, Florence Groshens, Francesco Guidi-Bruscoli, Greg Lambousy, Valerie Moar, Liesbeth Strasser, Jonathan Taylor and Lodewijk Wagenaar. Tôi cũng cảm ơn người trợ lý nghiên cứu đắc lực là Andrew Novo. Lời cảm ơn đặc biệt gửi đến một nhóm các chuyên gia tài chính đã đồng ý cho tôi phỏng vấn: Domingo Cavallo, Joseph DiFatta, John Elick, Kenneth Griffin, William Gross, Jose Piñera, Huân tước Rothschild, ngài Evelyn de Rothschild, Richard Scruggs, George Soros, George Stevenson, Carmen Velasco, Paul Volcker, Sherron Watkins và Robert Zoellick. Tôi cũng đã học hỏi được nhiều từ những cuộc chuyện trò với những người tham gia các sự kiện được tổ chức bởi Morgan Stanley và GLG Partners. Đây là quyển sách của Nhà xuất bản Penguin ở cả hai bờ Đại Tây Dương. Ở New York tôi đã có được diễm phúc và vinh hạnh được Ann Godoff biên tập lần đầu. Ở London, Simon Winder đã đảm bảo cho không thuật ngữ tối tăm nào được in ra. Michael Page đã là một nhà biên tập bản thảo xuất sắc. Tôi cũng gửi lời cảm ơn tới Richard Duguid, Ruth Stimson, Rosie Glaisher, Alice Dawson, Helen Fraser, Stefan McGrath, Ruth Pinkney và Penelope Vogler. Như ba quyển sách gần đây nhất của tôi, Đồng tiền lên ngôi ngay từ lúc bắt đầu đã vừa là một chương trình truyền hình dài tập vừa là một quyển sách. Với Kênh 4 BBC tôi nợ Julian Bellamy, Ralph Lee, Kevin Lygo và trên hết là Hamish Mykura. Những lần căng thẳng hiếm có giữa chúng ta đều mang tính sáng tạo. Tại W-NET/Kênh 13 ở New York, Stephan Segaller đã là một người ủng hộ vô giá. Tôi đặc biệt biết ơn đội quyên quỹ, đứng đầu là Barbara Banti-voglio, vì tất cả những nỗ lực của họ. Cả chương trình truyền hình lẫn cuốn sách này đều đã không thể hình thành nếu thiếu nhóm làm việc xuất sắc mà Chimerica Media đã lập ra: Dewald Aukema, người quay phim xuất chúng của chúng tôi, Rosalind Bentley, nhà nghiên cứu, Vaughan
Matthews, người quay phim phụ, Paul Paragon và Ronald van der Speck, kỹ thuật viên âm thanh thời vụ, Joanna Potts, trợ lý sản xuất, Vivienne Steel, nhà quản lý sản xuất, và Charlotte Wilkins, người điều phối sản xuất - và không quên người tiền nhiệm của cô là Hedda Archbold. Còn Melanie Fall và Adrian Pennink, những đồng nghiệp ở Chimerica của tôi; có thể nói rằng nếu không có họ thì Đồng tiền lên ngôi đã không thể hoàn thành. Trong số những người đã giúp chúng tôi quay chương trình này, có một số "nhà chỉnh lý" đã bỏ sức ra giúp đỡ. Tôi gửi lời cảm ơn tới Sergio Ballivian, Rudra Banerji, Matias de Sa Moreira, Makarena Gagliardi, Laurens Grant, Juan Harrington, Fernando Mecklenburg, Alexandra Sanchez, Tiziana Tortarolo, Khaliph Troup, Sebastiano Venturo và Eelco Vijzelaar. Bạn tôi, Chris Wilson, đã đảm bảo cho tôi không bị lỡ một chuyến bay nào. Tôi đã rất may mắn có được Andrew Wylie, nhà đại diện văn học tốt nhất thế giới và Sue Ay ton đóng vai trò của anh ở Đài Truyền hình Anh. Tôi cũng gửi lời cảm ơn tới James Pullen và tất cả những nhân viên khác ở các văn phòng tại London và New York của Hãng Đại diện Wylie. Một số các nhà sử học, kinh tế học và hoạt động tài chính đã hào phóng đọc giúp toàn bộ hoặc một phần bản thảo, hoặc bàn luận những vấn đề chính cùng tôi. Tôi muốn cảm ơn Rawi Abdelal, Ewen Cameron Watt, Richart Carty, Rafael DiTella, Mohamed El-Erian, Benjamin Friedman, Brigitte Granville, Laurence Kotlikoff, Robert Litan, George Magnus, Ian Mukherjee, Greg Peters, Richard Roberts, Emmanuel Roman, William Silber, André Stern, Lawrence Summers, Richard Sylla, Nassim Taleb, Peter Terrdn và James Tisch. Tất nhiên, toàn bộ những sai sót về thông tin và cách hiểu đều là của cá nhân tôi. Cuốn sách này đã được nghiên cứu và viết vào một thời điểm có những bất ổn tương đối lớn về mặt cá nhân. Nếu không có sự thông hiểu và trợ giúp của ba tổ chức học thuật sau thì việc này đã là bất khả thi. Tại Đại học Oxford, tôi muốn cảm ơn Hiệu trưởng và nghiên cứu viên của Trường Jesus, các đồng nghiệp của họ tại Trường Oriel và những quản thư ở thư viện Bodleian. Ở Học viện Hoover, Đại học Stanford, tôi mang nợ ông John Raisian, Giám đốc Học viện, và những nhân viên xuất sắc của ông, đặc biệt là Jeff Bliss, William Bonnett, Noel Kolak, Richard Sousa, Celeste Szeto, Deborah Ventura và Dan Wilhelmi. Những nghiên cứu viên Hoover đã giúp hoặc tạo cảm hứng cho tác phẩm này bao gồm Robert Barro, Stephen Haber, Alvin Rabushka và Barry Wemgast. Tuy nhiên, món nợ lớn nhất của tôi là với những đồng nghiệp ở Đại học Harvard. Sẽ mất nhiều thời gian để cảm ơn từng thành viên Khoa Lịch sử của Harvard, nên xin hãy cho tôi chỉ nói đến những người đóng góp trực tiếp cho dự án này. Charles Meier đã vừa là một nguồn cảm hứng thường trực
vừa là người bạn quý. Jim Hankins đã đón tiếp nồng nhiệt và tỏ lòng hảo tâm tại Florence. Tôi cũng muốn cảm ơn David Armitage, Erez Manela, Ernest May và Daniel Sargent (hiện đã chuyển sang Đại học Berkeley, tiếc thay) vì đã lập ra ban Lịch sử Quốc tế là môi trường hoàn hảo cho việc nghiên cứu lịch sử liên ngành. Andrew Gordon và người kế nhiệm của ông, James Kloppenberg, đã lãnh đạo Khoa với kỹ năng và sự nhạy cảm xuất chúng. Và nếu như không có Janet Hatch và những nhân viên của bà, thì ít nhất một trong ba trụ cột là quản lý, nghiên cứu và giảng dạy chắc hẳn đã sụp đổ. Tại Trung tâm Nghiên cứu châu Âu, tôi đã may mắn được cùng ở và cùng đàm luận với nhiều người, trong đó có David Blackbourn, Patricia Craig, Paul Dzus, Patrice Higonnet, Stanley Hoffman, Maya Jasanoff, Katiana Orluc, Anna Popiel, Sandy Selesky, Cindy Skach, Michelle Weitzel và Daniel Ziblatt. Trên hết tất cả, các đồng nghiệp của tôi ở Trường Kinh doanh Harvard đã phải gánh chịu nhiều khó khăn trong các năm 2006-2007. Đầu tiên, tôi phải cảm ơn Hiệu trưởng Jay Light vì đã rất tốt bụng với tôi vào thời điểm khủng hoảng. Nhưng tôi cũng biết ơn không kém những thành viên của Bộ môn Kinh doanh và Chính phủ trong ban Kinh tế Quốc tế vì đã chấp nhận những lúc vắng mặt không báo trước của tôi, đặc biệt là Richard Vietor, người tôi đã bỏ rơi trong lúc hoạn nạn, cũng như Rawi Abdelal, Laura Alfaro, Diego Comin, Arthur Daemmrich, Rafael DiTella, Catherine Duggan, Lakshmi Iyer, Noel Maurer, David Moss, Aldo Musacchio, Forest Reinhardt, Julio Rotemberg, Debora Spar, Gunnar Trumbull, Louis Wells và Eric Werker. Zac Pelleriti đã cung cấp sự trợ giúp thiết yếu về mặt hành chính. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Steven Bloomfield và những đồng nghiệp của ông tại Trung tâm Quan hệ Quốc tế Weatherhead; Graham Allison và tất cả mọi người ở Trung tâm Khoa học và Quan hệ Quốc tế Belfer; Claudia Goldin và những người đã tham gia vào buổi hội đàm về Lịch sử kinh tế; và, cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là Dorothy Austin và Diana Eck và những thành viên khác của Lowell House. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới những học trò của tôi ở cả hai bên bờ sông Charles, đặc biệt là những người đã tốt nghiệp trong các lớp mà tôi dạy vào các năm 1961,1964 và 1965. Tôi đã học được từ những bài viết của họ và từ vô số cuộc nói chuyện chính thức và không chính thức với họ, điều khiến cho những ngày làm việc ở Harvard vui đến vậy. Trong lúc tôi viết cuốn sách này, vợ tôi đã đấu tranh để hồi phục sau một vụ tai nạn trầm trọng cũng như những khó khăn khác. Với cô ấy và con của chúng tôi, Felix, Freya và Lachlan, tôi mang nợ nhiều nhất. Tôi chỉ mong ước rằng có thể trả ơn họ bằng một đồng tiền giá trị hơn. Cambridge, Massachusetts, tháng 6/2008
Chịu trách nhiệm xuất bản: TRẦN ĐOÀN LÂM Biên tập: Biên tập viên Nhã Nam In 2.000 cuốn, khổ 15x24cm tại Công ty CP In Viễn Đông, km 19+400, Giai Phạm, Yên Mỹ, Hưng Yên. Căn cứ trên số đăng ký kế hoạch xuất bản: 2366-2014/CXB/3-164/ThG và quyết định xuất bản số 341/QĐ-ThG của Nhà xuất bản Thế Giới ngày 26.12.2014. Ma ISBN: 978-604-77-1141-3. In xong và nộp lưu chiểu năm 2015. Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
CHÚ THÍCH [1] Nói một cách chính xác, đây là sự tăng thu nhập cá nhân khả dụng trên đầu người giữa quý 3/2006 và quý 3/2007, Từ đó đến nay, nó tương đối ổn định, hầu như không tăng giữa tháng 3/2007 và tháng 3/2008. Dữ liệu từ Báo cáo Kinh tế của Tổng thống năm 2008, bảng B-31: http://www.gpoaccess.gov/eop/. [2] Giá trị trung vị (Median): khái niệm trung bình trong thống kê có tính đến phân bố xác suất, là điểm nằm giữa trong tập hợp điểm số xếp theo thứ tự, theo đó số những trường hợp có giá trị lớn hơn giá trị trung vị bằng số những trường hợp có giá trị nhỏ hơn giá trị trung vị. Về ý nghĩa, khi các số liệu trong mẫu chênh lệch quá lớn thì không thể lấy giá trị trung bình làm đại diện cho mẫu mà tốt hơn là lấy giá trị trung vị làm đại diện. (Chú thích của người dịch và Ban biên tập tiếng Việt; nếu ghi thêm TG là chú thích của tác giả. Các chú thích về nguồn trích dẫn được đánh số có ngoặc đơn theo từng