phần lớn các cơ sở tí hon và gần như thôn dã này sẽ thoát khỏi lệnh diệt chủng sắp đến với các trại lớn vào mùa xuân. Nếu chứng bại huyết Do Thái vừa lây sang Sussmuth, thì ở Oskar Schindler nó đã lên đến đỉnh điểm. Qua Sussmuth, Oskar xin thêm ba mươi công nhân cơ khí. Trong thực tế Oskar đâu còn
hứng thú sản xuất. Nhưng bằng nhãn quan tỉnh táo, ông biết, muốn nhà máy có giá trị tồn tại trong mắt Cục D, ông cần thêm công nhân lành nghề. Khi xem xét những sự kiện khác giữa mùa đông điên rồ ấy, có thể thấy Oskar muốn có ba mươi người không phải vì họ thạo đứng máy, mà đơn giản bởi như thế nghĩa là thêm ba mươi người nữa. Không quá hoang đường khi nói rằng ông khao khát họ với vài phần nỗi khổ hình tuyệt đối, đặc trưng cho trái tim phô bày và rực lửa của Jesus trên tường nhà Emilie. Do trước giờ câu chuyện vẫn luôn tránh việc thánh hóa Herr Direktor, chúng ta cần phải chứng minh, chàng Oskar phong lưu là kẻ khát khao cứu rỗi các linh hồn. Một trong ba mươi công nhân ấy, Moshe Henigman, đã thuật lại cuộc giải cứu ly kỳ của họ. Sau Giáng sinh không lâu, mười ngàn tù nhân từ các mỏ đá ở Auschwitz III - từ các cơ sở như nhà máy vũ khí của Krupp Weschel-Union, từ công ty Đất và Đá Đức, từ nhà máy hóa dầu của Farben, và từ xưởng tháo dỡ máy bay - bị lùa vào hàng, giải đến Gröss-Rosen. Có lẽ người lên kế hoạch tin rằng khi đến Lower Silesia, tù nhân sẽ được phân bổ về các trại sản xuất trong vùng. Nếu kịch bản có là như thế thì nó cũng không vào đầu sĩ quan và binh lính SS áp giải tù nhân. Và nó cũng không tính tới cái lạnh nuốt người của thời điểm giao niên khắc nghiệt, cũng chẳng đặt ra câu hỏi, làm sao để nuôi sống cả đoàn người. Đầu mỗi chặng đường, những ai tập tễnh hay ho đều bị lọc ra và hành quyết. Từ mười ngàn người, Henigman kể, sau mười ngày chỉ còn 1.200. Trên mạn Bắc, quân Nga của Koniev đã vượt sông Vistula phía Nam Warsaw và khống chế mọi ngả đường tiến về Tây Bắc. Do đó đoàn người ngày một ít ỏi được tạm trú ở một trại SS gần Opole. Viên Commandant trại này cho thẩm vấn tù nhân và lên danh sách lao động có tay nghề. Nhưng màn thanh lọc mỏi mệt kia vẫn tiếp diễn mỗi ngày, bị thải loại liền bị bắn bỏ. Khi bị gọi tên, anh không thể biết điều gì đang chờ đợi, mẩu bánh mì hay viên đạn. May thay, đến lượt Henigman, anh được lùa lên
tàu với ba mươi người khác, rồi dưới sự áp tải của một lính SS và một viên Kapo, chuyển hướng xuôi Nam. “Chúng tôi được phát thức ăn,” Henigman nhớ lại. “Điều chưa ai nghe thấy bao giờ.” Sau này, Henigman kể lại cái cảm giác mong manh phi thực khi vừa đến Brinnlitz. “Ai mà tin được là còn một khu trại nơi đàn ông đàn bà cùng nhau làm việc, không bị đánh đập, không có Kapo.” Bình luận của anh có phần hơi cường điệu, vì thật ra ở Brinnlitz có phân chia nam nữ. Và thi thoảng cô bạn gái tóc vàng của Oskar cũng ban phát một cái bạt tai, và có lần khi một cậu bé ăn trộm củ khoai tây dưới bếp bị tố với Liepold, viên Commandant liền bắt cậu đứng trên ghế đẩu cả ngày giữa sân, mồm ngậm củ khoai, dãi chảy ròng ròng xuống cằm, cổ lủng lẳng tấm biển TÔI LÀ TÊN TRỘM KHOAI TÂY! Nhưng với Henigman những chuyện như thế chẳng đáng gì. “Làm sao diễn tả nổi,” anh hỏi, “sự thay đổi từ địa ngục đến thiên đường?” Khi gặp Oskar, ông bảo anh nghỉ ngơi cho lại sức. Chừng nào sẵn sàng làm việc thì nói với quản đốc, Herr Direktor dặn. Và Henigman, trước sự đảo chiều kỳ lạ trong chính sách, cảm thấy mình không chỉ vừa tới một đồng cỏ bình yên, mà còn vừa đi qua tấm gương. Do ba mươi anh thợ thiếc chỉ là một phần nhỏ của mười ngàn, phải nhắc lại rằng về mặt cứu nạn, Oskar chỉ là một tiểu thần. Song như mọi thần hộ mệnh, ông cứu cả Goldberg lẫn Helen Hirsch, và nỗ lực ngang nhau khi cứu bác sĩ Leon Gross lẫn Olek Rosner. Cũng với sự bình đẳng vô vụ lợi ấy ông đã có một thỏa thuận tốn kém với Gestapo ở Moravia. Chúng ta biết hai bên có giao kèo, có điều không rõ nó đắt tới đâu. Việc nó tiêu tốn cả gia tài là điều chắc chắn. Một tù nhân tên là Benjamin Wrozlawski đã trở thành đối tượng của giao kèo ấy. Wrozlawski trước đây là tù nhân ở trại lao động Gliwice. Khác trại của Henigman, Gliwice không ở vùng
Auschwitz, nhưng vẫn đủ gần để trực thuộc Auschwitz. Đến 12 tháng Một, khi Koniev và Zhukov phát động tấn công, vương quốc khủng khiếp của Höss và các vệ tinh lân cận có nguy cơ thất thủ nay mai. Tù nhân Gliwice được đưa lên tàu Ostbahn chuyển về Fernwald. Bằng cách nào đó Wrozlawski và người bạn tên gọi Roman Wilner đã nhảy khỏi tàu. Một lối thoát phổ biến là qua các tấm thông hơi bị lỏng trên trần. Những người thử cách này thường bị lính gác đặt trên nóc tàu bắn hạ. Wilner bị thương khi đào tẩu, nhưng vẫn đi được, và cùng với anh bạn Wrozlawski tẩu thoát qua những thị trấn cao nguyên bình lặng trên biên giới Moravia. Rốt cuộc họ bị bắt ở một ngôi làng như vậy và bị giải đến trụ sở Gestapo ở Troppau. Ngay sau khi họ đến, bị lục soát rồi tống vào xà lim, một sĩ quan Gestapo xuất hiện và bảo họ yên tâm, không có chuyện gì đâu. Họ chẳng có lý do nào để tin y. Sau đó y nói thêm, sẽ không chuyển Wilner đến bệnh viện dù anh bị thương vì thế chỉ tổ để anh bị bắt trở lại và đưa về trại tập trung. Wrozlawski và Wilner bị giam gần hai tuần. Gestapo phải liên hệ với Oskar để ngã giá. Trong thời gian ấy, viên sĩ quan tiếp tục nói chuyện với họ như thể họ bị giam theo chế độ bảo vệ nhân chứng, và hai người tù thấy điều này thật kỳ cục. Khi cửa mở và họ được giải ra ngoài, cả hai cứ tưởng mình sắp bị xử bắn. Kỳ thực họ được một lính SS giải ra ga và áp tải lên tàu chạy hướng Đông Nam xuống Brno. Cả hai đều chung cảm giác siêu thực, hân hoan xen lẫn sợ hãi giống Henigman khi đặt chân đến Brinnlitz. Wilner được đưa vào bệnh xá, dưới sự chăm sóc của bác sĩ Handler, Lewkowicz, Hilfstein và Biberstein. Wrozlawski nghỉ ngơi ở một dạng cơ sở hồi sức được thiết lập - vì những lý do đặc biệt sẽ sớm được giải thích - ngay ở tầng trệt nhà máy. Herr Direktor đến thăm và hỏi họ cảm thấy thế nào. Tính phi lý của câu hỏi ấy làm Wrozlawski khiếp sợ và môi trường xung quanh cũng vậy. Anh sợ, như nhiều
năm sau anh kể lại, “đường từ bệnh viện sẽ dẫn đến bãi hành quyết, cũng như ở các trại khác”. Anh ăn no món xúp Brinnlitz đầy đặn, và thường xuyên gặp Schindler. Nhưng, như anh thú nhận, mình vẫn hoang mang, và thấy khó lòng tiêu hóa được hiện tượng Brinnlitz. Theo thỏa thuận giữa Oskar và Gestapo ở tỉnh, mười một tù nhân tẩu thoát được bổ sung vào dân số vốn đã đông đúc của trại. Họ đều là diện trốn khỏi hàng hoặc nhảy tàu. Trong bộ áo tù kẻ sọc, họ cố gắng lẩn trốn. Về lý, tất cả đều phải bị xử bắn. Năm 1963, bác sĩ Steinberg ở Tel Aviv xác nhận một vụ việc khác thể hiện nét hào sảng đầy bốc đồng, dễ lây, và không chút đắn đo của Oskar. Steinberg là bác sĩ của một trại lao động nhỏ miền trung du vùng Sudeten. Khi Silesia thất thủ trước quân Nga, viên Gauleiter ở Liberec không còn đủ khả năng ngăn trại lao động mọc lên ở tỉnh Moravia trong lành của y nữa. Nơi Steinberg bị cầm tù là một trong nhiều trại mới rải rác ở vùng núi. Trại thuộc Luftwaffe, chuyên sản xuất một linh kiện máy bay bí mật. Ở đây có bốn trăm tù nhân. Thức ăn nghèo nàn, Steinberg nói, còn công việc thì khắc nghiệt. Bấu víu vào tin đồn về trại Brinnlitz, Steinberg kiếm được giấy thông hành, mượn được xe tải của nhà máy để đến gặp Oskar. Ông kể cho Oskar tình hình khốn khổ ở trại của Luftwaffe. Theo lời ông, Oskar dễ dàng đồng ý để cho ông một phần nhu yếu phẩm của Brinnlitz. Điều làm Oskar băn khoăn hơn cả là Steinberg lấy lý do gì để thường xuyên đến Brinnlitz nhận tiếp tế? Hai bên thống nhất ông sẽ viện cớ đi nhận thuốc men định kỳ từ trạm xá ở đây. Từ đó, Steinberg kể, cứ hai tuần một lần, ông lại đến Brinnlitz và mang về trại của mình hàng lô bánh mì, lõi lúa mì, khoai tây và thuốc lá. Nếu hôm đó Schindler tình cờ ở quanh nhà kho lúc Steinberg nhận hàng, ông sẽ quay lưng bỏ đi. Steinberg không nói chính xác khối lượng thực phẩm, nhưng
từ góc nhìn của một bác sĩ, ông khẳng định nếu không có tiếp tế của Brinnlitz, ít nhất năm mươi tù nhân ở trại của Luftwaffe sẽ chết trước khi mùa xuân đến. Không kể việc chuộc lại đoàn tù nữ từ Auschwitz, vụ giải cứu ngoạn mục nhất của Oskar là tốp lao động ở Goleszów. Goleszów là một mỏ đá kiêm nhà máy xi măng ở ngay trong Auschwitz III, cơ sở của công ty Đất và Đá Đức thuộc sở hữu SS. Như trường hợp ba mươi thợ cơ khí, cả tháng Một năm 1945, vương quốc kinh dị Auschwitz trong quá trình giải thể, và đến giữa tháng, 120 thợ mỏ từ Goleszów bị lùa lên hai toa gia súc. Hành trình của họ gian khổ chẳng kém gì ai, song kết cục thì may mắn hơn