phần lớn cuộc đời mình; nhưng những gì mà chúng ta tạo ra, và theo đó bị chúng mê hoặc, lại là những thứ đang gây ra sự hủy hoại và tình trạng khốn cùng. Thái độ và các giá trị của chúng ta biến công việc và thế giới thành công cụ cho sự đố kỵ, cay cú và thù hằn. Không hiểu rõ bản thân, công việc sẽ chỉ dẫn ta đến chỗ thất vọng, cùng sự đào thoát tất yếu thông qua mọi loại hoạt động ranh mãnh.
- 4 - Cá nhân và hệ thống, điều gì quan trọng hơn? Giáo dục không nên khuyến khích cá nhân tuân phục theo xã hội hay hòa hợp một cách tiêu cực với nó, mà nên giúp cá nhân đó khám phá những giá trị đích thực vốn luôn song hành với sự tìm tòi và ý thức về chính mình một cách trung thực, không mảy may định kiến. Khi không hiểu biết về chính mình thì sự tự thể hiện bản thân sẽ biến tướng thành sự tự khẳng định, cùng với những xung đột đầy tham vọng và gây hấn. Giáo dục phải đánh thức năng lực tự nhận biết bản thân, chứ không phải để thỏa mãn việc tự khẳng định bản thân. Học hành xuất sắc phỏng có ích chi nếu trong quá trình sống ta tự hủy hoại chính mình? Chúng ta đang chứng kiến và chịu đựng hết cuộc chiến tranh tàn phá này đến cuộc chiến tranh hủy hoại khác, đấy là dấu hiệu cho thấy rõ ràng có điều gì đó hoàn toàn sai lầm trong cách chúng ta nuôi dạy con cái. Tôi nghĩ hầu hết chúng ta biết rõ tình trạng này, nhưng lại không biết làm thế nào để giải quyết. Các hệ thống, các tổ chức đều không thể thay đổi một cách triệt để; chúng chỉ có thể thực sự chuyển đổi khi có sự thay đổi căn cơ trong chính bản thân chúng ta. Cá nhân là yếu tố quan trọng nhất, chứ không phải hệ thống; và chừng nào cá nhân còn chưa hiểu rõ toàn bộ diễn trình của chính mình, thì không một hệ thống nào, dù là cánh tả hay cánh hữu, có thể mang lại trật tự ổn định và hòa bình vững bền cho thế giới.
- 5 - Chức năng của giáo dục Loại hình giáo dục đúng đắn quan tâm đến sự tự do cá nhân, có thể mang lại sự hợp tác thực sự giữa cá nhân và tập thể; nhưng sự tự do này không thể đạt được bằng cách theo đuổi sự đề cao vai trò của cá nhân và sự thành công của riêng bản thân. Tự do đi cùng với sự nhận biết chính mình, tức là lúc tinh thần đã vượt trên mọi rào cản xung quanh để thỏa mãn khao khát có được sự an toàn. Chức năng của giáo dục là giúp mỗi cá nhân nhận diện tất cả những trở ngại tâm lý này, chứ không áp đặt các khuôn mẫu ứng xử mới, các cách tư duy mới. Những lối áp đặt như thế sẽ không bao giờ khơi dậy được trí tuệ, sự thông hiểu có tính sáng tạo, mà sẽ chỉ khuôn buộc thêm cho cá nhân. Hẳn đây là điều đang xảy ra trên toàn thế giới, và đó là lý do tại sao các vấn đề của chúng ta cứ tiếp tục tăng theo cấp số nhân.
- 6 - Con cái có phải là tài sản? Chỉ khi nào chúng ta hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của cuộc sống thì chúng ta mới có thể có được nền giáo dục chân chính; nhưng để hiểu được thì tâm trí phải khéo léo giải phóng nó ra khỏi ham muốn được tưởng thưởng, vốn là cái sản sinh ra nỗi sợ hãi và sự tuân phục. Nếu chúng ta coi con cái như là tài sản của mình, nếu xem chúng là sự tiếp nối cái tôi thiển cận của chúng ta và là sự hiện thực hóa các tham vọng của chúng ta, thì chúng ta sẽ dựng lên một môi trường sống, tức một cấu trúc xã hội, không có tình thương yêu, mà chỉ có mỗi một thứ là sự theo đuổi các lợi ích vị kỷ.
- 7 - Điều gì là cần thiết với chúng ta? Chúng ta cần gì ở nền giáo dục? Bạn sẽ đòi hỏi sự hiện diện của các trường đại học, các trường trung học, các kỳ thi. Nhưng việc chỉ bàn luận trên bình diện từ ngữ không thôi là hoàn toàn ấu trĩ. Điều mà chúng ta phải làm với tư cách một người trưởng thành – nếu những người trưởng thành vẫn còn tồn tại – là đi thẳng vào vấn đề này. Bạn có muốn con cái của mình được đào tạo để trở thành những nhân viên, những công chức đóng vai trò bình hoa di động vô thưởng vô phạt, làm việc một cách máy móc trong những hệ thống? Hay bạn mong muốn con cái mình trở thành người thống nhất trong suy nghĩ, sở hữu năng lực, sự khôn ngoan, và không chút sợ hãi? Việc sở đắc kiến thức đơn thuần chưa phải là sự khôn ngoan, và nó không tạo ra những con người trí tuệ. Bạn có thể nắm rõ tất cả những kiến thức, kỹ thuật, nhưng điều đó không đảm bảo rằng bạn là một người thông minh, hay là một người phát triển toàn diện.
- 8 - Kiến thức là sự tích lũy quá khứ, việc học hành thì luôn diễn ra ở hiện tại Có sự khác biệt lớn giữa việc thu nhận kiến thức và hành động học hỏi; bạn cần có kiến thức và cũng cần học hỏi thực sự. Nếu không có kiến thức, bạn sẽ không biết mình đang ở đâu, trong thời đại nào, bạn quên mất nơi sinh sống, quên luôn tên của mình. Thế nên, ở một mức độ nào đó thì kiến thức là cần thiết, nhưng khi kiến thức được sử dụng như một phương cách tìm hiểu về cuộc sống – vốn luôn dịch chuyển, vốn là một thứ đầy sống động và biến đổi muôn hình vạn trạng trong mọi khoảnh khắc – thì lúc đó bạn không hòa nhịp chuyển động cùng cuộc sống, bạn chỉ đang náu mình trong quá khứ mà cố gắng hiểu được về cuộc sống lạ thường này. Để hiểu về cuộc sống, bạn phải học hỏi trong từng phút giây.